Nấm da thân là nhiễm nấm dermatophyte ở lớp sừng của vùng da nhẵn, thường tạo mảng tròn hoặc bầu dục ngứa, có bờ gồ và bong vảy, phần giữa có thể nhạt hơn. Bệnh còn được gọi là hắc lào hoặc tinea corporis và không liên quan đến giun. Nấm có thể lây qua tiếp xúc với người, thú nuôi, khăn, quần áo, dụng cụ thể thao hoặc tự lan từ nấm bàn chân và móng. Khí hậu nóng ẩm, đổ mồ hôi, thể thao tiếp xúc và quần áo bí làm tăng nguy cơ. Soi vảy da, nuôi cấy hoặc xét nghiệm phân tử giúp xác nhận khi tổn thương không điển hình, lan rộng hoặc không đáp ứng. Thuốc kháng nấm bôi thường phù hợp với bệnh khu trú; thuốc uống cần bác sĩ chỉ định cho bệnh rộng, sâu hoặc kháng trị. Corticosteroid bôi đơn thuần có thể che lấp tổn thương, làm nấm lan và tăng nguy cơ kháng thuốc.
Nấm da thân là bệnh gì?
Nấm da thân là bệnh nấm nông do các dermatophyte sử dụng keratin để phát triển trong lớp sừng của da nhẵn. Thuật ngữ “thân” bao gồm nhiều vùng da ngoài da đầu, râu, lòng bàn tay, bàn chân, bẹn và móng, vì các vị trí này có tên tinea riêng. Tổn thương kinh điển mở rộng theo vòng, bờ ngoài đỏ hoặc sẫm màu, gồ và có vảy, trong khi trung tâm tương đối lành hơn; hình thái có thể không điển hình trên da sẫm màu hoặc sau bôi corticosteroid. Hắc lào không phải nhiễm giun và khác lang ben do Malassezia. Bệnh thường giới hạn ở lớp sừng nhưng có thể lan quanh nang lông thành viêm sâu. Xác định đúng giúp chọn thuốc kháng nấm, tránh steroid không phù hợp và truy tìm nguồn lây từ người, vật nuôi hoặc nấm ở vị trí khác trên cơ thể.
| Tên bệnh | Nấm da thân |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Tinea corporis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Hắc lào ở thân mình; body ringworm; dermatophytosis of glabrous skin. Không phải bệnh do giun. |
| Mã ICD-10 | B35.4 – Tinea corporis, theo ICD-10 của WHO. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Da liễu; bệnh nấm nông do dermatophyte tại vùng da nhẵn của thân mình và chi. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Lớp sừng của biểu bì ở thân mình, tay chân hoặc mặt; đôi khi nấm xâm nhập quanh nang lông gây viêm sâu hơn, đặc biệt sau dùng corticosteroid hoặc ở người suy giảm miễn dịch. |
| Tính chất bệnh | Nhiễm nấm nông, có khả năng lây, thường cấp hoặc bán cấp và có thể tái phát. Không phải bệnh di truyền, tự miễn hay do giun. |
| Mức độ phổ biến | Rất thường gặp trên toàn cầu, nhất là ở khí hậu nóng ẩm. Tỷ lệ cụ thể tại Việt Nam thay đổi theo tuổi, môi trường, tiếp xúc động vật và phương pháp khảo sát. |
| Bệnh có lây không? | Có |
| Đường lây | Lây qua tiếp xúc da trực tiếp với người hoặc động vật nhiễm nấm, dùng chung khăn, quần áo, ga giường, dụng cụ thể thao, bề mặt nhiễm bào tử; đôi khi từ đất hoặc tự lan từ nấm bàn chân, bẹn hay móng. |
Tổng quan chuyên môn về Nấm da thân
Bào tử nấm bám vào da và nảy mầm khi gặp môi trường ấm, ẩm. Dermatophyte tiết enzyme phân giải keratin, cho phép sợi nấm lan ly tâm trong lớp sừng. Miễn dịch của cơ thể phản ứng mạnh nhất ở rìa đang phát triển, tạo bờ đỏ, ngứa, gồ và bong vảy; phần trung tâm có thể giảm nấm và bớt viêm nên nhìn như lành. Nấm ưa người thường gây tổn thương mạn tính ít viêm, trong khi loài từ động vật hoặc đất có thể gây phản ứng viêm mạnh hơn. Corticosteroid tại chỗ ức chế phản ứng da, làm mất hình vòng đặc trưng và cho phép nấm lan rộng. Khi nấm đi sâu quanh nang lông, thuốc bôi khó tiếp cận và có thể cần điều trị toàn thân.
Nấm da thân có thể được mô tả theo nguồn dermatophyte: loài ưa người thường lây giữa người; loài ưa động vật liên quan chó, mèo hoặc gia súc; loài ưa đất ít gặp hơn. Lâm sàng cũng phân biệt thể khu trú điển hình, thể lan rộng, nấm da biến dạng do corticosteroid, viêm quanh nang lông kiểu Majocchi và các thể do chủng mới hoặc kháng thuốc. Phân loại theo mức độ và nguồn lây giúp quyết định xét nghiệm, điều trị bôi hay uống, kiểm tra vật nuôi và biện pháp kiểm soát lây. Không nên gọi mọi ban hình tròn là hắc lào, vì chàm đồng tiền, vảy nến, lupus và ban đào có thể giống bệnh.
Dermatophytosis thuộc nhóm nhiễm nấm phổ biến nhất toàn cầu. Nấm da thân gặp ở mọi tuổi và tăng trong điều kiện nóng ẩm, sinh hoạt tập thể, thể thao tiếp xúc, nuôi thú cưng và dùng chung đồ. Trẻ em thường nhiễm từ vật nuôi hoặc người thân; người lớn có thể tự lây từ nấm bàn chân, bẹn hoặc móng. Tần suất tác nhân khác nhau theo vùng địa lý và thời gian. Các chủng gây bệnh lan rộng hoặc kháng terbinafine, trong đó có Trichophyton indotineae, đang được theo dõi tại nhiều quốc gia. Chưa nên suy rộng số liệu nước ngoài thành tỷ lệ Việt Nam nếu không có khảo sát địa phương và định danh vi sinh phù hợp.
Bào tử nấm được truyền tới da qua tiếp xúc trực tiếp hoặc vật trung gian, sau đó bám vào lớp sừng. Da ẩm, bí, trầy xước và ma sát tạo điều kiện nảy mầm. Sợi nấm lan dần ra ngoài trong lớp keratin, gây tổn thương hình vòng. Gãi có thể mang bào tử sang vị trí khác; khăn, quần áo, thảm tập và dụng cụ thể thao duy trì nguồn lây nếu không được làm sạch. Nấm ở bàn chân hoặc móng cũng có thể phát tán lên thân qua tay và quần áo. Dermatophyte không thường xâm nhập cơ quan sâu ở người miễn dịch bình thường, nhưng có thể vào nang lông hoặc lan rộng khi hàng rào miễn dịch suy yếu.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Nấm da thân
Nguyên nhân là dermatophyte thuộc các chi Trichophyton, Microsporum hoặc Epidermophyton. Trichophyton rubrum là tác nhân thường gặp ở nhiều khu vực; Microsporum canis thường liên quan mèo hoặc chó; các loài và phức hợp khác thay đổi theo địa lý. Nấm da thân có thể là nhiễm mới từ người, động vật, đồ vật hoặc đất, hoặc là tự lây từ nấm ở bàn chân, bẹn, da đầu hay móng. Corticosteroid không gây nấm nhưng làm suy yếu phản ứng tại chỗ, khiến nhiễm trùng lan và biến đổi hình thái. Chẩn đoán tác nhân cụ thể cần nuôi cấy hoặc xét nghiệm phân tử, nhất là khi bệnh kéo dài, tái phát hoặc nghi kháng thuốc.
- Yếu tố có thể thay đổi gồm da ẩm, đổ mồ hôi, quần áo chật, dùng chung khăn hoặc dụng cụ, vệ sinh đồ thể thao chưa tốt và bôi corticosteroid không đúng.
- Tiếp xúc gần với người nhiễm nấm, vật nuôi có vùng rụng lông hoặc sinh hoạt tập thể làm tăng cơ hội phơi nhiễm.
- Nấm bàn chân, bẹn, da đầu hoặc móng chưa điều trị là nguồn tự lây và tái nhiễm thường bị bỏ sót.
- Đái tháo đường, suy giảm miễn dịch, dùng corticosteroid toàn thân và một số bệnh da làm tổn thương hàng rào có thể khiến bệnh rộng hoặc dai dẳng.
Trẻ em chơi gần thú nuôi, vận động viên đấu vật hoặc môn tiếp xúc, người sống trong ký túc xá, doanh trại, gia đình đông người và người làm việc trong môi trường nóng ẩm có nguy cơ cao hơn. Người có nấm bàn chân hoặc móng dễ tự lây lên thân. Người suy giảm miễn dịch, đái tháo đường, dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc corticosteroid bôi kéo dài dễ có tổn thương rộng, sâu, ít điển hình và khó điều trị. Nhân viên chăm sóc động vật có thể gặp loài nấm từ động vật. Nguy cơ không đồng nghĩa chắc chắn mắc bệnh; chẩn đoán cần dựa vào tổn thương và xét nghiệm khi cần.
Triệu chứng và dấu hiệu của Nấm da thân
Tổn thương thường bắt đầu là một dát hoặc sẩn nhỏ ngứa, sau đó lan ra thành mảng tròn hoặc bầu dục. Bờ ngoài hoạt động thường gồ, đỏ, sẫm màu hoặc có vảy; trung tâm có thể nhạt và ít vảy hơn. Có thể chỉ một mảng hoặc nhiều vòng chồng lên nhau. Ngứa thay đổi từ nhẹ đến rõ và tăng khi nóng hoặc ra mồ hôi. Nấm từ động vật có thể viêm, mụn nước hoặc mủ nhiều hơn. Sau bôi steroid, bờ mờ, tổn thương lớn, ít vảy hoặc nổi mụn bất thường. Người suy giảm miễn dịch có thể có tổn thương lan tỏa và không giữ hình vòng điển hình.
- Mảng da hình tròn hoặc bầu dục tăng kích thước dần, thường có bờ ngoài rõ và phần giữa tương đối nhạt.
- Vảy mịn hoặc bong da tập trung ở rìa đang lan, đôi khi tạo nhiều vòng đồng tâm hoặc vòng chồng nhau.
- Ngứa, rát nhẹ hoặc khó chịu tăng khi đổ mồ hôi, mặc đồ bí và cọ xát.
- Màu tổn thương có thể đỏ, hồng, nâu, xám hoặc tím tùy màu da và mức độ viêm.
- Nhiều vị trí trên thân và chi có thể xuất hiện khi tự lây từ bàn chân, bẹn, móng hoặc nguồn tiếp xúc chung.
- Mụn nước, mụn mủ hoặc vảy tiết ở bờ, thường thấy hơn với nấm từ động vật hoặc phản ứng viêm mạnh.
- Nốt viêm sâu quanh nang lông kiểu Majocchi, có thể đau và không đáp ứng thuốc bôi đơn thuần.
- Tổn thương mất hình vòng, lan rộng và có sẩn mủ sau dùng corticosteroid, gọi là nấm da biến dạng.
- Bội nhiễm vi khuẩn gây đau tăng, sưng nóng, mủ nhiều hoặc sốt; đây không phải biểu hiện thường của nấm nông đơn thuần.
Nên đặt lịch khám: khi không chắc ban có phải nấm, tổn thương ở mặt, nhiều vùng, tái phát hoặc có nguồn lây từ thú nuôi. Cần khám trong ngày: nếu có mủ, đau, sưng nóng, sốt; người bệnh suy giảm miễn dịch, đái tháo đường mất kiểm soát, đang mang thai hoặc là trẻ nhỏ. Cần tái khám sớm: nếu tổn thương vẫn lan hoặc không cải thiện sau khi dùng thuốc kháng nấm đúng hướng dẫn, vì có thể chẩn đoán sai, dùng thuốc chưa đủ, nguồn lây còn tồn tại hoặc xuất hiện chủng kháng thuốc. Nấm da đầu và móng cần kế hoạch khác nấm da thân.
- Nấm da thân hiếm khi là cấp cứu, nhưng cần đến cơ sở y tế ngay nếu sốt cao, lú lẫn, thở nhanh hoặc vùng da đỏ đau lan nhanh gợi ý bội nhiễm nặng.
- Người suy giảm miễn dịch có tổn thương lan toàn thân, hoại tử, đau sâu hoặc không uống được cần được đánh giá khẩn cấp.
- Phản ứng dị ứng thuốc với khó thở, sưng môi lưỡi, choáng hoặc phồng rộp lan rộng cần gọi 115.
- Không tự lái xe khi có choáng hoặc khó thở và không trì hoãn để tiếp tục bôi kem trộn.
Chẩn đoán Nấm da thân
Bác sĩ kết hợp hình thái tổn thương, vị trí, ngứa, tốc độ lan, tiếp xúc với người hoặc vật nuôi, nấm ở vị trí khác và thuốc đã bôi. Mảng vòng có vảy ở bờ gợi ý mạnh nhưng không đủ để xác định mọi trường hợp. Soi trực tiếp vảy da với KOH có thể thấy sợi nấm và cho kết quả nhanh. Nuôi cấy hoặc xét nghiệm phân tử giúp định danh khi bệnh lan rộng, tái phát, không đáp ứng hoặc nghi chủng kháng thuốc. Chẩn đoán phân biệt gồm chàm đồng tiền, viêm da tiếp xúc, vảy nến, ban đào, lupus da và u hạt vòng. Không nên tự chẩn đoán từ ảnh mạng vì steroid có thể làm bệnh mất hình điển hình.
Khám da tập trung vào bờ hoạt động, vảy, mức viêm, số lượng và phân bố mảng. Bác sĩ kiểm tra da đầu, kẽ chân, bẹn và móng để tìm nguồn tự lây, đồng thời hỏi về vật nuôi, thành viên gia đình và thể thao tiếp xúc. Thuốc bôi đã dùng rất quan trọng, đặc biệt kem chứa corticosteroid hoặc phối hợp không rõ thành phần. Đèn Wood chỉ hỗ trợ với một số loài Microsporum và âm tính không loại trừ nấm da thân. Khám dấu bội nhiễm, hạch hoặc tổn thương nang lông giúp quyết định xét nghiệm và đường dùng thuốc. Không cần cạo hay chà mạnh trước khi khám.
Soi KOH dùng vảy lấy từ bờ hoạt động để tìm sợi nấm; kỹ thuật nhanh nhưng phụ thuộc cách lấy mẫu và kinh nghiệm đọc. Nuôi cấy nấm giúp xác định chi hoặc loài, song cần thời gian và có thể âm tính sau điều trị. PCR hoặc giải trình tự được dùng tại một số cơ sở cho ca khó, dịch tễ bất thường hoặc nghi Trichophyton indotineae. Thử độ nhạy kháng nấm chưa phổ biến cho mọi ca nhưng có giá trị khi thất bại điều trị có kiểm chứng. Sinh thiết với nhuộm nấm chỉ cần khi chẩn đoán không rõ hoặc nghi nấm quanh nang lông. Xét nghiệm gan được cân nhắc trước hoặc trong một số thuốc uống.
Không áp dụng. Nấm da thân được đánh giá bằng khám và xét nghiệm nấm; siêu âm hoặc chụp cắt lớp chỉ dùng nếu bác sĩ nghi áp xe, tổn thương sâu hoặc một bệnh khác.
Không có thang điểm chẩn đoán dành cho tự sử dụng. Ca điển hình có mảng vòng lan ly tâm, bờ gồ có vảy và ngứa; xác nhận bằng KOH, nuôi cấy hoặc xét nghiệm phân tử được khuyến khích khi tổn thương không điển hình, lan rộng, tái phát, đã dùng steroid hoặc không đáp ứng. Việc phát hiện sợi nấm trên mẫu phù hợp hỗ trợ chẩn đoán, nhưng bác sĩ vẫn cần xác định vị trí và loại tinea vì điều trị da đầu, móng và da thân khác nhau. Nếu xét nghiệm âm tính mà nghi ngờ cao, có thể lấy lại mẫu hoặc xem xét chẩn đoán khác thay vì tiếp tục thuốc vô thời hạn.
Điều trị Nấm da thân
Mục tiêu là loại bỏ nấm tại tổn thương, giảm ngứa, ngăn lây và xử lý nguồn tái nhiễm. Bệnh khu trú ở da nhẵn thường được điều trị bằng thuốc kháng nấm bôi đủ diện tích và thời gian. Thuốc uống được bác sĩ cân nhắc khi tổn thương nhiều hoặc rộng, xâm nhập nang lông, thất bại điều trị bôi, suy giảm miễn dịch hoặc nghi chủng khó trị. Đồng thời cần giữ da khô, giặt đồ, không dùng chung vật dụng và kiểm tra nấm bàn chân, móng, da đầu cùng vật nuôi. Nếu không đáp ứng, phải xác nhận chẩn đoán, cách dùng, tuân thủ và khả năng kháng thuốc thay vì chỉ đổi thuốc liên tục.
Thuốc kháng nấm bôi thuộc nhóm allylamine hoặc azole thường được dùng cho nấm da thân khu trú; lựa chọn phụ thuộc vị trí, tuổi, thai kỳ, tương tác và tình hình lưu hành. Thuốc uống như terbinafine, itraconazole hoặc lựa chọn khác chỉ dùng theo đơn cho bệnh rộng, sâu hay kháng trị và có thể cần theo dõi gan, tương tác thuốc. Không bôi corticosteroid đơn thuần lên ban nghi nấm; kem phối hợp steroid có thể giảm đỏ tạm thời nhưng làm nấm lan, biến dạng và góp phần kháng thuốc. Người bệnh cần dùng đúng thời gian được hướng dẫn, không dừng ngay khi hết ngứa và không chia sẻ thuốc.
Không áp dụng. Tổn thương nấm da thân không cần chích, rạch, đốt hoặc nạo; lấy vảy da để xét nghiệm là thủ thuật chẩn đoán đơn giản do nhân viên y tế thực hiện.
Không áp dụng. Phẫu thuật không điều trị dermatophyte ở da; chỉ xem xét can thiệp nếu có biến chứng khác như áp xe vi khuẩn cần dẫn lưu hoặc chẩn đoán tổn thương không phải nấm.
Giữ vùng tổn thương sạch và khô, mặc đồ thoáng, thay quần áo sau khi đổ mồ hôi và dùng khăn riêng. Giặt khăn, ga giường, quần áo và đồ thể thao theo hướng dẫn của nhà sản xuất; phơi hoặc sấy khô hoàn toàn. Cắt móng tay ngắn để giảm trầy xước và rửa tay sau khi bôi thuốc. Có thể dùng sản phẩm làm dịu không chứa corticosteroid nếu bác sĩ hoặc dược sĩ xác nhận phù hợp. Vật nuôi có mảng rụng lông cần được bác sĩ thú y kiểm tra. Không cần tẩy trùng toàn bộ nhà bằng hóa chất mạnh gây kích ứng.
Theo dõi bờ tổn thương có ngừng lan, vảy và ngứa có giảm, số mảng mới và dấu bội nhiễm. Vùng trung tâm có thể đổi màu sau viêm dù nấm đã hết; sắc tố tồn dư không nhất thiết là thất bại. Kiểm tra cách bôi bao phủ cả bờ và vùng da lân cận theo hướng dẫn, thời gian sử dụng và nguồn lây. Thuốc uống cần theo dõi buồn nôn, vàng da, nước tiểu sẫm, phát ban hoặc tương tác. Nếu sau liệu trình đúng vẫn còn bờ hoạt động, bác sĩ có thể lấy mẫu nấm và đánh giá kháng thuốc, không nên tiếp tục tự bôi steroid.
Nấm da thân khu trú thường cần thuốc bôi trong khoảng 1–4 tuần tùy hoạt chất và mức độ, và phải theo đúng thời gian được hướng dẫn ngay cả khi ngứa giảm sớm. Bệnh rộng, viêm nang lông hoặc cần thuốc uống có thể kéo dài lâu hơn. Bờ hoạt động và vảy thường giảm trước, còn thâm hoặc nhạt màu sau viêm có thể tồn tại nhiều tuần. Điều trị thất bại không nên được kết luận chỉ sau vài lần bôi, nhưng tổn thương tiếp tục lan, xuất hiện mảng mới hoặc không cải thiện sau liệu trình đầy đủ cần được khám và xét nghiệm lại.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng thường là lan sang vùng khác, lây cho thành viên gia đình, tái nhiễm từ bàn chân, móng hoặc vật nuôi. Gãi làm trầy da và có thể gây bội nhiễm vi khuẩn, chảy dịch hoặc vảy tiết. Corticosteroid tạo nấm da biến dạng, làm tổn thương rộng, ít điển hình và khó điều trị. Nấm quanh nang lông kiểu Majocchi tạo nốt sâu và thường cần thuốc uống. Ở người suy giảm miễn dịch, bệnh có thể lan rộng và dai dẳng. Dùng thuốc uống không đúng có nguy cơ tổn thương gan và tương tác; xu hướng dermatophyte kháng thuốc là vấn đề mới cần giám sát vi sinh.
Đa số nấm da thân khỏi với thuốc kháng nấm thích hợp và kiểm soát nguồn lây. Ngứa và vảy thường cải thiện trong điều trị, nhưng sắc tố da có thể mất thêm thời gian để trở lại. Tiên lượng kém hơn khi bệnh lan rộng, đã dùng corticosteroid, có nấm móng hoặc bàn chân chưa điều trị, tiếp xúc nguồn lây liên tục, suy giảm miễn dịch hoặc chủng kháng thuốc. Tái khám và xét nghiệm giúp tránh điều trị thử kéo dài. Không thể bảo đảm thời gian khỏi giống nhau cho mọi người, nhưng tuân thủ đầy đủ và xử lý môi trường thường giúp giảm tái phát.
Bệnh có thể tái phát nếu ngừng thuốc quá sớm, bỏ sót nấm ở bàn chân, bẹn, móng hoặc da đầu, vật nuôi chưa điều trị hoặc đồ dùng tiếp tục nhiễm bào tử. Thành viên gia đình có triệu chứng cũng có thể là nguồn lây qua lại. Một số trường hợp thực chất không phải nấm nên tái “không đáp ứng” với nhiều thuốc. Phòng tái phát cần xác nhận chẩn đoán, hoàn thành liệu trình, giữ da khô, không dùng chung đồ và làm sạch dụng cụ thể thao. Tái phát nhiều lần hoặc bệnh lan rộng nên được nuôi cấy hoặc xét nghiệm sâu hơn để đánh giá loài và kháng thuốc.
Tránh tiếp xúc da trực tiếp với tổn thương chưa điều trị, không dùng chung khăn, quần áo, lược hoặc dụng cụ thể thao. Tắm sau vận động, lau khô nếp gấp, thay quần áo ẩm và mang dép ở phòng tắm chung. Vệ sinh thảm tập và thiết bị theo quy trình của cơ sở. Rửa tay sau khi chơi với vật nuôi; đưa thú nuôi đi khám nếu có vùng rụng lông hoặc vảy. Điều trị nấm bàn chân, bẹn, da đầu và móng giúp ngăn tự lây. Trẻ có thể trở lại trường sau khi bắt đầu điều trị theo quy định địa phương, nhưng cần che tổn thương và tránh dùng chung đồ.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Nấm da thân
Không có thực phẩm đặc hiệu diệt nấm da thân và không cần kiêng đường tuyệt đối để chữa bệnh. Chế độ ăn cân bằng hỗ trợ miễn dịch và lành da, đặc biệt ở người đái tháo đường hoặc suy dinh dưỡng. Người dùng thuốc kháng nấm uống cần hỏi về rượu, bệnh gan, thực phẩm hoặc thuốc có tương tác; hướng dẫn khác nhau theo hoạt chất. Không uống thảo dược, tinh dầu hoặc thực phẩm bổ sung với mục đích thay thế thuốc kháng nấm, vì hiệu quả và độc tính không được bảo đảm. Kiểm soát đường huyết tốt giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng dai dẳng ở người đái tháo đường.
Có thể vận động nếu sức khỏe chung tốt, nhưng nên che phủ tổn thương, mặc đồ thoáng và tránh môn tiếp xúc da trực tiếp cho đến khi đã điều trị và tuân theo quy định của đội hoặc trường. Tắm, lau khô và thay quần áo ngay sau tập; không dùng chung khăn, áo bảo hộ hoặc thảm cá nhân. Nếu vùng tổn thương bị cọ xát, đau hoặc rỉ dịch, giảm hoạt động tạm thời. Bơi ở hồ chung có thể làm khó kiểm soát vệ sinh băng che và dùng chung bề mặt, nên hỏi cơ sở điều trị. Giấc ngủ và kiểm soát mồ hôi hỗ trợ da phục hồi.
Đánh dấu hoặc chụp ảnh kích thước mảng mỗi vài ngày để xem bờ còn lan hay không, đồng thời ghi thuốc đã bôi và vị trí mới. Quan sát bờ gồ có vảy quan trọng hơn phần thâm ở giữa. Kiểm tra bàn chân, bẹn, móng và thú nuôi để tìm nguồn lây. Rửa tay sau bôi thuốc và không chạm đầu tuýp vào da tổn thương. Nếu xuất hiện sốt, mủ, đau tăng, sưng nóng hoặc phản ứng thuốc, cần liên hệ nhân viên y tế. Theo dõi tại nhà không thay thế xét nghiệm khi tổn thương không điển hình hoặc thất bại điều trị.
- Không dùng kem corticosteroid đơn thuần hoặc kem trộn không rõ thành phần cho ban hình vòng; thuốc có thể làm nấm lan và mất hình điển hình.
- Không gãi, cạo hoặc kỳ cọ mạnh tổn thương vì làm trầy da, tự lây và tăng nguy cơ bội nhiễm.
- Không dùng chung khăn, quần áo, ga giường, dụng cụ thể thao hoặc thuốc bôi với người khác.
- Không tự uống thuốc kháng nấm khi chưa đánh giá bệnh gan, tương tác, thai kỳ và chẩn đoán đúng.
- Không bỏ qua nguồn lây ở bàn chân, móng, da đầu, thành viên gia đình hoặc thú nuôi.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ em thường nhiễm từ bạn chơi, anh chị em hoặc chó mèo. Tổn thương ở mặt dễ nhầm chàm; nấm da đầu cần thuốc uống và không được điều trị như nấm da thân đơn thuần. Thuốc bôi phải phù hợp tuổi, tránh để trẻ liếm hoặc bôi vào mắt, và người lớn nên giám sát thời gian dùng. Trẻ có thể đi học sau khi bắt đầu điều trị theo chính sách địa phương, nhưng cần che tổn thương và không dùng chung khăn hay đồ thể thao. Cả gia đình và vật nuôi nên được kiểm tra nếu nhiều người tái nhiễm. Không bôi kem chứa steroid của người lớn cho trẻ.
Da mỏng, khô và nhiều bệnh nền làm nấm da ở người cao tuổi dễ bị nhầm với chàm, vảy nến hoặc viêm da do thuốc. Nấm bàn chân và móng thường là nguồn tự lây kéo dài. Khả năng tự bôi thuốc có thể hạn chế do thị lực, vận động hoặc trí nhớ; người chăm sóc nên hỗ trợ mà không dùng chung dụng cụ. Thuốc uống phải xem chức năng gan thận và tương tác với thuốc chống đông, tim mạch hoặc hạ lipid. Băng kín kéo dài và corticosteroid bôi làm bệnh nặng hơn. Tổn thương đau, mủ hoặc sốt cần khám sớm để loại trừ bội nhiễm.
Nấm da thân khu trú trong thai kỳ thường có thể điều trị bằng một số thuốc bôi sau khi bác sĩ hoặc dược sĩ đánh giá. Thuốc uống chỉ dùng khi lợi ích vượt nguy cơ và lựa chọn phụ thuộc tuổi thai, diện tích bệnh, tác nhân cùng bệnh gan. Không tự dùng kem phối hợp corticosteroid hoặc thuốc uống còn thừa. Giữ da khô, giặt đồ và xử lý nguồn lây vẫn quan trọng. Nếu tổn thương lan nhanh, có mủ, ở mặt hoặc không đáp ứng, cần khám để xác nhận chẩn đoán. Không nên trì hoãn điều trị chỉ vì mang thai, nhưng mọi thuốc phải được rà soát an toàn.
Nhiều thuốc kháng nấm bôi có hấp thu toàn thân thấp và có thể phù hợp khi cho con bú, nhưng cần xác nhận theo hoạt chất và vị trí. Không bôi lên núm hoặc quầng vú ngay trước cữ bú; nếu vùng này bị tổn thương, cần chẩn đoán chính xác và hướng dẫn làm sạch để trẻ không nuốt thuốc. Thuốc uống phải được đánh giá mức bài tiết qua sữa, tuổi trẻ và bệnh nền của mẹ. Không mặc định ngừng cho bú hoặc tự bỏ điều trị. Rửa tay sau bôi thuốc và tránh để trẻ tiếp xúc trực tiếp với vùng da nhiễm nấm chưa che phủ.
Người suy giảm miễn dịch có thể có mảng lớn, nhiều vị trí, ít hình vòng, tổn thương sâu quanh nang lông hoặc đáp ứng chậm. Ngưỡng lấy mẫu KOH, nuôi cấy, PCR và dùng thuốc toàn thân thường thấp hơn, nhưng quyết định phải do bác sĩ vì nguy cơ tương tác và độc tính. Nấm lan rộng có thể là dấu hiệu miễn dịch suy yếu chưa được nhận biết. Không dùng steroid bôi để thử và không trì hoãn khám khi bệnh tiến triển. Sốt, đau sâu, hoại tử hoặc dấu bội nhiễm cần đánh giá khẩn cấp. Điều trị đồng thời nguồn lây và bệnh nền giúp hạn chế tái phát.
Đái tháo đường, béo phì, tăng tiết mồ hôi, chàm, bệnh gan và suy thận ảnh hưởng nguy cơ hoặc lựa chọn điều trị. Đường huyết cao và hàng rào da tổn thương làm bệnh dai dẳng, trong khi bệnh gan giới hạn một số thuốc uống. Người dùng corticosteroid, thuốc sinh học hoặc hóa trị cần xét khả năng nhiễm nấm lan rộng và bội nhiễm. Nấm móng, nấm bàn chân hoặc nấm bẹn là bệnh liên quan quan trọng cần điều trị đồng thời. Bác sĩ sẽ rà soát thuốc đang dùng để tránh tương tác, đặc biệt với thuốc chống đông, tim mạch và hạ lipid.
Không áp dụng. Nấm da thân không phải biến chứng phẫu thuật điển hình; nếu ban xuất hiện quanh băng dán hoặc vết mổ, cần phân biệt nấm với viêm da tiếp xúc và nhiễm khuẩn vết mổ trước khi bôi thuốc.
Câu hỏi thường gặp về Nấm da thân
Có. Bào tử nấm có thể truyền qua tiếp xúc da với người nhiễm, vật nuôi, khăn, quần áo, ga giường, dụng cụ thể thao hoặc bề mặt dùng chung. Người bệnh cũng có thể tự lây từ nấm bàn chân, bẹn, da đầu hay móng lên thân. Nguy cơ giảm sau khi bắt đầu điều trị hiệu quả nhưng không biến mất ngay. Nên che tổn thương, rửa tay, dùng khăn riêng, giặt đồ và vệ sinh dụng cụ. Không cần kỳ cọ hoặc dùng hóa chất mạnh. Thành viên gia đình và thú nuôi có triệu chứng nên được đánh giá để tránh lây qua lại.
Một số tổn thương nhỏ có thể dao động, nhưng nấm da thân thường cần thuốc kháng nấm để khỏi và ngăn lan. Chờ tự khỏi làm tăng nguy cơ lây sang vị trí khác hoặc người khác. Thuốc bôi thường phù hợp với ca khu trú, còn bệnh rộng, sâu, tái phát hoặc ở người suy giảm miễn dịch có thể cần thuốc uống theo đơn. Cần dùng đủ thời gian dù ngứa giảm sớm. Nếu ban không cải thiện sau liệu trình đúng, bác sĩ nên xác nhận bằng xét nghiệm và xem lại chẩn đoán, nguồn lây hoặc kháng thuốc thay vì tiếp tục đổi kem.
Không nên dùng corticosteroid đơn thuần cho ban nghi nấm. Corticosteroid làm giảm đỏ và ngứa tạm thời nhưng ức chế miễn dịch tại chỗ, khiến nấm lan rộng, bờ mờ, nổi mụn hoặc ăn sâu quanh nang lông; tình trạng này gọi là nấm da biến dạng. Các kem phối hợp nhiều thành phần cũng không nên tự mua vì có thể chứa steroid mạnh. Khi viêm quá nhiều, bác sĩ đôi khi có chiến lược phối hợp ngắn hạn trong bối cảnh cụ thể, nhưng phải kèm điều trị kháng nấm và theo dõi. Tốt nhất là xác nhận chẩn đoán trước khi bôi.
Tổn thương khu trú thường cần thuốc bôi trong khoảng một đến bốn tuần tùy hoạt chất và hướng dẫn. Ngứa, bờ gồ và vảy giảm trước; vùng thâm hoặc nhạt màu có thể tồn tại lâu hơn dù nấm đã được loại bỏ. Bệnh lan rộng, viêm nang lông hoặc dùng thuốc uống có thời gian khác và cần bác sĩ theo dõi. Dừng thuốc ngay khi đỡ ngứa làm tăng tái phát. Nếu sau liệu trình đầy đủ bờ vẫn lan, có mảng mới hoặc xuất hiện mủ, cần khám lại để soi nấm, nuôi cấy và đánh giá chẩn đoán khác hoặc kháng thuốc.
Có thể tập nếu sức khỏe chung tốt, nhưng nên tránh môn tiếp xúc da trực tiếp cho đến khi đã bắt đầu điều trị và đáp ứng quy định của đội, trường hoặc giải đấu. Che tổn thương bằng băng phù hợp, mặc đồ thoáng, tắm ngay sau tập và giặt trang phục, khăn cùng dụng cụ riêng. Không dùng chung thảm, áo bảo hộ hoặc khăn. Nếu vùng nấm bị cọ xát, rỉ dịch, đau hoặc bội nhiễm, nên giảm tập và đi khám. Vận động không làm nấm “chạy vào máu”, nhưng mồ hôi và môi trường dùng chung có thể tăng lây truyền.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

