Thiếu hormone tăng trưởng là tình trạng tuyến yên không sản xuất đủ hormone tăng trưởng hoặc trục GH–IGF-1 hoạt động không hiệu quả, làm trẻ tăng chiều cao chậm hơn dự kiến. Trẻ thường có tốc độ cao giảm dần, khuôn mặt non hơn tuổi, lớp mỡ dưới da tăng tương đối và tuổi xương chậm, trong khi cân nặng có thể được bảo tồn. Một số trường hợp có từ khi sinh, kèm hạ đường huyết, vàng da kéo dài hoặc bất thường đường giữa; trường hợp khác xuất hiện sau u, chấn thương, phẫu thuật hay xạ trị vùng não. Chẩn đoán không dựa vào xét nghiệm GH ngẫu nhiên vì hormone tiết theo nhịp, mà cần tổng hợp biểu đồ tăng trưởng, IGF-1, tuổi xương, các hormone tuyến yên và đôi khi nghiệm pháp kích thích. Điều trị đúng chỉ định có thể cải thiện tăng trưởng, nhưng cần theo dõi lâu dài về đáp ứng và an toàn.
Thiếu hormone tăng trưởng là bệnh gì?
Thiếu hormone tăng trưởng là sự giảm tiết GH đủ mức gây ảnh hưởng lâm sàng, chủ yếu biểu hiện bằng giảm tốc độ tăng chiều cao ở trẻ. GH được tuyến yên tiết theo xung và kích thích gan cùng mô tạo IGF-1, yếu tố thúc đẩy sụn tăng trưởng và chuyển hóa. Tình trạng có thể đơn độc hoặc nằm trong suy nhiều hormone tuyến yên. Cần phân biệt với thấp gia đình, dậy thì muộn thể tạng, suy giáp, bệnh mạn, thiếu dinh dưỡng và kháng GH. Ở người trưởng thành, thiếu GH có biểu hiện chuyển hóa khác và tiêu chuẩn chẩn đoán không giống trẻ em.
| Tên bệnh | Thiếu hormone tăng trưởng |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Growth hormone deficiency |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Thiếu GH; suy somatotropin; thiếu hormone tăng trưởng đơn độc hoặc trong suy tuyến yên |
| Mã ICD-10 | E23.0 – Suy tuyến yên, bao gồm thiếu hormone tăng trưởng đơn độc theo ICD-10 WHO |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết nhi khoa và nội tiết tuyến yên; rối loạn tăng trưởng |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tuyến yên và vùng hạ đồi; xương dài, cơ, mô mỡ và chuyển hóa glucose–lipid |
| Tính chất bệnh | Rối loạn nội tiết không lây, hiếm gặp; có thể bẩm sinh, mắc phải, đơn độc hoặc kèm thiếu nhiều hormone tuyến yên |
| Mức độ phổ biến | Hiếm; trong nhóm trẻ thấp, phần lớn không thiếu hormone tăng trưởng và cần chẩn đoán chọn lọc |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Thiếu hormone tăng trưởng
Tổn thương vùng hạ đồi, cuống tuyến yên hoặc tế bào tiết GH làm giảm xung GH. IGF-1 và tín hiệu tại sụn tăng trưởng giảm, dẫn đến chậm tăng sinh tế bào sụn và kéo dài xương. GH cũng điều hòa ly giải mỡ, khối cơ và đường huyết; thiếu nặng có thể làm tăng mỡ, giảm khối nạc và hạ đường huyết, đặc biệt ở trẻ sơ sinh. Nếu kèm thiếu ACTH, TSH hoặc gonadotropin, triệu chứng có thể nặng và phức tạp hơn.
- Thiếu GH bẩm sinh: do bất thường phát triển tuyến yên, đột biến gen hoặc hội chứng đường giữa.
- Thiếu GH mắc phải: sau u, phẫu thuật, xạ trị, chấn thương, viêm hoặc nhiễm trùng vùng não.
- Thiếu GH vô căn: không xác định nguyên nhân cấu trúc hoặc di truyền sau đánh giá.
- Thiếu GH đơn độc và thiếu GH trong suy nhiều hormone tuyến yên; phân loại quyết định theo dõi an toàn.
Thiếu GH hiếm, ước tính thay đổi theo tiêu chuẩn và quần thể. Nhiều trẻ được chuyển khám vì thấp nhưng chỉ một tỷ lệ nhỏ có thiếu GH thật sự. Bệnh có thể gặp ở cả hai giới; các trường hợp mắc phải tăng ở trẻ sống sót sau u não hoặc xạ trị sọ. Dữ liệu dịch tễ Việt Nam còn hạn chế và chẩn đoán phụ thuộc năng lực xét nghiệm chuyên sâu.
Không có đường lây. Bệnh hình thành khi cấu trúc hoặc chức năng hạ đồi–tuyến yên bị suy giảm, làm xung GH không đủ và giảm sản xuất IGF-1 tại gan cũng như mô đích.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Thiếu hormone tăng trưởng
- Bất thường bẩm sinh tuyến yên, cuống tuyến yên hoặc vùng hạ đồi.
- Đột biến các gen liên quan phát triển tuyến yên, GH hoặc tín hiệu điều hòa.
- U não, đặc biệt vùng hạ đồi–tuyến yên; phẫu thuật hoặc xạ trị sọ.
- Chấn thương sọ não, viêm, nhiễm trùng hoặc bệnh thâm nhiễm.
- Không tìm thấy nguyên nhân sau đánh giá, gọi là thiếu GH vô căn.
Yếu tố nguy cơ gồm dị tật đường giữa, hạ đường huyết sơ sinh, tinh hoàn ẩn hoặc dương vật nhỏ ở bé trai, u não, phẫu thuật và xạ trị vùng sọ, chấn thương não nặng, bệnh thâm nhiễm và tiền sử thiếu nhiều hormone. Chiều cao thấp đơn độc không đồng nghĩa nguy cơ cao.
Trẻ giảm tốc độ chiều cao, tụt bách phân vị nhưng cân nặng tương đối bảo tồn, trẻ có tuổi xương chậm, trẻ từng u hoặc điều trị não, trẻ có bất thường đường giữa, hạ đường huyết hoặc thiếu hormone tuyến yên khác cần được đánh giá nội tiết.
Triệu chứng và dấu hiệu của Thiếu hormone tăng trưởng
Khởi phát có thể từ sơ sinh hoặc xuất hiện dần. Biểu hiện nổi bật là tăng chiều cao chậm; trẻ có tỷ lệ cơ thể cân đối, khuôn mặt non, giọng cao và mỡ vùng thân tăng tương đối. Dậy thì có thể chậm nếu thiếu thêm gonadotropin. Trẻ sơ sinh thiếu nhiều hormone có thể hạ đường huyết, vàng da kéo dài hoặc khó duy trì thân nhiệt.
- Tốc độ tăng chiều cao thấp và tụt dần khỏi đường bách phân vị.
- Chiều cao thấp cân đối, tuổi xương chậm hơn tuổi thực.
- Khuôn mặt trẻ hơn tuổi, trán rộng hoặc sống mũi kém phát triển ở một số trường hợp.
- Mỡ dưới da vùng thân tăng tương đối trong khi khối cơ ít.
- Dậy thì muộn nếu kèm thiếu gonadotropin.
- Hạ đường huyết ở trẻ sơ sinh hoặc trẻ nhỏ khi thiếu hormone nặng.
- Đau đầu, nhìn mờ hoặc nôn có thể gợi ý khối u vùng tuyến yên.
- Khát nhiều, tiểu nhiều có thể gợi ý kèm thiếu hormone chống bài niệu.
- Dương vật nhỏ, tinh hoàn ẩn hoặc bất thường đường giữa có thể gợi ý thiếu hormone bẩm sinh.
Nên đặt lịch khám: khi tốc độ tăng chiều cao giảm, trẻ tụt bách phân vị, chiều cao thấp hơn nhiều so với tiềm năng gia đình hoặc có tiền sử bệnh vùng não.
Cần khám trong ngày: khi có hạ đường huyết, đau đầu, nhìn mờ, nôn, khát tiểu nhiều hoặc triệu chứng suy thượng thận.
Cần tái khám sớm: khi điều trị không cải thiện tốc độ tăng trưởng, tiêm sai lịch hoặc xuất hiện đau hông, đi khập khiễng.
- Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi trẻ lơ mơ, co giật, hạ đường huyết không cải thiện, đau đầu dữ dội hoặc mất thị lực.
- Đến cấp cứu khi nôn nhiều, tụt huyết áp, yếu lả nghi suy thượng thận hoặc khát tiểu quá mức gây mất nước.
- Không tự lái xe khi trẻ rối loạn ý thức và không trì hoãn để tự tiêm thêm hormone tăng trưởng.
Chẩn đoán Thiếu hormone tăng trưởng
Chẩn đoán dựa trên tốc độ tăng trưởng và bằng chứng toàn diện về trục GH–IGF-1. Bác sĩ loại trừ suy giáp, dinh dưỡng kém và bệnh mạn, đánh giá IGF-1, IGFBP-3, tuổi xương và các hormone tuyến yên. Nghiệm pháp kích thích GH được dùng khi cần nhưng có giới hạn về độ lặp lại và ngưỡng phụ thuộc phương pháp. MRI tuyến yên giúp tìm nguyên nhân cấu trúc. Không dùng GH ngẫu nhiên để kết luận.
Bác sĩ đo chiều cao chính xác, tốc độ cao, cân nặng, BMI, tỷ lệ cơ thể và chiều cao mục tiêu gia đình. Khám tìm khuôn mặt đặc trưng, mỡ dưới da, dấu suy giáp, dậy thì, dị tật đường giữa, thị trường và dấu thần kinh. Ở trẻ sơ sinh, tiền sử hạ đường huyết, vàng da và cơ quan sinh dục được xem xét.
IGF-1 và IGFBP-3 giúp sàng lọc nhưng có thể thấp do suy dinh dưỡng, bệnh gan, suy giáp hoặc tuổi nhỏ. Nghiệm pháp kích thích GH dùng tác nhân chuyên khoa để đánh giá đỉnh GH; kết quả phải diễn giải cùng lâm sàng. Xét nghiệm TSH, FT4, cortisol, prolactin, natri và gonadotropin giúp phát hiện thiếu hormone khác. Xét nghiệm di truyền được chọn khi có tiền sử gia đình hoặc biểu hiện bẩm sinh.
X-quang bàn tay xác định tuổi xương và tiềm năng tăng trưởng. MRI vùng hạ đồi–tuyến yên được thực hiện khi chẩn đoán thiếu GH hoặc nghi tổn thương cấu trúc, đánh giá kích thước tuyến yên, cuống và vùng não lân cận. Hình ảnh bình thường không loại trừ thiếu GH chức năng, và bất thường tình cờ không tự chứng minh nguyên nhân.
Không có tiêu chuẩn đơn lẻ. Chẩn đoán cần tốc độ tăng trưởng bất thường, dữ liệu auxology phù hợp, loại trừ nguyên nhân khác, đánh giá IGF-1 và thường có đáp ứng GH thấp trong nghiệm pháp kích thích. Trường hợp tổn thương cấu trúc rõ hoặc thiếu nhiều hormone có thể được xác định theo bối cảnh khác. Ngưỡng đỉnh GH phụ thuộc xét nghiệm và hướng dẫn địa phương.
Điều trị Thiếu hormone tăng trưởng
Mục tiêu là cải thiện tăng trưởng, đạt chiều cao phù hợp tiềm năng, điều trị thiếu hormone kèm theo và theo dõi bệnh nền. Trước khi dùng GH phải loại trừ khối u hoạt động, xử trí suy giáp và bảo đảm cortisol. Trẻ có khối u cần phối hợp ung bướu. Nhập viện khi có hạ đường huyết, suy thượng thận, tăng áp lực nội sọ hoặc bệnh thần kinh cấp.
Hormone tăng trưởng người tái tổ hợp là điều trị chính khi chẩn đoán và chỉ định được xác lập. Dạng dùng và lịch có thể khác nhau theo sản phẩm và hệ thống y tế; bác sĩ điều chỉnh theo cân nặng, tốc độ tăng trưởng, IGF-1 và an toàn. Cần theo dõi đau đầu, phù, đau khớp, khập khiễng, đường huyết và chức năng tuyến giáp. Không chia sẻ bút tiêm hoặc tự tăng liều.
Điều trị thường cần tiêm dưới da bằng bút hoặc thiết bị chuyên dụng. Gia đình được đào tạo kỹ thuật, luân phiên vị trí, bảo quản và xử lý kim. Thiết bị hỗ trợ tuân thủ nhưng không thay thế tái khám. Phản ứng tại chỗ, sai liều và bảo quản không đúng là rủi ro cần phòng.
Phẫu thuật áp dụng khi có khối u hoặc tổn thương vùng hạ đồi–tuyến yên cần can thiệp. Sau mổ, thiếu GH có thể tồn tại hoặc xuất hiện cùng thiếu hormone khác; điều trị GH chỉ cân nhắc khi bệnh nền ổn định và được đội chuyên khoa đồng thuận.
Hỗ trợ gồm hướng dẫn tiêm, quản lý lo sợ kim, dinh dưỡng cân đối, vận động và tư vấn kỳ vọng thực tế. Trẻ thấp có thể cần hỗ trợ tâm lý và phối hợp trường học. Gia đình nên tập trung vào sức khỏe và tốc độ tăng trưởng, không tạo áp lực đạt một chiều cao cụ thể.
Theo dõi chiều cao và tốc độ tăng trưởng mỗi vài tháng, cân nặng, giai đoạn dậy thì, IGF-1, tuyến giáp, đường huyết và tuổi xương theo chỉ định. Khám hông–gối khi đau hoặc đi khập khiễng. Đau đầu, nôn, nhìn mờ, phù nhiều, ngáy tăng hoặc thay đổi đường huyết cần báo bác sĩ.
Điều trị ở trẻ thường kéo dài đến khi tốc độ tăng trưởng rất thấp và sụn tăng trưởng gần đóng, nhưng thời điểm dừng cá thể hóa. Một số người cần đánh giá lại trục GH sau khi đạt chiều cao trưởng thành để xác định thiếu GH người lớn. Không thể cam kết mức tăng chiều cao hoặc thời gian đáp ứng.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Bệnh không điều trị có thể gây chiều cao trưởng thành thấp, giảm khối cơ, tăng mỡ và giảm mật độ xương; thiếu nhiều hormone có thể gây hạ đường huyết hoặc suy thượng thận. Điều trị GH có thể liên quan đau đầu do tăng áp lực nội sọ, phù, đau khớp, trượt chỏm xương đùi, rối loạn đường huyết hoặc làm bộc lộ suy giáp.
Đáp ứng tốt nhất thường ở trẻ được chẩn đoán sớm, còn nhiều tiềm năng tăng trưởng, tuân thủ tốt và không có bệnh nền hạn chế. Tốc độ cao thường tăng rõ trong năm đầu nhưng thay đổi giữa các trẻ. Chiều cao cuối cùng phụ thuộc tuổi bắt đầu, mức thiếu GH, di truyền và thời điểm dậy thì. Người có tổn thương não cần tiên lượng theo bệnh nền.
Thiếu GH bẩm sinh hoặc do tổn thương cấu trúc thường kéo dài. Một số trường hợp chẩn đoán thời thơ ấu có thể không còn đạt tiêu chuẩn khi đánh giá lại sau tăng trưởng, nên không tự tiếp tục hoặc dừng thuốc. Sau điều trị khối u, chức năng tuyến yên có thể thay đổi theo thời gian và cần kiểm tra định kỳ.
Không thể phòng phần lớn trường hợp bẩm sinh. Phòng chấn thương sọ, quản lý an toàn xạ trị và theo dõi trẻ sau u não giúp phát hiện sớm thiếu hormone mắc phải. Khám tăng trưởng định kỳ là biện pháp quan trọng để giảm chậm chẩn đoán và biến chứng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Thiếu hormone tăng trưởng
Vận động giúp xương, cơ và tâm lý nhưng không chữa thiếu GH. Phần lớn trẻ có thể hoạt động bình thường. Khi đau hông, đi khập khiễng, đau đầu hoặc bệnh nền thần kinh, cần tạm giảm hoạt động và khám. Ngủ đủ hỗ trợ tiết hormone sinh lý nhưng không thay thế điều trị.
Gia đình ghi lịch tiêm, vị trí tiêm, liều đã được kê, bảo quản thuốc, chiều cao định kỳ và triệu chứng. Không đo chiều cao hằng ngày. Kiểm tra thiết bị trước dùng và mang nhật ký khi tái khám. Báo ngay nếu dùng nhầm liều hoặc thuốc bị mất lạnh theo yêu cầu bảo quản.
- Không xét nghiệm GH ngẫu nhiên để tự kết luận thiếu hormone.
- Không mua hormone tăng trưởng từ nguồn không rõ hoặc dùng cho trẻ thấp chưa chẩn đoán.
- Không tự tăng liều khi trẻ chưa cao nhanh hoặc bù gấp khi quên liều.
- Không bỏ qua đau đầu, nhìn mờ, phù, đau hông hoặc đi khập khiễng.
- Không dùng chung bút tiêm, kim hoặc bảo quản thuốc sai hướng dẫn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, mục tiêu chính là tăng trưởng và an toàn. Liều được điều chỉnh theo cơ thể và đáp ứng; đánh giá dậy thì và tuổi xương rất quan trọng. Trẻ sơ sinh có hạ đường huyết hoặc thiếu nhiều hormone cần quản lý khẩn và lâu dài.
Thiếu GH ở người cao tuổi được đánh giá theo tiêu chuẩn người lớn và lợi ích điều trị thận trọng hơn do bệnh nền, nguy cơ phù, đau khớp và rối loạn glucose. Không dùng dữ liệu tăng chiều cao ở trẻ để suy ra chỉ định người lớn.
Hormone tăng trưởng thường không được tự tiếp tục trong thai kỳ; quyết định phụ thuộc chẩn đoán và hướng dẫn chuyên khoa. Người có suy tuyến yên cần lập kế hoạch trước mang thai, bảo đảm hormone tuyến giáp và thượng thận, và được theo dõi sản–nội tiết.
Dữ liệu điều trị GH khi cho con bú còn hạn chế và cần cân nhắc lợi ích–nguy cơ. Người mẹ có suy tuyến yên không nên tự ngừng các hormone thiết yếu khác. Trao đổi với bác sĩ trước mọi thay đổi thuốc.
Suy giảm miễn dịch không trực tiếp gây thiếu GH, nhưng u, bệnh thâm nhiễm, ghép tạng và điều trị ung thư có thể ảnh hưởng tuyến yên. Khi có tiền sử ác tính, quyết định GH cần phối hợp ung bướu và đánh giá tình trạng ổn định.
Suy giáp, thiếu cortisol, đái tháo nhạt, bệnh thận và ung thư ảnh hưởng chẩn đoán và điều trị. Cần thay thế hormone thiết yếu đúng thứ tự; GH có thể làm thay đổi nhu cầu hormone tuyến giáp hoặc chuyển hóa glucose, nên theo dõi cá thể.
Sau phẫu thuật não hoặc tuyến yên, cần đánh giá toàn bộ hormone, điện giải và thị giác. GH thường không được khởi động ngay nếu bệnh nền chưa ổn định. Theo dõi dài hạn vì thiếu hormone có thể xuất hiện muộn sau phẫu thuật hoặc xạ trị.
Câu hỏi thường gặp về Thiếu hormone tăng trưởng
Thiếu GH chủ yếu ảnh hưởng tốc độ cao, thành phần cơ thể và sức khỏe xương. Nếu chỉ thiếu GH đơn độc, tình trạng thường không gây cấp cứu, nhưng chậm chẩn đoán có thể làm giảm chiều cao trưởng thành. Nguy hiểm hơn khi thiếu GH nằm trong suy nhiều hormone tuyến yên, đặc biệt thiếu cortisol có thể gây hạ đường huyết, tụt huyết áp và suy thượng thận. Trẻ đau đầu, nhìn mờ, lơ mơ hoặc co giật cần khám khẩn để loại trừ tổn thương não và rối loạn hormone nặng.
Khả năng hồi phục phụ thuộc nguyên nhân. Thiếu GH do tổn thương cấu trúc hoặc bẩm sinh thường kéo dài và cần điều trị thay thế trong giai đoạn tăng trưởng; một số người cần tiếp tục ở tuổi trưởng thành. Trường hợp được chẩn đoán khi còn nhỏ nhưng không có tổn thương rõ có thể được đánh giá lại sau khi đạt chiều cao cuối. Hormone tăng trưởng giúp bù phần thiếu và cải thiện tốc độ cao, nhưng không sửa được mọi nguyên nhân và không bảo đảm một chiều cao cụ thể.
Thiếu hormone tăng trưởng không lây. Đây là rối loạn của vùng hạ đồi–tuyến yên hoặc quá trình điều hòa GH–IGF-1. Một số nguyên nhân có tính di truyền, nhưng điều đó không có nghĩa bệnh truyền qua tiếp xúc. Trẻ có thể học tập, vui chơi và sinh hoạt với người khác bình thường. Gia đình cần chú ý lịch điều trị, theo dõi tăng trưởng và bệnh nền thay vì cách ly hoặc dùng biện pháp khử độc.
Ở trẻ, điều trị thường tiếp tục trong giai đoạn còn tiềm năng tăng chiều cao, đến khi tốc độ cao rất thấp và sụn tăng trưởng gần đóng. Thời gian có thể nhiều năm, tùy tuổi bắt đầu, nguyên nhân, dậy thì và đáp ứng. Sau khi đạt chiều cao trưởng thành, bác sĩ có thể ngừng tạm để đánh giá lại thiếu GH người lớn. Không nên tự dừng vì thấy trẻ đã cao hơn, cũng không tự kéo dài khi không còn chỉ định.
Phần lớn trẻ có thể và nên vận động phù hợp tuổi để tăng sức mạnh cơ, sức khỏe xương và tự tin. Tập luyện không thay thế hormone tăng trưởng nhưng hỗ trợ sức khỏe toàn diện. Cần dừng hoạt động và khám nếu trẻ đau hông, đau gối, đi khập khiễng, đau đầu hoặc nhìn mờ vì đây có thể là dấu hiệu cần đánh giá trong quá trình điều trị. Bệnh nền tim, thần kinh hoặc ung thư có thể yêu cầu giới hạn riêng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

