Bệnh Crohn là bệnh viêm ruột mạn qua trung gian miễn dịch, có thể gây viêm từng đoạn và xuyên toàn bộ thành ống tiêu hóa. Biểu hiện thường gặp gồm tiêu chảy kéo dài: có thể có nhầy hoặc máu. đau bụng: thường vùng hố chậu phải hoặc quanh rốn. sụt cân và giảm ăn: do viêm, đau hoặc kém hấp thu. mệt và sốt nhẹ: liên quan viêm . Bệnh cần được lưu ý vì có thể gây hẹp, tắc, rò, áp xe, thủng, chảy máu, suy dinh dưỡng, ung thư đại trực tràng và tác dụng phụ thuốc ức chế miễn dịch.. Chẩn đoán dựa trên bệnh sử, khám và các xét nghiệm hoặc hình ảnh phù hợp, đồng thời loại trừ nguyên nhân dễ nhầm. Điều trị được cá thể hóa theo mức độ, vị trí tổn thương, bệnh nền và nguy cơ biến chứng. Phát hiện sớm, tuân thủ theo dõi và không tự dùng hoặc tự ngừng thuốc giúp cải thiện khả năng kiểm soát bệnh và giảm hậu quả nghiêm trọng.
Bệnh Crohn là bệnh gì?
Bệnh Crohn còn được biết đến trong y văn với các tên gọi như viêm ruột tại vùng, viêm hồi tràng u hạt hay viêm hồi đại tràng u hạt, là một bệnh lý viêm ruột xuyên thành mạn tính cực kỳ phức tạp. Đặc trưng cốt lõi của căn bệnh này là tình trạng viêm nhiễm có thể xảy ra ở bất kỳ đoạn nào trên toàn bộ chiều dài của đường tiêu hóa, từ khoang miệng cho đến tận ống hậu môn, mặc dù tổn thương thường có xu hướng tập trung tấn công mạnh mẽ nhất vào đoạn xa của hồi tràng (phần cuối của ruột non) và ruột kết (đại tràng).
Điểm khác biệt mang tính định chuẩn của bệnh Crohn so với các tình trạng viêm ruột khác nằm ở ranh giới của vùng tổn thương. Các đoạn ruột bị bệnh viêm nhiễm nặng nề thường được phân định một cách vô cùng rõ ràng với những đoạn ruột hoàn toàn khỏe mạnh nằm ngay lân cận. Hiện tượng xen kẽ giữa vùng bệnh và vùng lành này được giới chuyên môn gọi là "vùng bỏ qua" (skip lesions), và đây cũng chính là nguồn gốc ra đời của tên gọi "viêm ruột vùng".
Khác với tình trạng viêm chỉ khu trú ở lớp niêm mạc nông, sự tàn phá của bệnh Crohn mang tính chất xuyên thành, nghĩa là ổ viêm ăn sâu qua tất cả các lớp của thành ruột, mở đường cho những biến chứng cấu trúc nghiêm trọng như hẹp lòng ruột, hình thành các đường rò rỉ dịch tiêu hóa hay các ổ áp xe mưng mủ.

| Tên bệnh | Bệnh Crohn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Crohn's disease |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm ruột từng vùng; regional enteritis; ileitis terminalis |
| Mã ICD-10 | K50.9 – Bệnh Crohn chưa xác định vị trí hoặc biến chứng; dùng mã chi tiết hơn khi có đủ dữ liệu |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tiêu hóa; bệnh viêm ruột mạn; bệnh qua trung gian miễn dịch |
| Cơ quan ảnh hưởng | Bất kỳ đoạn nào từ miệng đến hậu môn, thường ở hồi tràng cuối và đại tràng; có thể ảnh hưởng khớp, da, mắt và gan mật. |
| Tính chất bệnh | Bệnh viêm mạn, không lây, diễn tiến theo đợt; không phải ung thư nhưng có thể gây biến chứng lâu dài. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp tại Việt Nam nhưng đang được nhận diện nhiều hơn; thường khởi phát ở người trẻ. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh Crohn
Rối loạn hàng rào ruột và đáp ứng miễn dịch với hệ vi sinh gây viêm kéo dài; viêm xuyên thành dẫn đến loét sâu, xơ hóa, hẹp, rò và áp xe.
Để các hệ thống cơ sở dữ liệu y khoa và trí tuệ nhân tạo có thể trích xuất, lập chỉ mục và định hướng phác đồ điều trị một cách chuẩn xác, bệnh Crohn được phân loại chi tiết dựa trên hai hệ quy chiếu chính: theo vị trí tổn thương giải phẫu và theo đặc tính diễn tiến lâm sàng của bệnh.
Theo vị trí tổn thương giải phẫu, bệnh được chia thành ba nhóm tỷ lệ. Nhóm thứ nhất là viêm hồi tràng, chiếm khoảng 30% số trường hợp, trong đó tổn thương chỉ khu trú duy nhất tại vùng hồi tràng.
Nhóm thứ hai là viêm hồi đại tràng, chiếm tỷ lệ cao nhất khoảng 40%, với sự hiện diện của tổn thương ở cả hồi tràng và đại tràng, đặc biệt thiên về khu vực đại tràng bên phải.
Nhóm thứ ba là viêm đại tràng u hạt, chiếm khoảng 30% số ca bệnh, nơi tổn thương chỉ giới hạn ở đại tràng và điểm đặc biệt là nó thường không ảnh hưởng đến trực tràng, một đặc điểm giúp chẩn đoán phân biệt rất tốt với bệnh viêm đại tràng thể loét.
Rất hiếm khi bệnh biểu hiện trên lâm sàng ở dạ dày, tá tràng hay thực quản, mặc dù các bằng chứng vi thể vẫn có thể được tìm thấy ở môn vị của bệnh nhân trẻ tuổi. Nếu không có sự can thiệp của phẫu thuật dao kéo, vùng bệnh gần như không bao giờ lan rộng thêm vào những đoạn ruột non vốn đã được xác định là bình thường trong chẩn đoán ban đầu.
Theo đặc tính diễn tiến lâm sàng, bệnh Crohn được phân chia thành ba dạng chính, phản ánh các giai đoạn và hành vi của bệnh. Dạng thứ nhất là thể chủ yếu là viêm, thường là giai đoạn khởi phát của bệnh.
Sau một vài năm tiến triển, thể viêm này thường sẽ chuyển hóa thành dạng thứ hai là thể chủ yếu bị hẹp hoặc tắc nghẽn lòng ruột do xơ hóa, hoặc dạng thứ ba là thể chủ yếu xuyên thành gây tạo các đường rò rỉ. Các nghiên cứu di truyền học hiện đại đã chỉ ra rằng có một cơ sở phân tử sâu xa chi phối sự phân loại hành vi này, giải thích tại sao mỗi bệnh cảnh lâm sàng lại đòi hỏi một chiến lược tiếp cận và can thiệp hoàn toàn khác biệt.
Crohn thường khởi phát ở tuổi trẻ nhưng có thể gặp mọi lứa tuổi; tỷ lệ đang tăng tại châu Á; dữ liệu Việt Nam còn hạn chế.
Không có đường lây; bệnh hình thành do tương tác giữa tính cảm thụ cá thể và đáp ứng miễn dịch bất thường.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh Crohn
Mặc dù y học hiện đại vẫn đang không ngừng tìm kiếm nguyên nhân gốc rễ kích hoạt sự rối loạn miễn dịch này, nhưng bức tranh sinh lý bệnh học diễn tả cách thức căn bệnh tàn phá đường tiêu hóa đã được phác họa vô cùng chi tiết. Quá trình hủy hoại bắt đầu một cách âm thầm từ những cấu trúc vi thể nhất của niêm mạc ruột. Sự kiện khởi đầu là tình trạng viêm hốc và sự hình thành các ổ áp xe siêu nhỏ, nhanh chóng tiến triển thành những ổ loét áp-tơ nhỏ trên bề mặt.
Khi phản ứng viêm không được kiểm soát, những tổn thương niêm mạc nông này bắt đầu lan rộng, khoét sâu tạo thành những vết loét chạy dài theo chiều dọc và cắt ngang theo chiều ngang của lòng ruột. Sự đan xen giữa các rãnh loét sâu và những mảng niêm mạc bị phù nề trồi lên xung quanh đã tạo ra một hình ảnh "đá cuội" vô cùng đặc trưng khi quan sát qua nội soi.
Tính chất tàn khốc của bệnh Crohn thể hiện rõ nhất qua sự lan tỏa xuyên thành của ổ viêm. Phản ứng viêm ăn sâu vào các lớp cơ, dẫn đến tình trạng phù bạch huyết, làm dày cộm thành ruột và cả phần mạc treo ruột bám xung quanh. Lớp mỡ mạc treo vốn dĩ bình thường nay bị kích thích, có xu hướng mọc lan tràn và kéo dài bao phủ lấy bề mặt thanh dịch của đoạn ruột bệnh, tạo ra hiện tượng "mỡ bò" (creeping fat) điển hình.
Đi kèm với đó, các hạch lympho mạc treo cũng phản ứng bằng cách sưng to lên. Tình trạng viêm xuyên thành kéo dài mạn tính sẽ kích hoạt quá trình tăng sinh sợi, dẫn đến sự phì đại cơ niêm và xơ hóa mô. Chính những dải xơ sẹo cứng nhắc này sẽ siết chặt lòng ruột, hình thành nên những đoạn chít hẹp và cuối cùng dẫn đến biến chứng tắc nghẽn cơ học đường tiêu hóa.
Sự viêm nhiễm xuyên thấu thành ruột còn tạo ra những lối thoát bất thường cho dịch tiêu hóa. Quá trình mưng mủ tạo thành các ổ áp xe là hiện tượng rất phổ biến, và từ đây, các lỗ rò bắt đầu đâm xuyên vào các cấu trúc giải phẫu lân cận. Đường rò có thể kết nối ruột bệnh với các quai ruột khỏe mạnh khác, xuyên thủng vào bàng quang, ăn sâu vào cơ thắt lưng, hoặc thậm chí đâm chọc xuyên qua thành bụng phía trước hoặc vùng mạng sườn để rò rỉ dịch ra ngoài da.
Một trong những khía cạnh rắc rối và gây đau đớn nhất của căn bệnh này là sự xuất hiện của các lỗ rò và áp xe quanh khu vực hậu môn, xảy ra ở 25% đến 33% số trường hợp, hoạt động hoàn toàn độc lập với mức độ viêm nhiễm bên trong ổ bụng.
Dưới kính hiển vi, một đặc trưng bệnh học khác là sự xuất hiện của các u hạt không hoại tử tại thành ruột, hạch bạch huyết, phúc mạc và gan; tuy nhiên, dấu hiệu này chỉ được tìm thấy ở một nửa số bệnh nhân và sự hiện diện của chúng không có mối liên hệ rõ ràng với tiên lượng lâm sàng.
Tiền sử gia đình bệnh viêm ruột, hút thuốc, dùng NSAID và một số yếu tố môi trường; mức độ nhân quả của chế độ ăn và hệ vi sinh còn khác nhau.
Người trẻ có tiêu chảy kéo dài, sụt cân, thiếu máu, đau bụng hoặc tổn thương quanh hậu môn; người có thân nhân bậc một mắc bệnh viêm ruột.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh Crohn
Sự tiến triển của bệnh Crohn là một quá trình biến thiên liên tục, với những giai đoạn bùng phát dữ dội xen kẽ những chu kỳ thuyên giảm tạm thời. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo là yếu tố sống còn để ngăn chặn các biến chứng tàn phế.
Các biểu hiện khởi phát ban đầu phổ biến nhất thường xoay quanh tình trạng tiêu chảy mạn tính không dứt, đi kèm với những cơn đau quặn bụng, sốt, cảm giác chán ăn và sự sụt giảm cân nặng nhanh chóng. Khi sờ nắn, vùng bụng thường có cảm giác mềm, nhưng ở một số trường hợp có thể sờ thấy sự chướng căng hoặc thậm chí sờ thấy rõ một khối u cục bất thường do các quai ruột viêm dính lại với nhau.
Một mẹo thực tế quan trọng giúp bệnh nhân và người nhà tự định hướng phân biệt bệnh Crohn với viêm loét đại tràng chính là yếu tố chảy máu. Trong bệnh Crohn, hiện tượng chảy máu trực tràng đại thể (nhìn thấy máu tươi rõ ràng trong phân) là không thường xuyên xảy ra, ngoại trừ phân nhóm bệnh nhân chỉ bị tổn thương đơn độc tại vùng đại tràng. Người bệnh cũng cần hết sức cảnh giác với khu vực quanh hậu môn.
Khoảng 33% số bệnh nhân Crohn có các bệnh lý tại vùng này, điển hình là những vết nứt kẽ hậu môn rất khó lành hoặc các đường rò rỉ dịch mủ. Đôi khi, những bất thường ở hậu môn này lại là triệu chứng nổi bật nhất, mang lại nhiều phiền toái nhất, hoặc thậm chí là dấu hiệu cảnh báo sớm nhất trước khi các cơn đau bụng xuất hiện.
Đối với đối tượng bệnh nhân là trẻ em, các bậc phụ huynh cần trang bị một nhãn quan quan sát hoàn toàn khác biệt. Khác với người lớn, ở trẻ em, các biểu hiện ngoài đường tiêu hóa lại thường chiếm ưu thế và xuất hiện sớm hơn hẳn so với các triệu chứng tại ruột.
Trẻ có thể khởi phát bệnh bằng những cơn đau sưng viêm khớp, các đợt sốt kéo dài không thể tìm ra nguyên nhân, tình trạng thiếu máu xanh xao, hoặc sự chậm phát triển, còi cọc rõ rệt về thể chất. Những dấu hiệu toàn thân này có thể là triệu chứng biểu hiện đầu tiên trong khi trẻ hoàn toàn không kêu đau bụng hay bị tiêu chảy.
Khi căn bệnh tái phát sau một thời gian thuyên giảm, bức tranh triệu chứng sẽ thay đổi dựa trên các biến chứng cấu trúc đã hình thành. Đau bụng vẫn là triệu chứng hằng định, xảy ra khi niêm mạc viêm loét hoặc khi một ổ áp xe đang mưng mủ. Nếu ổ áp xe phát triển lớn hoặc bệnh bùng phát nặng, người bệnh sẽ cảm thấy đau nhói rõ rệt khi ấn vào bụng, thành bụng co cứng phản ứng, có dấu hiệu cảm ứng phúc mạc và rơi vào tình trạng nhiễm độc toàn thân.
Các đoạn ruột bị xơ sẹo chít hẹp sẽ gây ra hội chứng tắc ruột với các cơn đau quặn thắt từng cơn, bụng chướng to, không thể đánh rắm hay đại tiện (bí trung đại tiện) và nôn mửa liên tục.
Tình trạng tắc ruột cũng có thể do dây chằng dính ruột từ các ca phẫu thuật trước đó gây ra; đặc điểm nhận diện của tắc ruột do dính là khởi phát rất nhanh và không hề có các triệu chứng báo trước như sốt hay mệt mỏi vốn thường thấy ở tắc ruột do viêm bùng phát. Một dấu hiệu vô cùng đặc dị khác mà bệnh nhân cần lập tức báo cho bác sĩ là hiện tượng "khí niệu" – nhìn thấy bọt khí sủi lên trong nước tiểu – đây là bằng chứng đanh thép cho thấy một đường rò đã đâm thủng từ ruột sang bàng quang.
- Tiêu chảy kéo dài: có thể có nhầy hoặc máu.
- Đau bụng: thường vùng hố chậu phải hoặc quanh rốn.
- Sụt cân và giảm ăn: do viêm, đau hoặc kém hấp thu.
- Mệt và sốt nhẹ: liên quan viêm hoặc thiếu máu.
- Tổn thương quanh hậu môn: nứt, rò hoặc áp xe.
- Loét miệng, đau khớp, ban đỏ nút hoặc viêm mắt.
- Sỏi thận, sỏi mật hoặc bệnh gan mật.
- Chậm tăng trưởng và dậy thì ở trẻ em.
Khám khi tiêu chảy kéo dài, đau bụng tái diễn, sụt cân, thiếu máu hoặc tổn thương hậu môn; khám trong ngày nếu sốt, đau tăng, mất nước hoặc áp xe.
Đau bụng dữ dội, bụng chướng hoặc cứng, nôn liên tục, bí trung đại tiện, sốt cao, chảy máu nhiều, ngất hoặc mất nước nặng cần gọi 115 hoặc đến cấp cứu.
Chẩn đoán Bệnh Crohn
Bước vào quá trình chẩn đoán bệnh Crohn, các bác sĩ lâm sàng phải đối mặt với một bài toán phân biệt vô cùng phức tạp, đòi hỏi sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tư duy phân tích triệu chứng và sự hỗ trợ của các công nghệ hình ảnh tối tân nhất. Mối nghi ngờ về bệnh Crohn sẽ được các bác sĩ thắp lên khi tiếp nhận một bệnh nhân có các triệu chứng viêm nhiễm ruột mạn tính, có dấu hiệu tắc nghẽn đường ruột, hoặc ngay cả ở những bệnh nhân không có biểu hiện tiêu hóa rõ ràng nhưng lại mang trên mình các ổ áp xe, rò quanh hậu môn khó chữa.
Các biểu hiện ngoài ruột như viêm khớp không rõ nguyên nhân, nổi các nốt hồng ban trên da (hồng ban nút), sốt dai dẳng, thiếu máu, hay tình trạng còi cọc ở trẻ em cũng là những mảnh ghép quan trọng. Yếu tố di truyền cũng được đánh giá cao; một tiền sử gia đình có người mắc bệnh Crohn sẽ làm tăng vọt mức độ nghi ngờ của bác sĩ chẩn đoán.
Trong thực hành lâm sàng, việc phân biệt bệnh Crohn với viêm đại tràng thể loét là một thử thách thực sự, đặc biệt là trong khoảng 20% số trường hợp bệnh Crohn chỉ khu trú đơn độc tại đại tràng. Mặc dù triệu chứng đau bụng và tiêu chảy của hai bệnh này rất tương đồng, nhưng việc định danh chính xác chỉ thực sự mang tính quyết định khi bác sĩ cần lựa chọn phương án phẫu thuật cắt bỏ hoặc khi đưa bệnh nhân vào các thử nghiệm điều trị chuyên sâu.
Về mặt xét nghiệm sinh hóa, bác sĩ sẽ chỉ định một loạt các xét nghiệm máu để sàng lọc tình trạng thiếu máu, mức độ sụt giảm albumin do viêm mạn tính và sự rối loạn các chất điện giải. Sự gia tăng của các chất phản ứng viêm giai đoạn cấp như tốc độ máu lắng hay protein phản ứng C tuy không giúp chẩn đoán đích danh bệnh Crohn, nhưng lại là một chiếc nhiệt kế tuyệt vời để bác sĩ theo dõi mức độ hoạt động của bệnh qua các lần tái khám.
Đánh giá chức năng gan cũng rất cần thiết; nếu nồng độ enzyme phosphatase kiềm và gamma-glutamyl transpeptidase tăng cao ở bệnh nhân viêm đại tràng Crohn, bác sĩ sẽ phải nghĩ ngay đến biến chứng viêm đường mật xơ cứng nguyên phát. Tình trạng kém hấp thu mạn tính buộc các bác sĩ phải kiểm tra định kỳ nồng độ vitamin B12, vitamin D mỗi 1 đến 2 năm, và mở rộng tầm soát các vitamin tan trong dầu (A, E, K), vitamin tan trong nước, cùng các vi khoáng (kẽm, đồng, selen) khi có dấu hiệu thiếu hụt.
Mật độ xương của mọi bệnh nhân cũng phải được đo lường bằng phương pháp DXA để phòng ngừa loãng xương. Xét nghiệm kháng thể kháng Saccharomyces cerevisiae (ASCA) tương đối đặc hiệu cho bệnh Crohn, nhưng không được khuyến cáo sử dụng thường quy để chẩn đoán do tính phân biệt không hoàn toàn tuyệt đối.
Quy trình chẩn đoán hình ảnh được các bác sĩ chỉ định dựa trên mức độ cấp tính của bệnh cảnh. Đối với một bệnh nhân nhập viện trong tình trạng đau bụng cấp tính dữ dội, dù là lần đầu khởi phát hay đang trong đợt tái phát, chụp cắt lớp vi tính (CT) ổ bụng là chỉ định bắt buộc và ưu tiên hàng đầu.
CT bụng giúp bác sĩ loại trừ nhanh chóng các nguyên nhân gây đau bụng cấp khác như viêm ruột thừa, đồng thời lập bản đồ chính xác các biến chứng nguy hiểm đang ẩn nấp như tắc nghẽn ruột, các đường rò rỉ hay các khối áp xe mưng mủ. Nếu bệnh nhân là nữ và có đau bụng vùng chậu, siêu âm sẽ được bổ sung để loại trừ các bệnh lý phụ khoa.
Khi bệnh nhân đến khám trong bối cảnh mạn tính, ít cấp tính hơn, chiến lược chẩn đoán hình ảnh sẽ tập trung vào việc khảo sát toàn bộ chiều dài của ruột non. Phương pháp truyền thống là chụp X-quang đường tiêu hóa hàng loạt lưu thông ruột non có uống thuốc cản quang barium, giúp bộc lộ hình ảnh chít hẹp kinh điển gọi là "dấu hiệu chuỗi". Tuy nhiên, tại các trung tâm y khoa hiện đại, chụp CT ruột (CT enterography) hoặc chụp cộng hưởng từ ruột (MR enterography) đang vươn lên trở thành tiêu chuẩn vàng.
Các kỹ thuật này kết hợp hình ảnh cắt lớp độ phân giải cao với việc cho bệnh nhân uống một lượng lớn thuốc cản quang để làm căng giãn đường tiêu hóa, mang lại giá trị chẩn đoán gần như tuyệt đối khi phơi bày rõ nét các đoạn ruột hẹp, các đường rò và sự phân tách dày cộm giữa các quai ruột.
Nếu các tổn thương quá nhỏ, nội soi ruột bằng viên nang video có thể được sử dụng để nội soi phần ruột non sâu thẳm, phát hiện các vết loét nông áp-tơ hay rãnh loét dọc. Đối với vùng đại tràng, chụp X-quang thụt barium có thể cho thấy sự trào ngược của thuốc cản quang vào đoạn cuối hồi tràng, bộc lộ hình ảnh thành ruột dày, cứng, nốt sần và hẹp lòng ruột.
Phương pháp nội soi đại tràng trực tiếp kết hợp với sinh thiết mô bệnh học luôn là một công cụ không thể thiếu trong các trường hợp không điển hình, giúp bác sĩ thu thập mẫu tế bào để tìm kiếm mầm bệnh hoặc u hạt, đồng thời quan sát trực tiếp đoạn cuối hồi tràng. Nội soi đường tiêu hóa trên cũng được cân nhắc để phát hiện các tổn thương tiềm ẩn ở dạ dày - tá tràng ngay cả khi người bệnh không có triệu chứng báo trước.
Không có tiêu chuẩn vàng duy nhất; cần tổng hợp lâm sàng, nội soi, mô học và hình ảnh tương thích. Tại Việt Nam phải đặc biệt loại trừ lao ruột.
Điều trị Bệnh Crohn
Điều trị bệnh Crohn là một hành trình dài hạn, đòi hỏi một tư duy linh hoạt và sự chuyển đổi mượt mà giữa các liệu pháp nội khoa ức chế miễn dịch và các quyết định can thiệp ngoại khoa cơ học. Mục tiêu của mọi phác đồ là kiểm soát phản ứng viêm, dập tắt các đợt bùng phát và duy trì thời gian thuyên giảm càng lâu càng tốt.
Từ lăng kính của một dược sĩ lâm sàng, việc kê đơn thuốc cho bệnh nhân Crohn là một nghệ thuật phối hợp giữa việc kiểm soát triệu chứng bề mặt và ức chế hệ miễn dịch sâu bên trong.
Để giải quyết tình trạng tiêu chảy và chuột rút bụng hành hạ người bệnh, dược sĩ có thể chỉ định các thuốc chống co thắt hoặc loperamide uống trước bữa ăn. Việc sử dụng thuốc cầm tiêu chảy này nhìn chung là an toàn, nhưng dược sĩ luôn phải đặt một cảnh báo đỏ: tuyệt đối thận trọng trong các đợt viêm đại tràng cấp tính vì chúng có thể ức chế nhu động ruột quá mức, gây ra biến chứng phình đại tràng nhiễm độc chết người.
Tiếp cận điều trị bệnh được thiết kế theo mô hình bậc thang dựa trên mức độ nghiêm trọng. Ở giai đoạn bệnh nhẹ, nhóm bệnh nhân không có dấu hiệu nhiễm độc hay tắc nghẽn, thuốc corticosteroid tại chỗ như budesonide bao tan trong ruột là vũ khí điều trị bước đầu được ưu tiên. Budesonide phát huy tác dụng mạnh tại hồi tràng và đại tràng phải nhưng lại ít hấp thu vào máu, do đó hạn chế được rất nhiều tác dụng phụ toàn thân so với các loại corticoid khác.
Thuốc chống viêm 5-ASA (mesalamine) đôi khi được sử dụng, nhưng dược sĩ luôn nhắc nhở rằng lợi ích của nhóm thuốc này đối với tổn thương ruột non là rất khiêm tốn. Thuốc kháng sinh cũng được áp dụng theo kinh nghiệm để thay thế nếu bệnh nhân không đáp ứng với 5-ASA.
Khi bệnh bước sang giai đoạn từ vừa đến nặng, người bệnh đau đớn nhiều hoặc không đáp ứng với điều trị ban đầu, các corticosteroid tác dụng toàn thân như prednisone đường uống hoặc tĩnh mạch sẽ được tung ra để dập tắt nhanh chóng cơn viêm bùng phát. Tuy nhiên, dược sĩ nhấn mạnh rằng corticosteroid chỉ là lính cứu hỏa tạm thời, chúng không an toàn và không có hiệu quả để dùng làm thuốc duy trì thuyên giảm lâu dài.
Để duy trì thành quả điều trị và thay thế dần corticoid, một kho vũ khí các chất ức chế miễn dịch mạnh mẽ sẽ được huy động. Nhóm thuốc điều biến miễn dịch truyền thống bao gồm azathioprine, 6-mercaptopurine hoặc methotrexate. Đột phá lớn nhất trong thập kỷ qua là sự xuất hiện của các thuốc sinh học (biologics) như thuốc kháng TNF (infliximab, adalimumab), hoặc các thế hệ mới hơn như ustekinumab, vedolizumab và risankizumab.
Các thuốc sinh học này có thể được sử dụng làm phương pháp điều trị bước 1 ngay từ đầu, kết hợp hoặc không kết hợp với các chất chống chuyển hóa, giúp chữa lành niêm mạc ruột một cách ngoạn mục. Đối với các ca rò quanh hậu môn, kháng sinh metronidazole và ciprofloxacin là lựa chọn đầu tay, tiếp sau đó là sự can thiệp của infliximab hoặc adalimumab để đóng kín đường rò. Đối với những bệnh nhân kháng trị với nhiều loại thuốc sinh học, các phân tử nhỏ tiên tiến như upadacitinib sẽ là hy vọng tiếp theo được xem xét.
Dưới góc nhìn của phẫu thuật viên, dao kéo không bao giờ là phương pháp có thể chữa khỏi tận gốc căn bệnh Crohn, bởi lẽ bệnh có tính chất hệ thống và hoàn toàn có thể tái phát ở những đoạn ruột vừa được nối lại ngay cả sau khi đã cắt bỏ toàn bộ các tổn thương rõ ràng về mặt lâm sàng. Do đó, các bác sĩ ngoại khoa luôn thực hiện phẫu thuật trong bệnh Crohn một cách vô cùng miễn cưỡng và thận trọng.
Thế nhưng, bất chấp sự miễn cưỡng đó, lịch sử tự nhiên của bệnh cho thấy có đến khoảng 70% số bệnh nhân Crohn cuối cùng vẫn phải bước lên bàn mổ. Phẫu thuật trở thành chỉ định bắt buộc và là cứu cánh duy nhất khi bệnh nhân rơi vào các tình trạng đe dọa cấu trúc như tắc nghẽn ruột tái diễn nhiều lần không thể nong rộng, sự hình thành các ổ áp xe lớn nằm sâu trong ổ bụng cần dẫn lưu, hoặc các đường rò rỉ nội tạng kháng trị với mọi loại thuốc.
Nếu bệnh nhân rơi vào tình trạng tối cấp tính, nhiễm độc toàn thân, nôn mửa liên tục và viêm phúc mạc, họ phải được nhập viện để truyền dịch và kháng sinh tĩnh mạch khẩn cấp; nếu không có đáp ứng trong vòng 5 đến 7 ngày, can thiệp phẫu thuật là không thể tránh khỏi.
Đối với biến chứng rò quanh hậu môn phức tạp, bác sĩ ngoại khoa có thể phải sử dụng các kỹ thuật như đặt keo fibrin dưới hướng dẫn của siêu âm nội soi, hoặc luồn một loại chỉ dẫn lưu (seton) xuyên qua lỗ rò để giữ cho ổ viêm được thoát dịch mủ liên tục.
Trong những trường hợp rò hậu môn phá hủy cấu trúc quá nặng nề, phẫu thuật mở thông đại tràng ra da để chuyển hướng dòng phân tạm thời có thể được thực hiện nhằm giữ sạch vùng tổn thương, tạo tiền đề cho các liệu pháp sinh học phát huy tác dụng hoặc chuẩn bị cho một cuộc mổ dứt điểm sau đó.
Sau phẫu thuật cắt bỏ ruột, tỷ lệ tái phát nặng trên nội soi có thể lên đến 50% nếu không dùng thuốc duy trì. Do đó, phẫu thuật không phải là điểm kết thúc, mà bệnh nhân gần như chắc chắn sẽ phải sử dụng các loại thuốc dự phòng sau mổ như azathioprine, metronidazole hoặc infliximab để bảo vệ phần ruột còn lại.
Cần khi tắc, thủng, áp xe hoặc rò phức tạp, chảy máu nặng, nghi ung thư hoặc bệnh kháng trị; phẫu thuật không loại bỏ nguy cơ tái phát.
Tư vấn dinh dưỡng, điều trị thiếu sắt, B12 hoặc vitamin D, cai thuốc lá, chăm sóc hậu môn và hỗ trợ tâm lý.
Theo dõi triệu chứng cùng CRP, calprotectin, nội soi hoặc hình ảnh; giám sát công thức máu, gan thận, nhiễm trùng và tác dụng phụ thuốc.
Crohn là bệnh mạn; điều trị duy trì có thể kéo dài nhiều năm nếu hiệu quả và an toàn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Hẹp, tắc, rò, áp xe, thủng, chảy máu, suy dinh dưỡng, ung thư đại trực tràng và tác dụng phụ thuốc ức chế miễn dịch.
Nhiều người đạt lui bệnh và sinh hoạt tốt; tiên lượng tốt hơn khi không hút thuốc, điều trị sớm theo nguy cơ và theo dõi khách quan.
Đợt bùng phát có thể xảy ra sau thời gian ổn định, nhất là khi hút thuốc, tự ngừng thuốc hoặc sau mổ không có dự phòng.
Không có cách chắc chắn ngăn khởi phát; người đã mắc bệnh nên ngừng hút thuốc, dùng thuốc đúng kế hoạch, tiêm chủng và sàng lọc đại trực tràng theo chỉ định.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh Crohn
Không có chế độ ăn chung cho mọi người; khi bệnh hoạt động hoặc có hẹp cần điều chỉnh kết cấu và chất xơ, tránh kiêng cực đoan.
Vận động vừa khi ổn định; giảm cường độ khi bùng phát, thiếu máu, mất nước hoặc sau mổ.
Ghi số lần đi ngoài, máu, đau, nhiệt độ, cân nặng, thuốc và tác dụng phụ; triệu chứng tăng cần liên hệ bác sĩ.
- Không tự ngừng thuốc khi hết triệu chứng.
- Không hút thuốc hoặc lạm dụng NSAID.
- Không tự dùng corticosteroid, kháng sinh hoặc thuốc sinh học.
- Không kiêng khem cực đoan.
- Không coi mọi tiêu chảy là đợt Crohn mà bỏ qua nhiễm trùng.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ có thể chậm tăng trưởng hoặc dậy thì; dinh dưỡng qua đường ruột có vai trò quan trọng và cần theo dõi chiều cao, cân nặng, xương.
Cần phân biệt thiếu máu cục bộ, nhiễm trùng và ung thư; đa bệnh lý làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và tương tác thuốc.
Lui bệnh trước và trong thai kỳ giúp giảm nguy cơ; không tự ngừng thuốc khi mang thai, cần phối hợp tiêu hóa và sản khoa.
Nhiều thuốc tương thích với cho bú nhưng phải đánh giá từng hoạt chất; lịch vaccine của trẻ có thể cần điều chỉnh sau phơi nhiễm sinh học trong thai kỳ.
Thuốc điều trị có thể làm giảm miễn dịch; cần sàng lọc lao, viêm gan, cập nhật vaccine và đánh giá sớm khi sốt hoặc tiêu chảy mới.
Bệnh gan, suy thận, suy tim, tiền sử ung thư, nhiễm trùng tái diễn và loãng xương ảnh hưởng lựa chọn thuốc.
Sau mổ cần theo dõi nhiễm trùng, tắc, rò miệng nối, thiếu B12 và tái phát trên nội soi trước khi có triệu chứng.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh Crohn
Có thể gây hẹp, tắc, rò, áp xe và suy dinh dưỡng, nhưng nhiều người kiểm soát tốt nhờ thuốc hiện đại và theo dõi. Cần trao đổi với bác sĩ nếu triệu chứng thay đổi hoặc có dấu hiệu cảnh báo.
Hiện chưa có cách bảo đảm loại bỏ vĩnh viễn; mục tiêu là lui bệnh, lành niêm mạc và phòng biến chứng. Cần trao đổi với bác sĩ nếu triệu chứng thay đổi hoặc có dấu hiệu cảnh báo.
Không. Crohn không lây qua tiếp xúc, thức ăn, nước uống hay dùng chung đồ. Cần trao đổi với bác sĩ nếu triệu chứng thay đổi hoặc có dấu hiệu cảnh báo.
Không có danh sách chung; ưu tiên đủ năng lượng, nhận diện thức ăn làm triệu chứng tăng và tránh kiêng nhiều nhóm kéo dài. Cần trao đổi với bác sĩ nếu triệu chứng thay đổi hoặc có dấu hiệu cảnh báo.
Có khi bệnh ổn định; giảm cường độ khi bùng phát, thiếu máu, sốt, mất nước hoặc sau phẫu thuật. Cần trao đổi với bác sĩ nếu triệu chứng thay đổi hoặc có dấu hiệu cảnh báo.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

