Chậm tăng trưởng là tình trạng trẻ không tăng chiều cao, cân nặng hoặc cả hai với tốc độ kỳ vọng theo tuổi, giới và quỹ đạo trước đó. Điểm đáng chú ý không chỉ là trẻ thấp hoặc nhẹ hơn bạn bè, mà là đường tăng trưởng bị chững, rơi qua các bách phân vị hoặc không phù hợp với tiềm năng gia đình. Nguyên nhân rất đa dạng, từ đo sai, ăn không đủ, khó nuôi, bệnh tiêu hóa, bệnh tim thận, viêm mạn, suy giáp, thiếu hormone tăng trưởng đến bất thường di truyền. Trẻ có thể không có triệu chứng rõ ngoài quần áo lâu chật, chậm tăng cân hoặc dậy thì muộn. Đánh giá cần xem lại nhiều lần đo, khẩu phần, phát triển, bệnh sử và khám toàn diện. Phát hiện sớm giúp xử lý nguyên nhân có thể điều chỉnh, bảo vệ phát triển não, xương và chiều cao, đồng thời tránh dùng thuốc tăng chiều cao khi chưa chẩn đoán.
Chậm tăng trưởng là bệnh gì?
Chậm tăng trưởng là mô tả một quỹ đạo tăng chiều cao, cân nặng, vòng đầu hoặc phối hợp các chỉ số chậm hơn mong đợi. Khác với thấp còi hoặc tầm vóc thấp, trẻ có thể vẫn nằm trong khoảng bách phân vị bình thường nhưng tốc độ tăng trưởng giảm rõ so với chính mình. Ngược lại, một trẻ thấp theo gia đình nhưng tăng đều có thể không bị chậm tăng trưởng. Ở trẻ nhỏ, cân nặng thường thay đổi trước chiều cao khi thiếu năng lượng; vòng đầu giảm tăng trưởng là dấu hiệu đặc biệt cần chú ý. Đây là một dấu hiệu cần đánh giá nguyên nhân chứ không phải chẩn đoán cuối cùng.
| Tên bệnh | Chậm tăng trưởng |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Growth faltering / growth failure |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Tăng trưởng chậm; suy giảm tốc độ tăng trưởng; không đạt tốc độ tăng chiều cao hoặc cân nặng kỳ vọng |
| Mã ICD-10 | R62.8 – Thiếu sự phát triển sinh lý bình thường khác; mã cụ thể cần chọn theo biểu hiện và nguyên nhân nền |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nhi khoa và nội tiết nhi khoa; rối loạn tăng trưởng, dinh dưỡng và phát triển |
| Cơ quan ảnh hưởng | Toàn cơ thể; xương dài, cơ, não và các cơ quan chịu ảnh hưởng của dinh dưỡng, hormone hoặc bệnh mạn |
| Tính chất bệnh | Dấu hiệu lâm sàng không lây, có thể cấp hoặc mạn; không phải một bệnh duy nhất và cần tìm nguyên nhân |
| Mức độ phổ biến | Khá thường gặp trong thực hành nhi khoa; đa số liên quan dinh dưỡng hoặc biến thể tăng trưởng, nhưng một tỷ lệ có bệnh nội tiết, tiêu hóa, thận, tim hoặc di truyền |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Chậm tăng trưởng
Tăng trưởng đòi hỏi đủ năng lượng, protein, vi chất, hormone tuyến giáp, hormone tăng trưởng–IGF-1, hormone sinh dục và hệ xương khỏe mạnh. Khi trẻ ăn không đủ, hấp thu kém hoặc tiêu hao tăng do bệnh, cơ thể ưu tiên chức năng sống và giảm tổng hợp mô. Bệnh viêm mạn làm thay đổi cytokine, giảm cảm giác ăn và cản trở trục GH–IGF-1. Rối loạn nội tiết làm giảm tín hiệu tăng trưởng dù năng lượng có thể đủ. Bất thường xương hoặc di truyền hạn chế khả năng kéo dài xương. Diễn tiến kéo dài có thể ảnh hưởng cơ, miễn dịch, phát triển thần kinh và dậy thì.
- Chậm tăng cân hoặc tăng trưởng thể chất ở trẻ nhỏ, thường liên quan dinh dưỡng, nuôi ăn hoặc bệnh toàn thân.
- Giảm tốc độ tăng chiều cao, có thể do biến thể bình thường, nội tiết, bệnh mạn hoặc rối loạn xương.
- Chậm tăng trưởng cân đối và không cân đối; tỷ lệ cơ thể giúp định hướng bệnh xương hoặc hội chứng.
- Chậm tăng trưởng trước sinh và sau sinh; phân loại theo thời điểm giúp thu hẹp nguyên nhân.
Chậm tăng trưởng là lý do khám thường gặp ở trẻ em nhưng tỷ lệ thay đổi theo định nghĩa, độ tuổi và quần thể. Nguy cơ cao hơn ở trẻ sinh non, nhẹ cân lúc sinh, khó nuôi, bệnh mạn và hoàn cảnh thiếu an ninh lương thực. Dữ liệu Việt Nam cần được diễn giải theo biểu đồ tăng trưởng phù hợp và điều kiện địa phương; không nên dùng một tỷ lệ quốc tế để dự đoán nguyên nhân cho từng trẻ.
Không có đường lây. Chậm tăng trưởng hình thành khi năng lượng hoặc dưỡng chất không đáp ứng nhu cầu, hấp thu bị cản trở, tiêu hao tăng, tín hiệu hormone thiếu hoặc bản thân xương và mô không đáp ứng bình thường.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Chậm tăng trưởng
- Khẩu phần không đủ, kỹ thuật cho ăn chưa phù hợp, kén ăn nặng hoặc rối loạn ăn uống.
- Kém hấp thu và bệnh tiêu hóa như celiac, viêm ruột, tiêu chảy kéo dài hoặc bệnh gan.
- Tăng nhu cầu năng lượng do bệnh tim, phổi, thận, nhiễm trùng hoặc viêm mạn.
- Rối loạn nội tiết như suy giáp, thiếu hormone tăng trưởng, thừa cortisol hoặc dậy thì muộn.
- Bệnh di truyền, bất thường nhiễm sắc thể, rối loạn xương và hậu quả sinh non hoặc nhỏ so với tuổi thai.
- Yếu tố tâm lý–xã hội, khó khăn chăm sóc, tương tác bữa ăn hoặc neglect cần được đánh giá an toàn.
Yếu tố không thay đổi được gồm sinh non, nhẹ cân lúc sinh, hội chứng di truyền và chiều cao gia đình. Yếu tố thay đổi được gồm khẩu phần không đủ, bữa ăn xung đột, thiếu vi chất, bệnh mạn chưa kiểm soát và bỏ lỡ theo dõi định kỳ. Môi trường khói thuốc và khó tiếp cận thực phẩm, y tế cũng làm tăng nguy cơ.
Trẻ sơ sinh non tháng, trẻ có bệnh tim phổi, bệnh thận, tiêu hóa, thần kinh, trẻ khó nuốt, trẻ có nhu cầu đặc biệt, trẻ sống trong hoàn cảnh thiếu dinh dưỡng hoặc có dấu hiệu bảo vệ trẻ em là nhóm cần theo dõi sát. Trẻ rơi qua nhiều đường bách phân vị hoặc tốc độ cao giảm kéo dài nên được đánh giá chuyên khoa.
Triệu chứng và dấu hiệu của Chậm tăng trưởng
Biểu hiện thường kín đáo và được phát hiện qua biểu đồ. Trẻ có thể mặc quần áo cùng cỡ lâu, tăng cân ít, ăn kéo dài, mệt khi bú hoặc chậm đạt mốc phát triển. Tùy nguyên nhân, có thể kèm đau bụng, tiêu chảy, ho, khó thở, tiểu nhiều, táo bón hoặc dậy thì muộn. Một trẻ nhỏ nhưng hoạt bát và tăng đều khác với trẻ đang tụt khỏi quỹ đạo.
- Tốc độ tăng chiều cao thấp hoặc chiều cao rơi qua các bách phân vị theo thời gian.
- Tăng cân kém, sụt cân hoặc tỷ lệ cân nặng theo chiều cao giảm.
- Quần áo và giày dùng lâu không cần đổi kích thước.
- Ăn ít, bữa ăn kéo dài, nôn, khó nuốt hoặc mệt khi bú.
- Chậm phát triển vận động, ngôn ngữ hoặc học tập ở một số trẻ.
- Dậy thì chậm hoặc không có bứt phá chiều cao tuổi vị thành niên.
- Tỷ lệ tay chân và thân bất thường, biến dạng xương hoặc dáng đi khác lạ gợi ý rối loạn xương.
- Phù, cổ trướng, tím tái hoặc ngón tay dùi trống có thể đi với bệnh cơ quan nặng.
- Đau đầu, nhìn mờ, khát tiểu nhiều hoặc hạ đường huyết có thể gợi ý bệnh vùng tuyến yên.
Nên đặt lịch khám: khi trẻ không tăng cân hoặc chiều cao như trước, rơi qua đường bách phân vị, ăn khó kéo dài hoặc dậy thì chậm.
Cần khám trong ngày: khi sụt cân nhanh, nôn hoặc tiêu chảy nhiều, sốt kéo dài, phù, khó thở, đau đầu kèm nhìn mờ.
Cần tái khám sớm: khi kế hoạch dinh dưỡng không cải thiện đường tăng trưởng hoặc xuất hiện chậm phát triển kỹ năng.
- Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi trẻ khó thở, tím tái, lơ mơ, co giật, mất nước nặng hoặc không thể ăn uống.
- Đến cấp cứu khi nôn ra máu, đi ngoài phân đen, đau bụng dữ dội hoặc hạ đường huyết nghiêm trọng.
- Không tự lái xe khi trẻ rối loạn ý thức và không trì hoãn để ép ăn, dùng thuốc tăng cân hoặc truyền dịch tại nhà.
Chẩn đoán Chậm tăng trưởng
Đánh giá bắt đầu bằng xác minh kỹ thuật đo và dựng lại đường tăng trưởng từ sổ khám, không kết luận từ một điểm. Bác sĩ hỏi thai kỳ, sinh, khẩu phần, cách cho ăn, phân, nôn, bệnh mạn, phát triển và hoàn cảnh gia đình. Khám toàn diện định hướng xét nghiệm; nhiều trẻ không cần bộ xét nghiệm rộng nếu bệnh sử và tăng trưởng phù hợp biến thể bình thường. Không tự chẩn đoán thiếu hormone chỉ từ chiều cao thấp.
Bác sĩ đo chiều dài hoặc chiều cao đúng kỹ thuật, cân nặng, vòng đầu, BMI và tỷ lệ cơ thể. Khám đánh giá dấu suy dinh dưỡng, bệnh tim phổi, gan lách, tuyến giáp, da tóc, phù, biến dạng xương, dấu hội chứng và phát triển thần kinh. Chiều cao cha mẹ và tuổi dậy thì gia đình giúp xác định tiềm năng di truyền.
Xét nghiệm được chọn theo nghi ngờ, có thể gồm công thức máu, điện giải, chức năng gan thận, CRP hoặc ESR, TSH và FT4, đường huyết, xét nghiệm celiac, nước tiểu, phân hoặc IGF-1. Xét nghiệm dinh dưỡng và vi chất chỉ có ý nghĩa khi có nguy cơ. Kết quả bình thường không thay thế theo dõi tốc độ tăng trưởng và kết quả bất thường cần đặt trong bối cảnh.
X-quang bàn tay đánh giá tuổi xương khi chậm chiều cao hoặc dậy thì. Siêu âm, X-quang ngực, siêu âm tim, MRI não hoặc khảo sát xương chỉ dùng khi triệu chứng hướng đến cơ quan tương ứng. Hình ảnh học không phải bước sàng lọc thường quy cho mọi trẻ tăng trưởng chậm.
Không có một tiêu chuẩn duy nhất cho mọi tuổi. Dấu hiệu quan trọng gồm giảm tốc độ tăng trưởng, rơi qua nhiều đường bách phân vị, cân nặng hoặc chiều cao thấp đáng kể so với chuẩn, không phù hợp với chiều cao mục tiêu gia đình hoặc kèm triệu chứng bệnh. Ngưỡng chuyển tuyến phụ thuộc tuổi, biểu đồ sử dụng và bối cảnh lâm sàng.
Điều trị Chậm tăng trưởng
Mục tiêu là sửa nguyên nhân có thể điều chỉnh, phục hồi quỹ đạo tăng trưởng an toàn, hỗ trợ phát triển và tránh ép tăng cân quá nhanh. Kế hoạch có thể gồm tư vấn nuôi ăn, điều trị bệnh tiêu hóa hoặc cơ quan, bổ sung thiếu chất đã xác định và can thiệp nội tiết khi có chẩn đoán. Trẻ mất nước, suy dinh dưỡng nặng hoặc bệnh cơ quan mất bù có thể cần nhập viện.
Thuốc chỉ dùng theo nguyên nhân, chẳng hạn điều trị suy giáp, bệnh viêm, nhiễm trùng hoặc thiếu vi chất đã xác định. Hormone tăng trưởng không phải thuốc chung cho trẻ chậm lớn và chỉ được cân nhắc ở các chỉ định chuyên khoa. Thuốc kích thích ăn hoặc sản phẩm tăng cân có bằng chứng hạn chế và có thể gây hại; không tự sử dụng.
Can thiệp nuôi ăn qua ống hoặc hỗ trợ nuốt được cân nhắc khi trẻ không đáp ứng nhu cầu bằng đường miệng hoặc có nguy cơ hít sặc. Quyết định cần đội ngũ dinh dưỡng, tiêu hóa và phục hồi chức năng; nguy cơ gồm nhiễm trùng, tuột ống và phụ thuộc thiết bị.
Phẫu thuật chỉ áp dụng nếu nguyên nhân cần sửa cấu trúc, như bệnh tim bẩm sinh, tắc nghẽn tiêu hóa hoặc một số khối u. Phẫu thuật không phải điều trị trực tiếp cho chậm tăng trưởng không rõ nguyên nhân.
Hỗ trợ gồm lịch bữa ăn đều, môi trường ăn bình tĩnh, tư thế an toàn, thức ăn giàu năng lượng phù hợp tuổi, trị liệu nuốt và hỗ trợ tâm lý gia đình. Cần phối hợp trường học và dịch vụ xã hội khi khó tiếp cận thực phẩm hoặc có lo ngại an toàn trẻ. Không đổ lỗi cho cha mẹ hoặc trẻ.
Theo dõi bằng cùng thiết bị và kỹ thuật, ghi chiều cao, cân nặng, vòng đầu ở trẻ nhỏ, khẩu phần, triệu chứng tiêu hóa và mốc phát triển. Tần suất phụ thuộc mức độ; đo quá thường xuyên có thể tăng lo âu và sai số. Liên hệ bác sĩ khi sụt cân, nôn, khó thở, phù, lơ mơ hoặc trẻ không đạt mục tiêu sau can thiệp.
Quỹ đạo tăng trưởng cần nhiều tuần đến nhiều tháng để đánh giá. Một số nguyên nhân cải thiện sau khi khẩu phần hoặc bệnh nền được xử lý; bệnh mạn và di truyền cần theo dõi dài hạn. Không nên hứa trẻ sẽ bắt kịp hoàn toàn hoặc đạt một chiều cao cụ thể trong thời hạn cố định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Nếu kéo dài, chậm tăng trưởng có thể gây suy dinh dưỡng, giảm miễn dịch, mất khối cơ, chậm phát triển thần kinh, chậm dậy thì và giảm mật độ xương. Bệnh nền không được nhận diện có thể tiến triển. Ép ăn hoặc dùng sản phẩm không kiểm soát có thể gây xung đột bữa ăn, béo không cân đối hoặc độc tính.
Tiên lượng phụ thuộc nguyên nhân, tuổi khởi phát, mức thiếu hụt và khả năng can thiệp. Trẻ có vấn đề nuôi ăn đơn thuần thường cải thiện khi được hỗ trợ đúng, trong khi bệnh di truyền hoặc cơ quan mạn có thể chỉ đạt tăng trưởng tối ưu tương đối. Bắt kịp tăng trưởng có thể xảy ra nhưng không phải lúc nào cũng hoàn toàn.
Chậm tăng trưởng có thể tái xuất hiện nếu bệnh nền bùng phát, khẩu phần giảm, khó nuôi trở lại hoặc trẻ bước vào giai đoạn nhu cầu tăng cao. Theo dõi định kỳ và kế hoạch xử trí khi trẻ ốm giúp giảm nguy cơ rơi lại khỏi quỹ đạo.
Khám định kỳ và ghi biểu đồ giúp phát hiện sớm. Nuôi dưỡng phù hợp tuổi, tiêm chủng, điều trị bệnh mạn, vệ sinh thực phẩm và hỗ trợ gia đình giảm nguy cơ. Không thể phòng hoàn toàn nguyên nhân di truyền hoặc bẩm sinh, nhưng theo dõi sớm có thể hạn chế biến chứng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Chậm tăng trưởng
Dinh dưỡng cần dựa trên tuổi, khả năng nhai nuốt và nguyên nhân. Ưu tiên bữa chính–phụ có cấu trúc, thực phẩm giàu dinh dưỡng và năng lượng trong thể tích phù hợp. Không pha sữa đậm đặc, bổ sung vi chất liều cao hoặc loại bỏ gluten, sữa và nhiều nhóm thực phẩm khi chưa có chỉ định.
Trẻ nên vận động và chơi phù hợp sức khỏe để phát triển cơ và kỹ năng. Nếu suy dinh dưỡng nặng, bệnh tim phổi hoặc gãy xương, mức hoạt động cần điều chỉnh. Nghỉ ngơi đủ và phục hồi sau bệnh giúp tăng trưởng; không dùng tập luyện để ép trẻ ăn nhiều hơn.
Cha mẹ có thể ghi nhật ký ăn 3–7 ngày, số lần nôn, phân, thời gian bữa ăn và các mốc phát triển. Đo tại nhà chỉ nên thực hiện định kỳ với kỹ thuật nhất quán, không cân hằng ngày nếu không được hướng dẫn. Mang sổ và ảnh khẩu phần khi tái khám giúp bác sĩ đánh giá.
- Không so sánh, chê bai hoặc ép trẻ ăn bằng đe dọa.
- Không tự pha sữa quá đặc, dùng thuốc tăng cân hoặc hormone tăng trưởng.
- Không loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm khi chưa chẩn đoán dị ứng hoặc kém hấp thu.
- Không kết luận trẻ bình thường chỉ vì cha mẹ thấp nếu tốc độ tăng trưởng đang giảm.
- Không trì hoãn khám khi có sụt cân, khó thở, phù, nôn kéo dài hoặc chậm phát triển.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Đây là vấn đề của trẻ em, cần đánh giá theo tuổi thai hiệu chỉnh ở trẻ sinh non, biểu đồ tăng trưởng phù hợp và tốc độ theo thời gian. Mục tiêu phải cân bằng tăng trưởng, phát triển và quan hệ bữa ăn, không chỉ tăng số cân.
Không áp dụng. Người cao tuổi sụt cân hoặc suy mòn cần đánh giá theo giảm cân không chủ ý, dinh dưỡng và bệnh mạn, không dùng thuật ngữ chậm tăng trưởng.
Không áp dụng cho người mang thai. Thai chậm tăng trưởng là chẩn đoán sản khoa riêng, cần siêu âm và theo dõi nhau thai–thai nhi, không đồng nhất với chậm tăng trưởng sau sinh.
Ở trẻ bú mẹ, cần đánh giá ngậm bắt vú, chuyển sữa, số lần bú, lượng tiểu và tăng trưởng; không mặc định sữa mẹ không đủ. Người mẹ cần được hỗ trợ cho bú và không tự bổ sung hoặc ngừng bú khi chưa đánh giá.
Trẻ suy giảm miễn dịch có thể chậm tăng trưởng do nhiễm trùng tái diễn, viêm, kém hấp thu và thuốc. Ngưỡng khám thấp hơn khi sốt kéo dài, tiêu chảy, loét miệng hoặc sụt cân; dinh dưỡng cần phối hợp chuyên khoa.
Bệnh tim, phổi, thận, gan, tiêu hóa, thần kinh và nội tiết có thể làm nhu cầu năng lượng hoặc hấp thu thay đổi. Kế hoạch nuôi ăn và mục tiêu tăng trưởng phải phù hợp giới hạn dịch, điện giải và khả năng vận động.
Sau phẫu thuật, tăng trưởng có thể chậm tạm thời do đau, viêm và giảm ăn. Sụt cân kéo dài, nôn, rò tiêu hóa hoặc vết mổ không lành cần đánh giá. Nuôi dưỡng sau mổ phải theo hướng dẫn đội điều trị.
Câu hỏi thường gặp về Chậm tăng trưởng
Mức độ nguy hiểm phụ thuộc nguyên nhân và tốc độ thay đổi. Một trẻ nhỏ người nhưng tăng đều theo quỹ đạo gia đình có thể khỏe mạnh. Ngược lại, rơi nhanh qua đường tăng trưởng, sụt cân, giảm vòng đầu hoặc kèm khó thở, tiêu chảy, nôn và chậm phát triển có thể báo hiệu bệnh cần điều trị. Chậm tăng trưởng kéo dài ảnh hưởng dinh dưỡng, xương, miễn dịch và phát triển. Vì vậy, cần xem biểu đồ nhiều lần đo thay vì chỉ nhìn một con số.
Không. Thiếu hormone tăng trưởng chỉ là một nguyên nhân ít gặp trong nhóm trẻ chậm tăng chiều cao. Phần lớn trường hợp liên quan biến thể gia đình, dậy thì muộn, dinh dưỡng, bệnh tiêu hóa hoặc bệnh mạn. Trẻ thiếu hormone tăng trưởng thường giảm tốc độ cao trong khi cân nặng tương đối được bảo tồn hoặc tăng. Chẩn đoán cần đường tăng trưởng, IGF-1, tuổi xương và đôi khi nghiệm pháp kích thích, không thể dựa vào chiều cao hoặc xét nghiệm GH ngẫu nhiên.
Chậm tăng trưởng không lây. Đây là biểu hiện của dinh dưỡng, bệnh mạn, hormone, di truyền hoặc môi trường chăm sóc. Một số bệnh nhiễm trùng gây chậm tăng trưởng có thể lây, nhưng bản thân tình trạng tăng chậm không truyền từ trẻ này sang trẻ khác. Trẻ không cần cách ly chỉ vì thấp hoặc nhẹ cân. Gia đình nên tập trung vào khám nguyên nhân, bảo đảm dinh dưỡng và hỗ trợ tâm lý thay vì tìm cách khử độc hoặc dùng sản phẩm tăng cân.
Không có thực đơn duy nhất cho mọi nguyên nhân. Trẻ cần bữa ăn đủ năng lượng, protein, chất béo, vitamin và khoáng chất, với kết cấu phù hợp khả năng nhai nuốt. Có thể tăng mật độ dinh dưỡng bằng thực phẩm thông thường theo hướng dẫn chuyên gia, nhưng không pha sữa quá đặc hoặc dùng bổ sung liều cao. Nếu có celiac, bệnh thận, dị ứng hoặc rối loạn chuyển hóa, chế độ ăn phải cá thể hóa. Nhật ký ăn giúp đánh giá chính xác hơn.
Nhập viện được cân nhắc khi trẻ mất nước, suy dinh dưỡng nặng, hạ đường huyết, rối loạn điện giải, không thể ăn uống, khó thở, bệnh cơ quan mất bù hoặc có lo ngại an toàn chăm sóc. Phần lớn trẻ ổn định được đánh giá ngoại trú với theo dõi sát. Gia đình cần đến cấp cứu khi trẻ lơ mơ, co giật, tím tái, nôn liên tục hoặc tiểu rất ít. Không nên chờ lịch khám thường trong các tình huống này.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

