Viêm tuyến mồ hôi mủ là bệnh viêm mạn tính khởi phát ở nang lông, gây các cục đau sâu, áp xe tái diễn, đường hầm dưới da và sẹo tại nách, bẹn, dưới vú, mông hoặc quanh sinh dục. Bệnh không lây, không phải do ở bẩn và dịch mủ không đồng nghĩa với nhiễm khuẩn là nguyên nhân chính. Tổn thương thường tái xuất hiện ở cùng vùng, chậm lành, có thể rỉ dịch và ảnh hưởng lớn đến vận động, giấc ngủ, quan hệ xã hội cũng như sức khỏe tâm thần. Hút thuốc, thừa cân, tiền sử gia đình và ma sát da có thể liên quan đến nguy cơ hoặc đợt bùng phát. Chẩn đoán sớm bởi bác sĩ da liễu và điều trị phối hợp thuốc, chăm sóc vết thương, thay đổi lối sống cùng thủ thuật hoặc phẫu thuật khi cần có thể giảm viêm, hạn chế sẹo và bảo tồn chất lượng sống.
Viêm tuyến mồ hôi mủ là bệnh gì?
Viêm tuyến mồ hôi mủ là bệnh viêm mạn tính của nang lông, thường xuất hiện ở các vùng giàu tuyến mồ hôi apocrine và có da tiếp xúc với da. Tên bệnh dễ khiến người đọc hiểu nhầm rằng tuyến mồ hôi bị nhiễm trùng; bằng chứng hiện nay cho thấy tắc nghẽn và vỡ nang lông, sau đó là phản ứng miễn dịch kéo dài, đóng vai trò trung tâm. Tổn thương ban đầu có thể giống mụn, nhọt hoặc lông mọc ngược, nhưng đặc trưng là đau sâu, tái phát ở vị trí điển hình, tạo áp xe, đường hầm dẫn lưu và sẹo. Bệnh không phải mụn trứng cá thông thường, không lây và không do vệ sinh kém. Nhiễm khuẩn có thể xuất hiện thứ phát trên vết thương hở, nhưng dùng kháng sinh trong HS đôi khi nhằm tác dụng chống viêm chứ không chứng minh bệnh do vi khuẩn gây ra.
| Tên bệnh | Viêm tuyến mồ hôi mủ |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Hidradenitis suppurativa |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | HS; acne inversa; mụn trứng cá đảo ngược. Tên “viêm tuyến mồ hôi mủ” được dùng phổ biến nhưng bệnh khởi đầu chủ yếu tại nang lông. |
| Mã ICD-10 | L73.2 – Hidradenitis suppurativa, theo ICD-10 của WHO. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Da liễu; bệnh viêm mạn tính của đơn vị nang lông, thường thuộc nhóm rối loạn tắc nghẽn nang lông. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Nang lông và da ở vùng nếp gấp như nách, bẹn, dưới vú, mông và quanh sinh dục; bệnh kéo dài có thể ảnh hưởng mô dưới da, hệ bạch huyết, vận động và sức khỏe tâm thần. |
| Tính chất bệnh | Bệnh viêm mạn tính, tái diễn, không lây và không do vệ sinh kém. Có thành phần di truyền và miễn dịch ở một số người nhưng không phải nhiễm trùng đơn thuần. |
| Mức độ phổ biến | Không hiếm gặp nhưng thường bị chẩn đoán muộn. Các ước tính quốc tế dao động theo phương pháp nghiên cứu; dữ liệu đại diện cho dân số Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng. Viêm tuyến mồ hôi mủ không truyền qua chạm, quan hệ tình dục, dùng chung đồ hoặc tiếp xúc với dịch mủ. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm tuyến mồ hôi mủ
Quá trình bệnh bắt đầu khi chất sừng tích tụ làm bít nang lông. Nang giãn, vỡ và giải phóng keratin cùng mảnh tế bào vào lớp bì, kích hoạt miễn dịch bẩm sinh và nhiều đường truyền tín hiệu viêm. Bạch cầu, cytokine và mô hạt tạo các nốt đau, áp xe và tổn thương dai dẳng. Các đợt viêm lặp lại phá hủy cấu trúc da, dẫn đến đường hầm biểu mô hóa, rò dịch và xơ sẹo. Hệ vi sinh tại tổn thương có thể thay đổi và góp phần duy trì viêm, nhưng không giải thích toàn bộ bệnh. Di truyền, hormone, hút thuốc, béo phì, ma sát và các bệnh đồng mắc có thể điều chỉnh ngưỡng bùng phát. Cơ chế đa yếu tố giải thích vì sao điều trị thường phải kết hợp nhiều biện pháp.
Hai công cụ thường dùng có mục tiêu khác nhau. Phân độ Hurley mô tả tổn thương cấu trúc: độ I có áp xe đơn lẻ hoặc rải rác chưa có đường hầm và sẹo lan; độ II có tái phát kèm đường hầm hoặc sẹo nhưng các vùng còn tách biệt; độ III có mạng lưới đường hầm và tổn thương lan rộng. IHS4 đánh giá hoạt tính viêm bằng số nốt, áp xe và đường hầm dẫn lưu để xếp nhẹ, vừa hoặc nặng. Hurley hữu ích cho quyết định phẫu thuật, còn IHS4 nhạy hơn với thay đổi theo thời gian và đáp ứng thuốc. Bác sĩ có thể dùng thêm thang đau, diện tích tổn thương và chất lượng sống để cá thể hóa mục tiêu.
HS thường khởi phát sau dậy thì và hay được chẩn đoán ở người trẻ hoặc trung niên. Nhiều nghiên cứu ghi nhận nữ giới mắc nhiều hơn nam giới, nhưng phân bố vị trí và mức độ có thể khác giữa giới và quần thể. Ước tính tỷ lệ hiện mắc dao động rộng do tiêu chuẩn, dữ liệu hồ sơ và khả năng nhận diện khác nhau; tình trạng chẩn đoán muộn vẫn phổ biến. Bệnh có thể gặp ở mọi màu da, song một số quần thể thiểu số chịu gánh nặng nặng hơn do yếu tố sinh học và bất bình đẳng tiếp cận chăm sóc. Việt Nam chưa có số liệu dân số đủ mạnh để đưa ra một tỷ lệ chính xác cho toàn quốc.
Không có đường lây truyền. Bệnh hình thành bên trong nang lông khi lỗ nang bị bít, thành nang vỡ và phản ứng viêm lan vào mô xung quanh. Những vùng có ma sát, ẩm và áp lực như nách, bẹn hoặc dưới vú dễ biểu hiện hơn. Viêm lặp lại tạo khoang, đường hầm và sẹo; dịch có thể thoát ra bề mặt nhưng không làm người tiếp xúc mắc HS. Việc giải thích đúng cơ chế giúp giảm kỳ thị và tránh các biện pháp làm sạch quá mức, tẩy rửa mạnh hoặc dùng kháng sinh không phù hợp.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm tuyến mồ hôi mủ
Nguyên nhân duy nhất chưa được xác định. Cơ chế nền gồm tắc nghẽn, giãn và vỡ nang lông kết hợp rối loạn điều hòa miễn dịch. Một phần người bệnh có tiền sử gia đình, gợi ý biến thể di truyền làm tăng tính nhạy cảm; đây không phải kiểu di truyền đơn giản áp dụng cho mọi ca. Hormone có thể ảnh hưởng vì bệnh thường bắt đầu sau dậy thì và có người bùng phát quanh kỳ kinh. Hút thuốc, thừa cân, ma sát và môi trường nóng ẩm là yếu tố thúc đẩy hoặc liên quan mức độ, không phải lỗi của người bệnh. Vi khuẩn không được xem là nguyên nhân khởi đầu, dù nhiễm khuẩn thứ phát có thể xảy ra ở tổn thương hở.
- Yếu tố có thể thay đổi gồm hút thuốc, thừa cân hoặc béo phì, ma sát từ quần áo chật và một số kích thích cơ học lặp lại.
- Yếu tố khó thay đổi gồm tiền sử gia đình, khởi phát sau dậy thì, giới tính và cơ địa viêm của từng người.
- Một số bệnh đồng mắc như hội chứng chuyển hóa, bệnh viêm ruột, viêm khớp và trầm cảm xuất hiện thường hơn ở người có HS.
- Nóng, đổ mồ hôi, kinh nguyệt, stress hoặc cạo nhổ gây tổn thương có thể kích hoạt đợt bùng phát ở một số người, nhưng mức độ liên quan khác nhau.
Người có cha mẹ hoặc anh chị em mắc HS, người hút thuốc, thừa cân, phụ nữ sau dậy thì và người thường xuyên ma sát tại nếp gấp có nguy cơ cao hơn. Thanh thiếu niên có nốt đau tái diễn ở nách hoặc bẹn dễ bị nhầm là nhọt. Người có bệnh viêm ruột, viêm khớp thể huyết thanh âm tính, hội chứng chuyển hóa hoặc buồng trứng đa nang cần được hỏi về triệu chứng da nếu phù hợp. Nhóm dễ diễn tiến nặng gồm người chẩn đoán muộn, tổn thương nhiều vùng, có đường hầm rộng, hạn chế vận động hoặc không tiếp cận được chăm sóc chuyên khoa. Các yếu tố nguy cơ không dùng để tự chẩn đoán.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm tuyến mồ hôi mủ
HS có thể bắt đầu bằng cảm giác đau, rát, ngứa hoặc căng trước khi xuất hiện nốt sâu. Tổn thương thường nằm ở nách, bẹn, mặt trong đùi, dưới vú, mông, quanh hậu môn hoặc sinh dục và tái diễn ở cùng vùng. Giai đoạn sớm có thể chỉ có vài cục giống nhọt; bệnh tiến triển tạo áp xe chậm lành, chảy dịch, mùi, lỗ rò, mụn đầu đen đôi và sẹo co kéo. Có người có khoảng thời gian da gần như yên, người khác có vết thương liên tục. Mức đau và ảnh hưởng tâm lý có thể lớn hơn diện tích nhìn thấy. Sốt không phải biểu hiện thường xuyên của HS không biến chứng và cần nghĩ đến nhiễm khuẩn thứ phát.
- Nốt viêm hoặc cục đau sâu dưới da, thường kéo dài nhiều ngày và tái phát ở nách, bẹn, dưới vú hoặc mông.
- Áp xe mềm, căng, có thể tự vỡ và chảy dịch mủ hoặc máu; việc vỡ không đồng nghĩa bệnh đã khỏi.
- Đường hầm dưới da nối các tổn thương, tạo nhiều lỗ thoát dịch và khó lành nếu bệnh kéo dài.
- Sẹo dày, sẹo lõm hoặc dải xơ co kéo, đôi khi hạn chế giơ tay, đi lại hoặc ngồi.
- Mụn đầu đen thành cặp hoặc nhiều lỗ nang giãn ở vùng tổn thương, có giá trị gợi ý chẩn đoán.
- Đau, mùi và rỉ dịch làm gián đoạn giấc ngủ, công việc, quan hệ thân mật và hoạt động xã hội.
- Phù bạch huyết vùng sinh dục hoặc chi do sẹo và viêm lâu năm, thường liên quan bệnh nặng.
- Tổn thương dạng mảng viêm lan tỏa hoặc loét bất thường cần đánh giá chẩn đoán khác và nhiễm khuẩn phối hợp.
- Đau khớp, triệu chứng tiêu hóa hoặc mắt có thể gợi ý bệnh viêm đồng mắc cần phối hợp chuyên khoa.
- Ung thư biểu mô tế bào vảy trên vùng HS lâu năm rất hiếm nhưng phải nghĩ đến khi có loét, khối hoặc chảy máu thay đổi kéo dài.
Nên đặt lịch khám: khi có cục đau tái diễn ở vùng nếp gấp, vết thương rỉ dịch lâu lành hoặc sẹo tăng dần. Cần khám trong ngày: nếu đau làm mất ngủ, không thể ngồi hay giơ tay, tổn thương lan nhanh, có mùi hoặc dịch thay đổi, hoặc người bệnh đang mang thai hay suy giảm miễn dịch. Cần tái khám sớm: khi thuốc không kiểm soát được đợt bùng phát, tác dụng phụ xuất hiện, đường hầm mới hình thành hoặc chất lượng sống giảm. Chẩn đoán sớm giúp tránh nhiều năm điều trị nhầm là nhọt, mụn hoặc lông mọc ngược.
- Đến cơ sở cấp cứu khi sốt cao, rét run, thở nhanh, lú lẫn, choáng hoặc đỏ nóng lan rộng quanh tổn thương, vì có thể có nhiễm khuẩn nặng.
- Đau tăng đột ngột, sưng nhanh, da tím đen, bóng nước, mất cảm giác hoặc mùi hoại tử cần loại trừ nhiễm trùng mô mềm nguy hiểm.
- Chảy máu không cầm, mất nước do dịch vết thương nhiều hoặc suy kiệt cũng cần đánh giá khẩn cấp.
- Không tự lái xe khi tình trạng toàn thân nặng và không trì hoãn để nặn, chích hoặc đắp chất dân gian.
Chẩn đoán Viêm tuyến mồ hôi mủ
HS chủ yếu là chẩn đoán lâm sàng dựa trên ba nhóm thông tin: loại tổn thương điển hình như nốt sâu, áp xe, đường hầm và sẹo; vị trí nếp gấp đặc trưng; và tính mạn tính hoặc tái diễn. Bác sĩ hỏi tần suất, vị trí cũ, tiền sử gia đình, thuốc, hút thuốc, chu kỳ kinh, đau và ảnh hưởng chất lượng sống. Cấy dịch không xác định HS nhưng hữu ích khi nghi nhiễm khuẩn thứ phát. Siêu âm da có thể cho thấy đường hầm ẩn và hỗ trợ lập kế hoạch thủ thuật. Chẩn đoán phân biệt gồm nhọt tái diễn, nang biểu bì, mụn, bệnh Crohn quanh hậu môn, nhiễm trùng và một số bệnh viêm hiếm. Không có xét nghiệm máu đơn lẻ xác nhận bệnh.
Bác sĩ kiểm tra toàn bộ các vùng dễ bị ảnh hưởng, không chỉ vị trí người bệnh đang đau, và ghi số nốt viêm, áp xe, đường hầm dẫn lưu, sẹo cùng mức độ giới hạn vận động. Cần tôn trọng riêng tư, giải thích trước khi khám vùng sinh dục hoặc dưới vú và có người hỗ trợ khi phù hợp. Khám tìm hạch, đỏ lan, mùi, hoại tử để phát hiện nhiễm khuẩn thứ phát. Cân nặng, huyết áp và dấu hiệu hội chứng chuyển hóa có thể được đánh giá. Hỏi về đau, giấc ngủ, trầm cảm, lo âu, bệnh viêm ruột và đau khớp giúp nhận diện gánh nặng toàn thân, không nhằm quy lỗi cho lối sống.
Không có xét nghiệm đặc hiệu chẩn đoán HS. Ngoáy hoặc cấy dịch được chỉ định khi có sốt, đỏ lan, mùi thay đổi hoặc nghi vi khuẩn kháng thuốc; kết quả phải phân biệt vi khuẩn cư trú với nhiễm trùng thật sự. Công thức máu, CRP có thể phản ánh viêm nhưng không đo chính xác mức độ da ở mọi người. Trước thuốc toàn thân hoặc sinh học, bác sĩ có thể kiểm tra chức năng gan thận, thai kỳ, viêm gan, lao và các nguy cơ nhiễm trùng theo loại thuốc. Xét nghiệm đường huyết, lipid hoặc hormone chỉ làm khi có chỉ định đánh giá bệnh đồng mắc, không phải gói bắt buộc cho mọi bệnh nhân.
Siêu âm da tần số cao có thể phát hiện nang viêm, ổ dịch và đường hầm nằm sâu hơn những gì quan sát được, hữu ích khi đánh giá mức độ hoặc lập kế hoạch can thiệp. MRI được cân nhắc trong HS quanh hậu môn, vùng chậu hoặc khi cần phân biệt với rò do bệnh Crohn và xác định mức lan sâu. Hình ảnh học không cần cho ca nhẹ điển hình và không thay thế khám da liễu. Khi nghi áp xe đơn thuần hoặc nhiễm trùng mô mềm cấp, siêu âm tại chỗ có thể hỗ trợ quyết định dẫn lưu.
Chẩn đoán thực hành dựa trên tổn thương điển hình, vị trí điển hình và diễn tiến tái diễn hoặc mạn tính. Một gợi ý có độ chính xác cao trong hướng dẫn là có ít nhất hai tổn thương tái phát trong sáu tháng tại vùng ưu thế, nhưng tiêu chí này phải được bác sĩ diễn giải cùng hình thái da. Mức độ nên được ghi bằng Hurley và/hoặc IHS4 để theo dõi, không dùng các thang này thay cho chẩn đoán. Sinh thiết chỉ cần khi biểu hiện khác thường, nghi ung thư, bệnh Crohn, nhiễm trùng sâu hoặc bệnh viêm khác. Người bệnh không nên tự chẩn đoán chỉ vì có một nhọt ở nách.
Điều trị Viêm tuyến mồ hôi mủ
Điều trị nhằm giảm đau và viêm đang hoạt động, ngăn nốt mới, kiểm soát rỉ dịch, xử lý đường hầm không hồi phục và cải thiện chất lượng sống. Kế hoạch dựa trên số vùng, IHS4, Hurley, bệnh đồng mắc, thai kỳ, mong muốn sinh sản và điều trị trước đây. Bệnh viêm hoạt động thường cần thuốc; đường hầm và sẹo dai dẳng thường cần thủ thuật hoặc phẫu thuật. Nhiễm khuẩn thứ phát được điều trị riêng khi có bằng chứng. Chăm sóc vết thương, giảm ma sát, hỗ trợ cai thuốc lá và quản lý cân nặng được kết hợp nhưng không thay thế liệu pháp chống viêm. Mục tiêu được thống nhất giữa người bệnh và bác sĩ, vì HS thường cần theo dõi lâu dài.
Tùy mức độ, bác sĩ có thể dùng thuốc bôi kháng khuẩn hoặc chống viêm cho tổn thương nhẹ; kháng sinh nhóm tetracycline hoặc phác đồ kháng sinh phối hợp cho bệnh viêm rộng hơn, với mục tiêu vừa kháng khuẩn vừa điều hòa viêm. Liệu pháp nội tiết hoặc thuốc tác động chuyển hóa phù hợp với một số phụ nữ sau đánh giá chống chỉ định. Thuốc sinh học như adalimumab, secukinumab hoặc bimekizumab được các cơ quan quản lý ở một số khu vực chấp thuận cho HS vừa đến nặng; chỉ định và khả năng tiếp cận tại Việt Nam cần xác minh. Thuốc giảm đau phải cá thể hóa. Không tự dùng kháng sinh kéo dài, retinoid hoặc thuốc ức chế miễn dịch.
Tiêm corticosteroid trong tổn thương có thể được bác sĩ dùng cho một số nốt viêm cấp; laser giảm lông hoặc các thiết bị năng lượng có thể giảm tổn thương ở người phù hợp. Mở mái đường hầm, nạo hoặc cắt giới hạn giúp loại bỏ cấu trúc bệnh khu trú. Rạch dẫn lưu áp xe có thể giảm đau tạm thời nhưng tỷ lệ tái phát cao nếu không xử lý thành đường hầm và viêm nền. Mọi thủ thuật cần lập kế hoạch theo vị trí, nguy cơ sẹo, chăm sóc vết thương và phương pháp gây tê. Không tự chích, nặn hoặc luồn vật vào lỗ rò.
Phẫu thuật được cân nhắc khi có đường hầm, sẹo xơ hoặc tổn thương khu trú dai dẳng không đáp ứng thuốc. Lựa chọn có thể từ mở mái, cắt khu trú đến cắt rộng toàn bộ vùng bệnh, sau đó để lành thứ phát, ghép da hoặc tạo vạt tùy kích thước. Phẫu thuật loại bỏ mô đã hư hại nhưng không xóa nguy cơ xuất hiện HS ở vùng khác, nên thường phối hợp kiểm soát viêm bằng thuốc. Quyết định phải cân nhắc chức năng, vị trí giải phẫu, thời gian lành, nguy cơ tái phát và khả năng chăm sóc sau mổ. Nhiễm trùng cấp hoặc bệnh đồng mắc cần được tối ưu trước can thiệp lớn.
Dùng băng thấm hút mềm, không dính và thay theo lượng dịch giúp bảo vệ da, giảm mùi và ma sát. Rửa nhẹ, tránh kỳ cọ; sản phẩm sát khuẩn chỉ dùng theo hướng dẫn vì có thể gây kích ứng. Quần áo rộng, chất liệu thoáng và miếng lót phù hợp giúp giảm cọ xát. Chườm ấm vừa phải có thể làm dịu một số nốt nhưng không thay thế điều trị; tránh nhiệt quá nóng. Hỗ trợ cai thuốc lá, dinh dưỡng lành mạnh, hoạt động phù hợp và chăm sóc tâm lý là phần của điều trị toàn diện. Người bệnh có quyền được tư vấn về đau, quan hệ thân mật và dụng cụ chăm sóc vết thương.
Theo dõi số nốt viêm, áp xe, đường hầm dẫn lưu, vùng mới, mức đau, lượng dịch, mùi và hạn chế vận động. Bác sĩ có thể tính IHS4, ghi Hurley theo từng vùng và dùng thang chất lượng sống. Thuốc toàn thân cần xét nghiệm an toàn tùy nhóm, đồng thời sàng lọc nhiễm trùng, thai kỳ và tương tác. Người bệnh nên báo sốt, đỏ lan, đau tăng nhanh, tác dụng phụ, ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc trầm cảm nặng. Ảnh chụp riêng tư có thể hỗ trợ so sánh nếu được lưu an toàn. Đánh giá định kỳ giúp điều chỉnh sớm thay vì chờ sẹo và đường hầm lan rộng.
HS thường cần điều trị nhiều tháng hoặc lâu dài vì đây là bệnh mạn tính tái diễn. Một số thuốc được đánh giá sau vài tuần đến vài tháng, trong khi thuốc sinh học và kế hoạch phẫu thuật cần theo dõi dài hơn. Nốt cấp có thể giảm đau nhanh hơn tốc độ lành đường hầm hoặc sẹo. Sau phẫu thuật, thời gian lành phụ thuộc diện tích, vị trí, phương pháp đóng vết thương, hút thuốc, dinh dưỡng và bệnh nền. Không nên dừng thuốc ngay khi da bớt đau nếu kế hoạch chưa được bác sĩ rà soát. Mục tiêu thực tế là kiểm soát bền vững, không cam kết khỏi vĩnh viễn trong một thời hạn cố định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng tại da gồm sẹo dày, co kéo, đường hầm rò mạn, nhiễm khuẩn thứ phát, hạn chế vận động và phù bạch huyết. Đau, mùi và rỉ dịch có thể dẫn đến mất ngủ, nghỉ học hoặc nghỉ việc, cô lập xã hội, rối loạn tình dục, lo âu và trầm cảm. Thiếu máu viêm hoặc suy dinh dưỡng có thể gặp ở bệnh nặng. Ung thư biểu mô tế bào vảy là biến chứng rất hiếm nhưng nghiêm trọng, thường liên quan tổn thương quanh mông hoặc hậu môn kéo dài nhiều năm. Thuốc ức chế miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng và cần theo dõi; phẫu thuật có nguy cơ chảy máu, chậm lành và tái phát.
Diễn tiến rất khác nhau. Một số người có bệnh nhẹ với các đợt thưa, trong khi người khác tiến triển thành đường hầm và sẹo rộng. HS hiện thường được xem là bệnh có thể kiểm soát chứ chưa có cách bảo đảm chữa khỏi cho mọi người. Chẩn đoán sớm, giảm viêm liên tục và xử lý cấu trúc bệnh không hồi phục giúp hạn chế tiến triển. Hút thuốc, béo phì, chẩn đoán muộn, nhiều vùng tổn thương và bệnh đồng mắc có thể làm điều trị khó hơn, nhưng không dùng để quy lỗi. Kết quả tốt được đánh giá bằng giảm nốt mới, đau, dịch, đợt bùng phát và cải thiện hoạt động hằng ngày.
Tái phát là đặc điểm cốt lõi của HS. Tổn thương có thể xuất hiện lại trong cùng vùng hoặc vùng nếp gấp khác, ngay cả sau khi một áp xe tự vỡ. Đường hầm không được xử lý có thể tiếp tục gây viêm và dẫn lưu. Duy trì thuốc theo kế hoạch, giảm ma sát, tránh nặn, cai thuốc lá và quản lý cân nặng nếu phù hợp giúp giảm tần suất ở một số người. Sau phẫu thuật, tái phát tại bờ hoặc bệnh mới ở vùng khác vẫn có thể xảy ra. Ghi nhật ký vị trí, chu kỳ kinh, stress và tác nhân nghi ngờ giúp bác sĩ nhận diện mẫu bùng phát mà không áp dụng kiêng khem cực đoan.
Chưa có cách phòng hoàn toàn HS ở người có cơ địa nhạy cảm. Có thể giảm bùng phát bằng cách tránh hút thuốc, hạn chế ma sát và nhiệt, mặc đồ rộng, cạo lông thận trọng và không nặn tổn thương. Quản lý cân nặng nên đặt mục tiêu sức khỏe thực tế, không kỳ thị và kết hợp hỗ trợ chuyên môn. Người có tiền sử gia đình nên đi khám sớm khi xuất hiện cục đau tái diễn ở nếp gấp. Phòng biến chứng gồm điều trị liên tục, chăm sóc vết thương, sàng lọc trầm cảm, hội chứng chuyển hóa và bệnh viêm đồng mắc. Không có vaccine phòng HS.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm tuyến mồ hôi mủ
Không có một chế độ ăn được chứng minh chữa HS hoặc phù hợp cho mọi người. Giảm cân ở người thừa cân có thể cải thiện ma sát và sức khỏe chuyển hóa, nhưng cần kế hoạch bền vững. Một số nghiên cứu nhỏ gợi ý mối liên quan với thực phẩm giàu đường, sữa hoặc men bia ở một số nhóm, song bằng chứng chưa đủ để khuyên loại bỏ rộng rãi. Có thể thử thay đổi một yếu tố trong thời gian xác định dưới hướng dẫn dinh dưỡng và ghi nhận triệu chứng, tránh nhiều chế độ kiêng cùng lúc. Ưu tiên thực phẩm ít chế biến, đủ protein và vi chất để hỗ trợ lành vết thương.
Hoạt động thể lực có lợi cho sức khỏe chuyển hóa và tâm trạng, nhưng cần chọn loại ít ma sát và không làm tổn thương vùng đang bùng phát. Đi bộ, bơi khi vết thương đã được che phủ an toàn và không có nhiễm trùng, hoặc bài tập sức mạnh điều chỉnh có thể phù hợp. Thay quần áo ướt mồ hôi sớm, tắm nhẹ sau tập và dùng băng bảo vệ vùng rỉ dịch. Khi đau nặng, nên giảm tải tạm thời chứ không bất động kéo dài. Công việc cần ngồi, đứng hoặc cọ xát liên tục có thể cần điều chỉnh tư thế, nghỉ ngắn và trang phục. Giấc ngủ nên được xử lý cùng kiểm soát đau.
Ghi số nốt mới, vị trí, mức đau, lượng dịch, mùi, ngày bắt đầu và yếu tố đi kèm như kinh nguyệt hoặc ma sát. Ảnh chụp có thể giúp so sánh nhưng phải bảo mật, đặc biệt với vùng nhạy cảm. Theo dõi dấu nhiễm khuẩn như sốt, đỏ lan và đau tăng nhanh; HS tự nó thường không gây sốt cao. Băng cần được thay khi bão hòa, quan sát kích ứng keo dán và rửa tay trước sau chăm sóc. Không đưa dụng cụ vào đường hầm. Nhật ký dùng thuốc và tác dụng phụ giúp bác sĩ đánh giá hiệu quả chính xác hơn trong lần tái khám.
- Không nặn, bóp hoặc chích các cục và áp xe; tổn thương cơ học có thể làm vỡ nang sâu, tăng viêm và để lại sẹo.
- Không kỳ cọ mạnh, dùng chất tẩy rửa khắc nghiệt hoặc cho rằng bệnh do ở bẩn; kích ứng thường làm triệu chứng xấu hơn.
- Không tự uống kháng sinh kéo dài, phối hợp thuốc hoặc dùng thuốc sinh học của người khác vì cần sàng lọc và theo dõi an toàn.
- Không waxing trên vùng đang bị bệnh; nếu cạo, cần giảm nguy cơ trầy xước và dừng khi da viêm.
- Không bỏ qua đau, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ hoặc ý nghĩ tự hại; đây là phần quan trọng cần được hỗ trợ chuyên môn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
HS ở trẻ nhỏ hiếm hơn và thường xuất hiện sau dậy thì. Thanh thiếu niên dễ giấu tổn thương vùng bẹn hoặc nách vì xấu hổ và dễ bị gán là vệ sinh kém. Chẩn đoán sớm giúp hạn chế sẹo trong giai đoạn học tập và phát triển tâm lý. Lựa chọn thuốc phải xét tuổi, cân nặng, dậy thì, vaccine, nguy cơ thai kỳ và ảnh hưởng tăng trưởng; một số liệu pháp chỉ được phê duyệt từ độ tuổi nhất định. Gia đình nên hỗ trợ chăm sóc vết thương và sức khỏe tâm thần mà không nặn tổn thương hay áp dụng chế độ ăn kiêng cực đoan.
Khởi phát mới ở tuổi cao cần được đánh giá kỹ vì nhọt, nang, nhiễm trùng, ung thư da hoặc bệnh quanh hậu môn có thể giống HS. Người lớn tuổi mắc HS lâu năm có thể có sẹo rộng, hạn chế vận động và nhiều bệnh nền. Chức năng gan thận, nguy cơ nhiễm trùng, thuốc chống đông và đa thuốc ảnh hưởng lựa chọn kháng sinh, sinh học và phẫu thuật. Băng dính, da mỏng và giảm khéo léo tay làm chăm sóc vết thương khó hơn, nên cần dụng cụ đơn giản và hỗ trợ người chăm sóc. Sàng lọc dinh dưỡng, té ngã và trầm cảm vẫn quan trọng.
Hoạt tính HS trong thai kỳ thay đổi giữa từng người; có thể ổn định, cải thiện hoặc bùng phát. Kế hoạch mang thai nên được trao đổi sớm vì một số thuốc như retinoid bị chống chỉ định, trong khi các lựa chọn khác cần cân nhắc lợi ích–nguy cơ theo tuổi thai. Không tự ngừng thuốc sinh học hoặc kháng sinh khi có thai; dừng đột ngột có thể làm bệnh nặng. Tổn thương sinh dục hoặc quanh mông cần được thảo luận với bác sĩ sản và da liễu để lên kế hoạch chăm sóc, nhưng HS không mặc định buộc sinh mổ. Đau, nhiễm trùng thứ phát và sức khỏe tâm thần cần được quản lý chủ động.
Nhiều phương án có thể sử dụng trong giai đoạn cho con bú sau đánh giá cá thể, nhưng mức bài tiết qua sữa và tuổi của trẻ khác nhau theo thuốc. Không mặc định ngừng cho bú hoặc tự bỏ thuốc. Nếu tổn thương nằm trên vú hoặc gần quầng, cần che phủ để trẻ không tiếp xúc với dịch, tránh bôi thuốc tại vùng miệng trẻ chạm vào và nhận hướng dẫn vệ sinh. Thuốc giảm đau, kháng sinh và sinh học phải được rà soát với bác sĩ hoặc dược sĩ. Mẹ cần hỗ trợ giấc ngủ và tâm lý vì chăm con có thể làm việc chăm sóc vết thương khó hơn.
HS là bệnh viêm, nhưng người dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc có suy giảm miễn dịch dễ bị nhiễm khuẩn thứ phát và có biểu hiện không điển hình. Sốt, đỏ lan, đau tăng hoặc mùi mới cần được đánh giá sớm hơn. Trước và trong điều trị sinh học, bác sĩ thường sàng lọc lao, viêm gan và theo dõi nhiễm trùng theo khuyến cáo của thuốc. Không tự dừng thuốc vì nguy cơ bùng phát hoặc bệnh nền mất kiểm soát; cần liên hệ chuyên khoa kê đơn. Vết thương phải được chăm sóc sạch, băng phù hợp và cấy khi có nghi ngờ chứ không dùng kháng sinh dự phòng tùy tiện.
HS thường đi cùng béo phì, đái tháo đường, rối loạn lipid, tăng huyết áp, bệnh viêm ruột, viêm khớp, buồng trứng đa nang, lo âu và trầm cảm. Các bệnh này có thể làm tăng viêm, ảnh hưởng lựa chọn thuốc hoặc làm chậm lành vết thương. Bác sĩ nên phối hợp sàng lọc và điều trị, nhưng không mọi người đều cần cùng một bộ xét nghiệm. Bệnh Crohn quanh hậu môn có thể tạo đường rò giống HS và cần khám tiêu hóa hoặc hình ảnh. Suy gan, suy thận và thuốc chống đông làm thay đổi an toàn của kháng sinh, giảm đau và phẫu thuật.
Sau phẫu thuật HS, chăm sóc vết thương và kiểm soát viêm còn lại quyết định kết quả. Người bệnh cần biết kiểu đóng vết thương, cách thay băng, dấu hiệu chảy máu, nhiễm trùng và thời điểm vận động vùng mổ. Vết cắt rộng có thể lành trong nhiều tuần hoặc lâu hơn; hút thuốc, đái tháo đường và dinh dưỡng kém làm chậm tiến trình. Thuốc chống viêm hoặc sinh học có thể được tiếp tục hay điều chỉnh tùy loại phẫu thuật và nguy cơ nhiễm trùng, không tự quyết định. Đau tăng, sốt, mùi hôi, dịch đổi màu hoặc mép vết thương tách rộng cần liên hệ đội phẫu thuật.
Câu hỏi thường gặp về Viêm tuyến mồ hôi mủ
Không. HS không lây qua tiếp xúc da, dùng chung đồ, quan hệ tình dục hoặc dịch chảy từ tổn thương. Bệnh bắt đầu do tắc và viêm nang lông ở người có cơ địa nhạy cảm, không phải do vệ sinh kém. Dịch mủ có thể chứa vi khuẩn cư trú hoặc nhiễm khuẩn thứ phát, vì vậy vẫn nên rửa tay, che vết thương và không dùng chung băng gạc; các biện pháp này nhằm vệ sinh vết thương chứ không phải cách ly HS. Người thân không thể “bị lây” HS, nhưng tiền sử gia đình có thể làm tăng nguy cơ do yếu tố di truyền.
Hiện chưa có phương pháp bảo đảm chữa khỏi vĩnh viễn cho mọi người. Mục tiêu là giảm nốt mới, đau, dịch, sẹo và số đợt bùng phát, đồng thời duy trì học tập, công việc và sinh hoạt. Thuốc có thể kiểm soát viêm; thủ thuật hoặc phẫu thuật loại bỏ đường hầm và mô sẹo không hồi phục. Một vùng đã cắt bỏ rộng có thể không tái phát tại chính khu vực đó, nhưng bệnh vẫn có thể xuất hiện ở vùng khác. Điều trị sớm và kế hoạch dài hạn thường cho kết quả tốt hơn việc chỉ rạch từng áp xe khi đau.
Không. HS không phải hậu quả của ở bẩn và mồ hôi không phải nguyên nhân duy nhất. Bệnh khởi đầu trong nang lông do tắc nghẽn và phản ứng viêm. Nóng, ẩm, ma sát hoặc mồ hôi có thể làm một số người khó chịu và bùng phát, nhưng tắm nhiều hoặc kỳ cọ mạnh không chữa bệnh; ngược lại, chà xát có thể làm da tổn thương. Nên rửa nhẹ, giữ vùng nếp gấp khô thoáng và dùng sản phẩm sát khuẩn khi bác sĩ hướng dẫn. Việc đổ lỗi cho vệ sinh làm tăng kỳ thị và có thể khiến người bệnh chậm đi khám.
Không có danh sách thực phẩm phải kiêng cho tất cả người mắc HS. Chế độ ăn cân bằng, ít thực phẩm siêu chế biến và hỗ trợ cân nặng khỏe mạnh có lợi cho sức khỏe chung. Một số người nhận thấy đường tinh luyện, sữa hoặc men bia liên quan đợt bùng phát, nhưng nghiên cứu còn nhỏ và không thống nhất. Có thể ghi nhật ký, thay đổi một nhóm thực phẩm trong thời gian có kế hoạch và đánh giá cùng bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Không nên loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm, nhịn ăn kéo dài hoặc dùng thực phẩm bổ sung được quảng cáo là “thải độc” hay chữa HS.
Phẫu thuật thường được cân nhắc khi có đường hầm, sẹo co kéo, tổn thương khu trú tái phát hoặc vùng bệnh không còn đáp ứng đủ với thuốc. Mở mái có thể phù hợp với đường hầm giới hạn; cắt rộng được xem xét khi mạng lưới tổn thương lớn. Rạch dẫn lưu áp xe chỉ giúp giảm áp lực cấp thời và thường không ngăn tái phát. Quyết định phụ thuộc vị trí, Hurley, hoạt tính viêm, khả năng chăm sóc vết thương, công việc và bệnh nền. Thuốc và phẫu thuật thường bổ trợ cho nhau, không nhất thiết phải chọn một trong hai.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

