Viêm quầng là nhiễm khuẩn cấp ở lớp bì nông và mạch bạch huyết, thường do liên cầu gây ra sau khi vi khuẩn đi qua vết nứt da. Bệnh hay xuất hiện ở cẳng chân hoặc mặt với mảng đỏ tươi, nóng, đau, phù và có bờ nổi rõ; sốt, rét run hoặc mệt có thể xuất hiện trước tổn thương da. Viêm quầng không thường lây từ người sang người, nhưng có thể lan nhanh trong cơ thể nếu điều trị chậm, đặc biệt ở người đái tháo đường, suy tĩnh mạch, phù bạch huyết hoặc nấm kẽ chân. Chẩn đoán chủ yếu dựa vào khám lâm sàng và loại trừ viêm mô tế bào, huyết khối tĩnh mạch sâu hoặc viêm da tiếp xúc. Kháng sinh phù hợp, chăm sóc cửa ngõ xâm nhập và theo dõi sớm thường giúp kiểm soát bệnh, đồng thời giảm nguy cơ nhiễm trùng huyết và tái phát.
Viêm quầng là bệnh gì?
Viêm quầng là một thể nhiễm khuẩn da và mô mềm chủ yếu khu trú ở lớp bì nông cùng các mạch bạch huyết nông. Tổn thương điển hình là một mảng viêm đỏ, bóng, nóng, đau, hơi nổi cao và có bờ phân định khá rõ với da lành. Đặc điểm này giúp phân biệt tương đối với viêm mô tế bào, vốn thường nằm sâu hơn, bờ kém rõ và lan tỏa hơn; tuy nhiên hai tình trạng có thể chồng lấp và cần bác sĩ đánh giá. Bệnh thường khởi phát đột ngột, có thể kèm sốt hoặc rét run trước khi vùng da đổi màu. Viêm quầng không phải erysipeloid, một bệnh nghề nghiệp hiếm do vi khuẩn Erysipelothrix rhusiopathiae. Phần lớn ca viêm quầng liên quan đến liên cầu xâm nhập qua hàng rào da bị phá vỡ, vì vậy điều trị nhiễm khuẩn và tìm cửa ngõ xâm nhập đều quan trọng để hạn chế tái phát.
| Tên bệnh | Viêm quầng |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Erysipelas |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Nhiễm trùng da dạng viêm quầng; dân gian đôi khi gọi là bệnh quầng đỏ. Không đồng nhất với erysipeloid do Erysipelothrix rhusiopathiae. |
| Mã ICD-10 | A46 – Erysipelas, theo ICD-10 của WHO. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Da liễu; bệnh nhiễm khuẩn da và mô mềm; có thể cần phối hợp chuyên khoa truyền nhiễm hoặc cấp cứu khi diễn tiến nặng. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Lớp bì nông và hệ bạch huyết nông của da, thường ở cẳng chân hoặc mặt; trường hợp nặng có thể ảnh hưởng mô mềm sâu hơn và tuần hoàn toàn thân. |
| Tính chất bệnh | Bệnh nhiễm khuẩn cấp tính, thường do liên cầu; không phải bệnh di truyền hay tự miễn. Tổn thương có thể lan nhanh và tái phát nếu còn phù bạch huyết hoặc cửa ngõ xâm nhập. |
| Mức độ phổ biến | Tương đối thường gặp trong nhóm nhiễm trùng da cấp. Dữ liệu tỷ lệ mắc riêng tại Việt Nam còn hạn chế; nguy cơ tăng ở người cao tuổi, phù chi, suy tĩnh mạch và đái tháo đường. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng. Viêm quầng thường không lây qua tiếp xúc thông thường; vi khuẩn chủ yếu xâm nhập từ một vết nứt hoặc tổn thương trên chính da người bệnh. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm quầng
Khi hàng rào biểu bì bị nứt do nấm kẽ chân, chấn thương, loét hoặc viêm da, vi khuẩn có thể đi vào lớp bì nông. Liên cầu bám và nhân lên trong mô, sau đó lan theo mạng lưới bạch huyết nông. Phản ứng miễn dịch giải phóng các chất trung gian gây giãn mạch, tăng tính thấm thành mạch và huy động bạch cầu, tạo nên đỏ, nóng, đau và phù. Sự tham gia của hệ bạch huyết làm tổn thương có bờ nổi rõ và có thể gây hạch vùng. Nếu vi khuẩn hoặc phản ứng viêm vượt khỏi khu vực khu trú, người bệnh có thể xuất hiện sốt cao, nhiễm khuẩn huyết hoặc tổn thương mô sâu. Mỗi đợt viêm cũng có thể làm hư hại dẫn lưu bạch huyết, tạo vòng xoắn phù mạn tính và tái phát.
Không có một hệ phân loại riêng duy nhất được dùng cho mọi trường hợp viêm quầng. Trong thực hành, bác sĩ thường phân tầng theo vị trí, mức độ toàn thân và nguy cơ biến chứng: viêm quầng chi không biến chứng; viêm quầng vùng mặt hoặc quanh mắt; bệnh kèm nhiễm độc toàn thân; và viêm quầng tái phát trên nền phù bạch huyết hoặc suy tĩnh mạch. Cách phân tầng này giúp quyết định điều trị ngoại trú hay nhập viện, đường dùng kháng sinh, nhu cầu xét nghiệm và mức độ theo dõi. Khi có đau vượt mức tổn thương, hoại tử, bóng nước xuất huyết hoặc tụt huyết áp, cần chuyển hướng đánh giá khẩn cấp để loại trừ viêm cân mạc hoại tử hoặc nhiễm trùng huyết thay vì chỉ xem là viêm quầng thông thường.
Viêm quầng có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng thường thấy hơn ở trẻ nhỏ, người lớn tuổi và người có yếu tố làm suy yếu hàng rào da hoặc dẫn lưu bạch huyết. Cẳng chân là vị trí phổ biến ở người lớn, còn tổn thương mặt vẫn gặp nhưng ít hơn so với trước đây. Khí hậu nóng ẩm, nấm bàn chân, phù chân, béo phì, suy tĩnh mạch và đái tháo đường có thể làm tăng nguy cơ. Tỷ lệ mắc thay đổi giữa các quần thể và cách ghi nhận thường gộp chung với viêm mô tế bào, vì vậy không nên suy diễn một con số quốc tế thành tỷ lệ tại Việt Nam. Dữ liệu dịch tễ chuyên biệt cho viêm quầng trong cộng đồng Việt Nam hiện chưa đầy đủ.
Bệnh hình thành khi vi khuẩn vượt qua hàng rào da tại một cửa ngõ như kẽ ngón chân nứt, vết xước, loét, vùng da viêm hoặc vết phẫu thuật. Từ đó, vi khuẩn lan trong lớp bì nông và theo mạch bạch huyết, gây mảng viêm có bờ rõ. Đây là quá trình xâm nhập tại chỗ chứ không phải đường lây hô hấp hay tiêu hóa. Ở người phù chi hoặc tổn thương bạch huyết, khả năng làm sạch vi khuẩn khỏi mô giảm, khiến bệnh dễ tái diễn trên cùng vùng. Tìm và xử lý cửa ngõ xâm nhập là một phần quan trọng của dự phòng sau khi đợt cấp đã ổn định.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm quầng
Nguyên nhân trực tiếp thường là liên cầu beta tan huyết, đặc biệt Streptococcus pyogenes; một số trường hợp có thể liên quan các nhóm liên cầu khác hoặc vi khuẩn khác tùy bối cảnh. Yếu tố nền không phải là nguyên nhân vi sinh nhưng tạo điều kiện mắc bệnh gồm nứt kẽ chân do nấm, chàm, loét tĩnh mạch, vết cắt, côn trùng cắn, vết mổ hoặc phù bạch huyết. Chấn thương nhỏ đôi khi không được người bệnh nhận thấy. Staphylococcus aureus ít điển hình hơn đối với viêm quầng thuần túy nhưng có thể được cân nhắc khi có mủ, áp xe hoặc yếu tố nguy cơ đặc biệt. Việc xác định tác nhân cụ thể thường không cần ở ca điển hình, vì cấy bề mặt da nguyên vẹn ít có giá trị.
- Yếu tố có thể thay đổi: nấm kẽ chân, vết nứt da, chăm sóc vết loét chưa tốt, béo phì, phù chi kéo dài và kiểm soát đường huyết chưa đạt.
- Yếu tố khó thay đổi: tuổi cao, tiền sử viêm quầng, tổn thương hệ bạch huyết sau phẫu thuật hoặc xạ trị và một số bệnh gây suy giảm miễn dịch.
- Suy tĩnh mạch, bệnh động mạch ngoại biên, chàm mạn tính và phù do thuốc có thể làm da dễ tổn thương hoặc chậm hồi phục.
- Vết cắn, chấn thương xuyên da, tiêm chích hoặc tiếp xúc nước bẩn làm thay đổi phổ vi khuẩn và cần được khai báo khi đi khám.
Nhóm dễ mắc hoặc dễ diễn tiến nặng gồm người cao tuổi, người đái tháo đường, béo phì, suy tĩnh mạch, phù bạch huyết, loét chân, nấm bàn chân tái diễn hoặc có tiền sử phẫu thuật hạch bạch huyết. Người suy giảm miễn dịch, đang điều trị ung thư, dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc có bệnh gan thận nặng có ngưỡng nhập viện thấp hơn. Trẻ sơ sinh và người có tổn thương gần mắt, mũi cũng cần đánh giá thận trọng vì biến chứng có thể nghiêm trọng hơn. Người từng có nhiều đợt viêm quầng trong một năm cần được tìm nguyên nhân nền và xây dựng kế hoạch phòng tái phát.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm quầng
Bệnh thường khởi phát trong vài giờ đến một hoặc hai ngày. Người bệnh có thể sốt, rét run, đau đầu hoặc mệt trước khi thấy vùng da đỏ. Sau đó xuất hiện mảng đỏ tươi hoặc đỏ sẫm, nóng, sưng và đau, bề mặt bóng, bờ tương đối rõ và hơi gồ. Tổn thương thường ở một bên cẳng chân; ở mặt có thể lan qua sống mũi và hai má. Màu đỏ có thể khó nhận biết trên da sẫm màu, khi đó cảm giác nóng, phù, đau và thay đổi bề mặt da có giá trị hơn. Người cao tuổi hoặc suy giảm miễn dịch đôi khi không sốt rõ dù bệnh vẫn nặng.
- Mảng da đỏ, nóng và đau, tăng kích thước trong thời gian ngắn; ranh giới thường rõ hơn viêm mô tế bào.
- Phù tại vùng tổn thương khiến da căng bóng, có thể kèm cảm giác rát hoặc nhạy đau khi chạm.
- Sốt, rét run, mệt mỏi hoặc đau nhức cơ thể xuất hiện trước hay đồng thời với biểu hiện da.
- Hạch bạch huyết vùng lân cận sưng đau hoặc có vệt đỏ theo đường bạch huyết trong một số trường hợp.
- Vị trí hay gặp là cẳng chân, bàn chân và mặt; tổn thương thường chỉ ở một bên chi.
- Bóng nước hoặc chấm xuất huyết trên nền mảng đỏ, gợi ý phản ứng viêm mạnh và cần đánh giá mức độ nặng.
- Đau tai, sưng vành tai hoặc tổn thương ở vùng đặc biệt có thể làm chẩn đoán phân biệt phức tạp hơn.
- Áp xe hoặc chảy mủ không phải biểu hiện điển hình của viêm quầng đơn thuần và có thể cho thấy nhiễm trùng phối hợp.
- Lú lẫn, huyết áp thấp hoặc thở nhanh là biểu hiện toàn thân hiếm nhưng nghiêm trọng, cần xử trí cấp cứu.
Nên đặt lịch khám: khi có vùng da đỏ nóng đau, đặc biệt nếu lan dần hoặc kèm sốt. Cần khám trong ngày: khi tổn thương ở mặt, gần mắt hoặc mũi; người bệnh có đái tháo đường, suy giảm miễn dịch, phù bạch huyết; hoặc đỏ tiếp tục lan sau khi đã điều trị. Cần tái khám sớm: nếu triệu chứng không bắt đầu cải thiện sau khoảng 2–3 ngày dùng kháng sinh theo đơn, xuất hiện tác dụng phụ thuốc, sốt trở lại hoặc có nhiều đợt tái phát. Không nên tự dùng kháng sinh còn thừa vì lựa chọn thuốc phụ thuộc mức độ bệnh, dị ứng, vị trí và nguy cơ vi khuẩn đặc biệt.
- Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi người bệnh lú lẫn, lơ mơ, khó thở, tím tái, choáng, huyết áp tụt hoặc tiểu rất ít.
- Đến cấp cứu ngay nếu vùng đỏ lan rất nhanh, đau dữ dội vượt mức nhìn thấy, da tím đen, mất cảm giác, nổi bóng nước xuất huyết hoặc có tiếng lạo xạo dưới da.
- Tổn thương quanh mắt kèm sưng mi, đau khi liếc, giảm thị lực, đau đầu dữ dội hoặc nôn cần đánh giá khẩn cấp.
- Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử đắp lá, chích rạch hoặc các mẹo dân gian.
Chẩn đoán Viêm quầng
Chẩn đoán chủ yếu dựa trên bệnh sử, tốc độ khởi phát, hình thái mảng đỏ có bờ nổi và khám toàn thân. Bác sĩ cần phân biệt viêm mô tế bào, huyết khối tĩnh mạch sâu, viêm da tiếp xúc, viêm da ứ trệ, gout, viêm mạch và phản ứng côn trùng cắn. Xét nghiệm không bắt buộc ở ca nhẹ điển hình, nhưng được cân nhắc khi người bệnh sốt cao, có bệnh nền nặng, thất bại điều trị hoặc nghi nhiễm trùng sâu. Mẫu cấy chỉ có ích trong một số bối cảnh như da bị vỡ, có mủ, chấn thương xuyên thấu, tiếp xúc nước hoặc nhiễm trùng mắc ở nước ngoài. Người đọc không nên tự chẩn đoán chỉ từ màu đỏ của da.
Bác sĩ thường hỏi thời điểm khởi phát, sốt hoặc rét run, tốc độ lan, đau, chấn thương, vết cắn, tiếp xúc nước, thuốc đã dùng và tiền sử tái phát. Khám tập trung vào kích thước, vị trí, độ nóng, phù, bờ tổn thương, bóng nước, mủ và cảm giác đau. Toàn bộ chi được kiểm tra để tìm nứt kẽ chân, nấm da, loét, phù bạch huyết, suy tĩnh mạch và hạch vùng. Mạch, huyết áp, nhịp thở, tri giác và dấu mất nước giúp nhận diện nhiễm trùng toàn thân. Khi nghi huyết khối, thiếu máu chi hoặc viêm cân mạc hoại tử, bác sĩ sẽ thực hiện đánh giá chuyên biệt thay vì chỉ dựa vào quan sát ngoài da.
Công thức máu và các dấu ấn viêm như CRP có thể hỗ trợ đánh giá mức độ nhưng không xác định riêng viêm quầng. Cấy máu được cân nhắc khi sốt cao, nhiễm độc toàn thân, suy giảm miễn dịch hoặc nghi nhiễm khuẩn huyết; tỷ lệ dương tính ở ca không biến chứng thường thấp. Cấy dịch hoặc ngoáy tổn thương chỉ phù hợp khi da bị vỡ, có mủ, vết thương xuyên thấu hay phơi nhiễm đặc biệt. Đường huyết, chức năng thận và gan có thể được kiểm tra để đánh giá bệnh nền và an toàn điều trị. Kết quả xét nghiệm phải được diễn giải cùng biểu hiện lâm sàng, vì chỉ số viêm tăng cũng gặp trong nhiều bệnh khác.
Hình ảnh học không cần thiết cho viêm quầng điển hình. Siêu âm mô mềm được dùng khi cần tìm ổ áp xe hoặc phân biệt với phù đơn thuần; siêu âm Doppler tĩnh mạch được cân nhắc nếu có nguy cơ huyết khối tĩnh mạch sâu. X-quang, CT hoặc MRI chỉ đặt ra khi nghi dị vật, khí trong mô, viêm xương, viêm khớp nhiễm khuẩn, tổn thương quanh ổ mắt hoặc viêm cân mạc hoại tử. Các phương tiện này không thay thế khám lâm sàng và không nên làm thường quy chỉ vì vùng da đỏ.
Không có một bộ tiêu chuẩn điểm số quốc tế đặc hiệu để người bệnh tự xác định viêm quầng. Chẩn đoán lâm sàng dựa trên sự kết hợp của khởi phát cấp, mảng đỏ nóng đau ở lớp da nông, bờ tương đối rõ và nổi, phù cùng biểu hiện toàn thân khi có. Bác sĩ đồng thời phải loại trừ nguyên nhân không nhiễm trùng và tìm dấu hiệu nhiễm trùng sâu. Những trường hợp không điển hình, tái phát nhiều lần hoặc không đáp ứng cần xem lại chẩn đoán, cấy vi sinh khi phù hợp và hội chẩn da liễu, truyền nhiễm hoặc ngoại khoa.
Điều trị Viêm quầng
Mục tiêu điều trị là loại bỏ nhiễm khuẩn, ngăn lan rộng, kiểm soát đau sốt và xử lý cửa ngõ xâm nhập. Ca nhẹ, ổn định và uống được thuốc thường được điều trị ngoại trú bằng kháng sinh đường uống; ca nặng, tổn thương vùng mặt quanh mắt, không uống được thuốc hoặc có dấu hiệu toàn thân có thể cần nhập viện và kháng sinh tĩnh mạch. Bác sĩ lựa chọn thuốc theo khả năng gây bệnh của liên cầu, tiền sử dị ứng, tình trạng MRSA, chức năng gan thận và phơi nhiễm đặc biệt. Song song, cần kê cao chi, duy trì dịch, chăm sóc da, điều trị nấm kẽ chân và kiểm soát phù hoặc đái tháo đường. Đánh giá lại sớm là bắt buộc nếu bệnh tiếp tục lan.
Kháng sinh có hoạt tính với liên cầu là nền tảng điều trị; nhóm penicillin hoặc beta-lactam thường được ưu tiên ở người không dị ứng, trong khi lựa chọn thay thế phải do bác sĩ cân nhắc. Phủ Staphylococcus aureus, bao gồm MRSA, chỉ cần khi có mủ, áp xe, tiền sử vi sinh hoặc nguy cơ phù hợp. Thuốc hạ sốt và giảm đau có thể được sử dụng theo tình trạng sức khỏe và chống chỉ định của từng người. Người bệnh cần dùng đủ liệu trình đã kê, không chia sẻ thuốc và không tự đổi sang kháng sinh mạnh hơn. Thai kỳ, cho con bú, suy thận, suy gan và đa thuốc đòi hỏi lựa chọn cá thể hóa.
Viêm quầng thuần túy không cần chích rạch. Dẫn lưu chỉ được thực hiện khi khám hoặc siêu âm xác định có áp xe đi kèm. Băng chăm sóc vết loét, xử lý mô hoại tử nhỏ hoặc điều trị phù có thể được phối hợp tùy nguyên nhân nền. Tự chọc bóng nước, nặn, rạch vùng đỏ hoặc đắp chất không vô khuẩn làm tăng nguy cơ nhiễm trùng sâu và che lấp diễn tiến. Khi nghi viêm cân mạc hoại tử, việc hội chẩn ngoại khoa khẩn cấp quan trọng hơn mọi thủ thuật tại phòng khám thông thường.
Phẫu thuật không phải điều trị thường quy của viêm quầng. Can thiệp ngoại khoa chỉ được cân nhắc nếu có áp xe cần dẫn lưu, mô hoại tử, dị vật, nhiễm trùng vết mổ hoặc nghi viêm cân mạc hoại tử. Trong tình huống hoại tử mô mềm, cắt lọc sớm có thể quyết định tiên lượng và không được trì hoãn vì chờ đáp ứng kháng sinh. Sau giai đoạn cấp, một số người phù bạch huyết hoặc suy tĩnh mạch có thể cần đánh giá chuyên khoa để quản lý nguyên nhân nền, nhưng đây không phải phẫu thuật trực tiếp cho viêm quầng.
Kê cao chi bị bệnh khi nghỉ giúp giảm phù và cảm giác căng; vận động nhẹ các khớp không đau có thể hạn chế cứng khớp nếu bác sĩ cho phép. Uống đủ nước, nghỉ ngơi, mặc quần áo rộng và giữ vùng da sạch, khô là các biện pháp hỗ trợ đơn giản. Có thể theo dõi ranh giới tổn thương bằng ảnh chụp cùng điều kiện ánh sáng; việc đánh dấu bờ nên dùng dụng cụ sạch và không làm tổn thương da. Không xoa bóp mạnh vùng viêm. Sau khi ổn định, dưỡng ẩm da khô và xử lý nấm bàn chân giúp phục hồi hàng rào bảo vệ.
Theo dõi nhiệt độ, mức đau, tốc độ lan của đỏ, phù, khả năng đi lại và tình trạng toàn thân. Một số trường hợp có thể đỏ hơn trong 24–48 giờ đầu, nhưng xu hướng cải thiện thường phải bắt đầu trong vài ngày; nếu không, cần liên hệ bác sĩ. Người dùng kháng sinh phải theo dõi phát ban toàn thân, khó thở, tiêu chảy nặng, nôn kéo dài hoặc dấu hiệu độc tính thuốc. Bác sĩ có thể kiểm tra lại công thức máu, chức năng thận hoặc vi sinh khi bệnh nặng. Sau khỏi đợt cấp, cần đánh giá nấm kẽ chân, phù bạch huyết, loét và số lần tái phát.
Nhiều trường hợp không biến chứng được kê kháng sinh trong khoảng 5–7 ngày theo một số hướng dẫn, nhưng thời gian thực tế có thể dài hơn nếu đáp ứng chậm, nhiễm trùng nặng hoặc có biến chứng. Sốt và đau thường giảm trước, trong khi phù và đổi màu da có thể kéo dài thêm nhiều ngày hoặc vài tuần. Không nên coi da chưa trở lại màu bình thường ngay là thất bại nếu triệu chứng toàn thân và phạm vi tổn thương đang cải thiện. Ngược lại, đỏ tiếp tục lan, sốt dai dẳng hoặc đau tăng cần được đánh giá lại sớm, không tự kéo dài đơn thuốc.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng thường gặp hơn là tái phát và phù kéo dài do tổn thương hệ bạch huyết. Nhiễm trùng có thể tạo áp xe, lan xuống mô sâu hoặc vào máu gây nhiễm khuẩn huyết. Tổn thương gần mắt có nguy cơ biến chứng hốc mắt và nội sọ; đau dữ dội, hoại tử hoặc bóng nước xuất huyết gợi ý bệnh mô mềm nguy hiểm hơn. Viêm tĩnh mạch huyết khối, viêm khớp nhiễm khuẩn hoặc viêm xương hiếm nhưng cần nghĩ đến trong bối cảnh phù hợp. Tác dụng không mong muốn của kháng sinh như dị ứng hoặc tiêu chảy cũng cần được theo dõi.
Tiên lượng thường tốt khi bệnh được nhận diện và dùng kháng sinh phù hợp sớm. Sốt và đau thường giảm trước khi da hết đỏ, vì quá trình phục hồi viêm và phù diễn ra chậm hơn việc kiểm soát vi khuẩn. Tiên lượng kém hơn ở người cao tuổi, suy giảm miễn dịch, bệnh mạch máu, đái tháo đường mất kiểm soát, tổn thương vùng mặt hoặc đến khám muộn. Không thể dự đoán thời điểm khỏi chính xác cho từng người. Việc xử lý cửa ngõ xâm nhập và phù mạn tính ảnh hưởng đáng kể đến khả năng hồi phục lâu dài và nguy cơ tái phát.
Viêm quầng có thể tái phát, đặc biệt ở cùng một chi có phù bạch huyết, suy tĩnh mạch, béo phì, loét hoặc nấm kẽ chân. Mỗi đợt viêm có thể làm dẫn lưu bạch huyết xấu thêm, từ đó tăng nguy cơ đợt sau. Giảm tái phát tập trung vào chăm sóc da, điều trị nấm bàn chân, kiểm soát phù, cân nặng và bệnh nền. Kháng sinh dự phòng không dùng thường quy; chuyên gia chỉ cân nhắc ở một số người có nhiều đợt đã được điều trị trong thời gian ngắn, sau khi thảo luận lợi ích, tác dụng phụ và kháng thuốc.
Giữ da sạch, dưỡng ẩm vùng khô nứt, xử lý sớm vết xước và tránh đi chân trần ở nơi dễ gây chấn thương. Kiểm tra kẽ ngón chân để phát hiện nấm, thay tất khô và không tự bóc da. Người phù chi nên tuân thủ kế hoạch kiểm soát phù và mang vớ áp lực khi đã được bác sĩ xác nhận an toàn, vì không phải mọi bệnh động mạch đều phù hợp với ép. Kiểm soát đường huyết, cân nặng, loét chân và suy tĩnh mạch giúp giảm biến chứng. Hiện không có vaccine đặc hiệu phòng viêm quầng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm quầng
Không có chế độ ăn đặc hiệu chữa viêm quầng. Trong đợt cấp, nên ưu tiên đủ nước, năng lượng và protein để hỗ trợ hồi phục, nhất là người già hoặc có vết loét. Người đái tháo đường cần duy trì kế hoạch ăn giúp kiểm soát glucose thay vì nhịn ăn hoặc dùng sản phẩm được quảng cáo “diệt khuẩn”. Hạn chế rượu nếu đang sốt, mất nước hoặc dùng thuốc có tương tác. Bệnh thận, gan, suy tim hoặc phù cần được cá thể hóa lượng dịch và muối bởi nhân viên y tế, không tự áp dụng chế độ kiêng nghiêm ngặt.
Nghỉ ngơi nhiều hơn trong giai đoạn sốt và kê cao chi bị bệnh. Khi đau giảm và bác sĩ không nghi huyết khối hay nhiễm trùng sâu, vận động nhẹ trong phạm vi chịu được có thể giúp duy trì chức năng. Tránh tập nặng, đứng lâu, xoa bóp mạnh hoặc ngâm vùng tổn thương trong nước bẩn. Có thể trở lại công việc theo mức độ đau, sốt và yêu cầu vận động, nhưng cần bảo vệ da khỏi chấn thương. Giấc ngủ và kiểm soát bệnh nền hỗ trợ phục hồi; không nên cố tập để “đẩy độc tố” ra ngoài.
Có thể ghi nhiệt độ, mức đau theo thang đơn giản, kích thước vùng đỏ, số lần dùng thuốc và khả năng ăn uống. Chụp ảnh mỗi ngày ở khoảng cách tương tự giúp nhận biết xu hướng lan, nhưng màu da trên ảnh không thay thế khám trực tiếp. Theo dõi lượng nước tiểu, tri giác và khó thở ở người bệnh nặng. Nếu đường ranh đỏ vượt nhanh, sốt không giảm, đau tăng hoặc xuất hiện bóng nước, cần liên hệ cơ sở y tế ngay. Không tự kiểm tra bằng cách chọc kim, bóp, rạch hoặc sờ nắn mạnh vùng viêm.
- Không tự mua, đổi hoặc kéo dài kháng sinh; dùng sai thuốc có thể che triệu chứng, gây tác dụng phụ và thúc đẩy kháng thuốc.
- Không đắp lá, vôi, dầu nóng hoặc chất không vô khuẩn lên vùng đỏ vì có thể gây bỏng và nhiễm trùng thêm.
- Không chích bóng nước, nặn hoặc rạch tổn thương tại nhà; áp xe cần được xác định và dẫn lưu trong điều kiện y tế.
- Không xoa bóp mạnh chi đang sưng đau và không mang băng ép khi chưa được đánh giá tuần hoàn động mạch.
- Không trì hoãn cấp cứu nếu có lú lẫn, choáng, đau bất thường, hoại tử hoặc tổn thương quanh mắt.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ em, đặc biệt trẻ nhỏ, có thể sốt cao, quấy khóc và diễn tiến nhanh hơn; vị trí mặt cần được đánh giá sớm. Liều và lựa chọn kháng sinh dựa vào tuổi, cân nặng, dị ứng và mức độ bệnh nên phải do bác sĩ kê. Trẻ sơ sinh hoặc trẻ có suy giảm miễn dịch thường cần ngưỡng nhập viện thấp hơn. Cha mẹ không nên dùng kháng sinh của người lớn, chọc tổn thương hoặc chỉ theo dõi tại nhà khi trẻ li bì, bỏ bú, thở nhanh, ít tiểu hay đỏ lan. Trẻ đi học lại khi hết sốt, tình trạng chung tốt và tuân theo hướng dẫn của cơ sở điều trị.
Người cao tuổi có thể không sốt rõ nhưng lại dễ mất nước, lú lẫn hoặc suy chức năng nhanh. Suy tĩnh mạch, phù chân, bệnh động mạch, đái tháo đường, suy tim và đa thuốc làm chẩn đoán cũng như điều trị phức tạp hơn. Bác sĩ cần xem chức năng thận, nguy cơ tương tác thuốc và khả năng tuân thủ trước khi chọn kháng sinh. Việc đi lại phải cân bằng giữa nghỉ ngơi và phòng bất động kéo dài; nguy cơ té ngã tăng khi đau, yếu hoặc hạ huyết áp. Người chăm sóc nên theo dõi tri giác, ăn uống, tiểu tiện và vùng da hằng ngày.
Viêm quầng trong thai kỳ cần được khám sớm vì nhiễm trùng và sốt có thể ảnh hưởng sức khỏe mẹ. Có những kháng sinh được sử dụng trong thai kỳ, nhưng lựa chọn phụ thuộc dị ứng, tuổi thai, mức độ bệnh và hướng dẫn chuyên môn. Không tự ngừng thuốc đã kê khi biết có thai; hãy liên hệ bác sĩ để rà soát. Tổn thương ở chân cần phân biệt với huyết khối tĩnh mạch, vốn cũng tăng nguy cơ trong thai kỳ. Sốt cao, thở nhanh, đau ngực, khó thở hoặc sưng một chân đột ngột cần được đánh giá khẩn cấp.
Nhiều phương án điều trị viêm quầng có thể tương thích với cho con bú, nhưng bác sĩ cần xem loại thuốc, tuổi và sức khỏe của trẻ, cũng như chức năng gan thận của mẹ. Không mặc định ngừng cho bú hoặc bỏ liều kháng sinh. Người mẹ nên báo nếu trẻ sinh non, vàng da hoặc đang điều trị bệnh. Theo dõi trẻ về tiêu chảy, tưa miệng hoặc phát ban khi được nhân viên y tế hướng dẫn. Nếu tổn thương ở vú, cần đánh giá chẩn đoán và cách bảo vệ trẻ khỏi tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết hay vùng da bị hở.
Người suy giảm miễn dịch có thể có biểu hiện ít đỏ hoặc ít sốt nhưng nguy cơ lan sâu và nhiễm khuẩn huyết cao hơn. Phổ tác nhân cũng có thể rộng hơn, nhất là sau chấn thương xuyên da, tiếp xúc nước, nhập viện hoặc dùng kháng sinh gần đây. Bác sĩ thường có ngưỡng xét nghiệm, cấy máu, hình ảnh và nhập viện thấp hơn. Không nên tự điều trị tại nhà chỉ vì tổn thương nhỏ. Người đang hóa trị, ghép tạng, dùng corticosteroid hoặc thuốc sinh học cần liên hệ đội điều trị để phối hợp, không tự ngừng thuốc ức chế miễn dịch.
Đái tháo đường, suy tĩnh mạch, phù bạch huyết, béo phì, chàm, loét chân và bệnh động mạch ngoại biên là các bệnh nền liên quan nhất. Chúng làm tăng cửa ngõ xâm nhập, giảm tưới máu hoặc cản trở dẫn lưu bạch huyết, khiến hồi phục chậm và tái phát nhiều hơn. Điều trị cần đồng thời kiểm soát glucose, chăm sóc loét, đánh giá tuần hoàn và quản lý phù. Suy tim, suy thận hoặc bệnh gan làm thay đổi cân bằng dịch và lựa chọn thuốc. Mọi kế hoạch băng ép, lượng dịch hoặc thuốc giảm đau phải được cá thể hóa.
Vết mổ, vùng lấy tĩnh mạch, phẫu thuật hạch hoặc xạ trị có thể làm tổn thương hàng rào da và hệ bạch huyết, tăng nguy cơ viêm quầng. Đỏ đau quanh vết mổ cần được phân biệt với phản ứng viêm bình thường, tụ dịch, nhiễm trùng vết mổ hoặc huyết khối. Người bệnh nên liên hệ cơ sở phẫu thuật nếu vùng đỏ lan, vết mổ chảy dịch, sốt hoặc đau tăng. Không tự tháo chỉ, bóp dịch hay dùng kháng sinh cũ. Sau khi ổn định, chăm sóc sẹo, da và phù theo hướng dẫn giúp giảm nguy cơ tái phát.
Câu hỏi thường gặp về Viêm quầng
Viêm quầng có thể trở nên nguy hiểm nếu nhiễm trùng lan nhanh, đi vào máu hoặc liên quan vùng mặt quanh mắt. Phần lớn trường hợp được điều trị sớm bằng kháng sinh phù hợp có tiên lượng tốt. Nguy cơ nặng cao hơn ở người cao tuổi, đái tháo đường, suy giảm miễn dịch, phù bạch huyết hoặc bệnh mạch máu. Dấu hiệu cần cấp cứu gồm lú lẫn, thở nhanh, choáng, đau vượt mức tổn thương, da tím đen, bóng nước xuất huyết và đỏ lan rất nhanh. Không nên chỉ theo dõi tại nhà khi có sốt và mảng da nóng đau đang mở rộng.
Viêm quầng thường không được xem là bệnh lây qua tiếp xúc thông thường. Vi khuẩn gây bệnh thường sống trên da hoặc trong môi trường và xâm nhập qua vết nứt, vết xước, loét hay nấm kẽ chân của chính người bệnh. Dù vậy, nếu tổn thương có dịch hoặc vết thương hở, nên giữ sạch, che phủ theo hướng dẫn, rửa tay và không dùng chung dụng cụ chăm sóc vết thương. Người sống cùng không cần cách ly, nhưng mọi người nên tránh tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết và chăm sóc tốt các tổn thương da của mình.
Nhiều người bắt đầu giảm sốt, đau và ngừng lan trong khoảng vài ngày sau khi dùng kháng sinh phù hợp, nhưng đáp ứng khác nhau theo mức độ bệnh và bệnh nền. Màu đỏ, phù hoặc cảm giác căng da có thể kéo dài thêm nhiều ngày đến vài tuần dù vi khuẩn đã được kiểm soát. Cần tái khám nếu sau khoảng 2–3 ngày không có xu hướng cải thiện, vùng đỏ tiếp tục mở rộng hoặc sốt trở lại. Không tự kết luận thất bại điều trị chỉ dựa vào màu da, và cũng không tự kéo dài kháng sinh khi chưa được đánh giá.
Bệnh có thể tái phát, thường ở người phù chân, suy tĩnh mạch, béo phì, nấm kẽ chân hoặc từng tổn thương hệ bạch huyết sau mổ và xạ trị. Mỗi đợt viêm có thể làm phù bạch huyết nặng thêm, tạo vòng xoắn tái diễn. Phòng ngừa tập trung vào điều trị nấm bàn chân, dưỡng ẩm da nứt, chăm sóc loét, kiểm soát phù và đường huyết. Kháng sinh dự phòng chỉ được chuyên gia cân nhắc cho một số người tái phát nhiều lần; không nên tự mua uống định kỳ vì có nguy cơ tác dụng phụ và kháng thuốc.
Trong giai đoạn sốt, đau và phù nhiều, nên nghỉ, kê cao chi và hạn chế hoạt động làm tăng đau. Khi tình trạng toàn thân ổn hơn và bác sĩ không nghi huyết khối hoặc nhiễm trùng sâu, vận động nhẹ khớp và đi lại ngắn trong khả năng chịu được có thể giúp duy trì chức năng. Tránh tập nặng, đứng lâu, xoa bóp hoặc ngâm chân ở nơi công cộng cho đến khi da hồi phục. Thời điểm quay lại công việc hay thể thao phụ thuộc vị trí tổn thương, mức độ đau, bệnh nền và đáp ứng điều trị, không có một mốc áp dụng cho mọi người.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

