Suy tuyến yên là tình trạng tuyến yên không sản xuất đủ một hoặc nhiều hormone điều khiển các tuyến nội tiết khác. Bệnh có thể gây mệt kéo dài, huyết áp thấp, hạ đường huyết, giảm ham muốn, rối loạn kinh nguyệt, khó mang thai, chậm lớn ở trẻ hoặc khát và tiểu nhiều nếu thiếu hormone chống bài niệu. Nguyên nhân gồm u tuyến yên, phẫu thuật, xạ trị, chấn thương sọ não, xuất huyết tuyến yên, bệnh viêm hoặc tổn thương vùng dưới đồi. Thiếu ACTH gây thiếu cortisol là tình trạng quan trọng nhất vì có thể dẫn đến cơn suy thượng thận. Chẩn đoán cần xét nghiệm hormone theo trục, đôi khi nghiệm pháp kích thích và MRI vùng tuyến yên. Điều trị chủ yếu là thay thế hormone thiếu hụt và xử lý nguyên nhân, thường cần theo dõi lâu dài.
Suy tuyến yên là bệnh gì?
Suy tuyến yên xảy ra khi tuyến yên không tiết đủ hormone để duy trì chức năng của tuyến giáp, tuyến thượng thận, tuyến sinh dục, tăng trưởng hoặc cân bằng nước. Bệnh có thể chỉ ảnh hưởng một hormone hoặc nhiều hormone, khi đó gọi là suy tuyến yên một phần hay toàn bộ. Khác với suy tuyến đích nguyên phát, trong suy tuyến yên hormone điều khiển có thể thấp hoặc “bình thường không phù hợp” dù hormone của tuyến đích đã thấp. Tổn thương vùng dưới đồi cũng có thể tạo hình ảnh tương tự. Việc xác định trục nào thiếu rất quan trọng vì thứ tự thay thế hormone ảnh hưởng an toàn, đặc biệt phải đánh giá cortisol trước khi bổ sung hormone tuyến giáp.
| Tên bệnh | Suy tuyến yên |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Hypopituitarism |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Thiểu năng tuyến yên; suy tuyến yên toàn bộ khi thiếu nhiều hormone |
| Mã ICD-10 | E23.0 |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; bệnh lý tuyến nội tiết |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tuyến yên và vùng dưới đồi; ảnh hưởng thứ phát tuyến thượng thận, tuyến giáp, tuyến sinh dục, tăng trưởng và cân bằng nước. |
| Tính chất bệnh | Rối loạn nội tiết không lây, có thể cấp hoặc mạn; có thể thiếu một, nhiều hoặc toàn bộ hormone tuyến yên. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp và thường bị chẩn đoán muộn vì triệu chứng không đặc hiệu. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Suy tuyến yên
Khối u, phẫu thuật, xạ trị, thiếu máu, viêm hoặc chấn thương làm giảm số lượng hay chức năng tế bào tuyến yên. Khi hormone hướng tuyến giảm, tuyến đích không được kích thích và sản xuất hormone ngoại biên giảm. Thiếu ACTH làm cortisol thấp; thiếu TSH gây suy giáp trung ương; thiếu LH/FSH gây suy sinh dục; thiếu GH ảnh hưởng tăng trưởng và thành phần cơ thể; thiếu ADH gây đái tháo nhạt trung ương.
- Theo số trục: thiếu hormone đơn độc, suy nhiều trục hoặc suy toàn bộ tuyến yên.
- Theo vị trí: nguyên nhân tại tuyến yên hoặc vùng dưới đồi.
- Theo diễn tiến: cấp tính như xuất huyết tuyến yên hoặc mạn tính sau u, phẫu thuật hay xạ trị.
Suy tuyến yên là bệnh hiếm nhưng có thể gặp ở mọi tuổi. U tuyến yên và điều trị u là nguyên nhân quan trọng ở người lớn. Sau xạ trị, thiếu hormone có thể xuất hiện nhiều năm sau. Dữ liệu hiện mắc tại Việt Nam chưa đầy đủ.
Không có đường lây. Bệnh hình thành khi mô tuyến yên hoặc liên kết với vùng dưới đồi bị tổn thương, làm gián đoạn tín hiệu hormone đến các tuyến đích.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Suy tuyến yên
- U tuyến yên hoặc khối vùng hố yên.
- Phẫu thuật và xạ trị vùng tuyến yên.
- Xuất huyết hoặc nhồi máu tuyến yên, gồm hội chứng Sheehan sau băng huyết sản khoa.
- Chấn thương sọ não, nhiễm trùng, bệnh viêm hoặc thâm nhiễm.
- Dị tật bẩm sinh và đột biến gen.
- Thuốc ảnh hưởng trục vùng dưới đồi–tuyến yên trong một số bối cảnh.
- Tiền sử u, phẫu thuật hoặc xạ trị vùng sọ não.
- Chấn thương sọ não trung bình đến nặng.
- Băng huyết nặng sau sinh.
- Bệnh tự miễn, thâm nhiễm hoặc nhiễm trùng hệ thần kinh trung ương.
- Hội chứng di truyền ảnh hưởng tuyến yên.
Người từng điều trị u tuyến yên, xạ trị đầu, chấn thương sọ não hoặc băng huyết sau sinh cần theo dõi lâu dài. Trẻ chậm tăng trưởng và người lớn có mệt kéo dài kèm rối loạn sinh dục hoặc hạ natri cần được đánh giá.
Triệu chứng và dấu hiệu của Suy tuyến yên
Triệu chứng thường mơ hồ và tiến triển chậm, gồm mệt, giảm sức chịu đựng, thay đổi cân nặng, giảm ham muốn và rối loạn kinh. Thiếu hormone cấp có thể gây tụt huyết áp, hạ đường huyết hoặc rối loạn ý thức. Một số người có đau đầu và giảm thị lực do nguyên nhân cấu trúc.
- Mệt và yếu: liên quan thiếu cortisol, hormone tuyến giáp hoặc GH.
- Rối loạn kinh, giảm ham muốn: do thiếu gonadotropin.
- Huyết áp thấp, chóng mặt: gợi ý thiếu cortisol.
- Da khô, lạnh, táo bón: có thể do suy giáp trung ương.
- Chậm lớn ở trẻ: thường liên quan thiếu GH.
- Khát và tiểu nhiều do thiếu ADH.
- Hạ natri, hạ đường huyết hoặc mất ý thức.
- Đau đầu đột ngột, sụp mi hoặc giảm thị lực trong xuất huyết tuyến yên.
Nên đặt lịch khám: khi mệt kéo dài, rối loạn kinh, giảm ham muốn hoặc chậm tăng trưởng. Cần khám trong ngày: khi nôn, hạ huyết áp, hạ đường huyết hoặc đau đầu mới kèm rối loạn thị lực. Cần tái khám sớm: sau thay đổi thuốc, phẫu thuật hoặc khi có kế hoạch mang thai.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi có ngất, lú lẫn, co giật, nôn liên tục, huyết áp tụt, hạ đường huyết, đau đầu dữ dội đột ngột hoặc mất thị lực. Người đã biết thiếu cortisol cần thực hiện kế hoạch cấp cứu được bác sĩ hướng dẫn. Không tự lái xe khi tình trạng nặng.
Chẩn đoán Suy tuyến yên
Chẩn đoán phối hợp triệu chứng, xét nghiệm hormone nền và nghiệm pháp động khi cần. Bác sĩ đánh giá từng trục hormone thay vì chỉ đo một chỉ số. MRI hố yên giúp tìm nguyên nhân cấu trúc. Kết quả phải được diễn giải bởi chuyên khoa nội tiết vì giá trị “bình thường” có thể vẫn không phù hợp trong suy trung ương.
Bác sĩ hỏi tiền sử u, phẫu thuật, xạ trị, chấn thương, sinh khó và thuốc. Khám gồm huyết áp tư thế, thị trường, dấu hiệu suy giáp, suy sinh dục, mất nước, chiều cao và tốc độ tăng trưởng ở trẻ.
- Cortisol và ACTH: ưu tiên đánh giá nguy cơ thiếu cortisol; có thể cần nghiệm pháp kích thích.
- FT4 và TSH: FT4 thấp với TSH thấp hoặc bình thường không phù hợp gợi ý suy giáp trung ương.
- LH, FSH và hormone sinh dục: đánh giá trục sinh dục theo tuổi và giới.
- IGF-1 và nghiệm pháp GH: dùng khi nghi thiếu GH.
- Natri, áp lực thẩm thấu máu và nước tiểu: đánh giá rối loạn ADH.
MRI tuyến yên có tiêm thuốc là phương tiện chính để đánh giá khối u, teo tuyến, viêm hoặc tổn thương vùng dưới đồi. CT được dùng khi MRI không thực hiện được. Đánh giá thị trường cần thiết nếu tổn thương gần giao thoa thị giác.
Chẩn đoán từng trục dựa trên hormone tuyến đích thấp kết hợp hormone hướng tuyến thấp hoặc bình thường không phù hợp, cùng nghiệm pháp xác nhận khi cần. Không có một tiêu chuẩn duy nhất cho toàn bộ suy tuyến yên. Bối cảnh lâm sàng và thuốc đang dùng phải được tính đến.
Điều trị Suy tuyến yên
Ưu tiên bảo đảm đủ cortisol, sau đó thay thế các hormone thiếu khác và xử lý nguyên nhân. Liều được cá thể hóa theo tuổi, cân nặng, triệu chứng, thai kỳ và bệnh nền. Người bệnh cần được hướng dẫn xử trí khi sốt, phẫu thuật hoặc stress nặng nếu thiếu ACTH.
Điều trị có thể gồm hormone thay thế cho cortisol, tuyến giáp, sinh dục, GH hoặc ADH. Thứ tự và liều phải do bác sĩ nội tiết chỉ định. Bổ sung hormone tuyến giáp trước khi loại trừ thiếu cortisol có thể nguy hiểm. Một số thuốc cần điều chỉnh khi ốm cấp hoặc phẫu thuật.
Không áp dụng cho bản thân thiếu hormone. Thủ thuật có thể cần nếu nguyên nhân là khối u, chảy máu hoặc tổn thương chèn ép, và được quyết định bởi nhóm ngoại thần kinh–nội tiết.
Phẫu thuật được cân nhắc khi có u tuyến yên chèn ép, tăng tiết hormone hoặc tổn thương cần giải áp. Phẫu thuật có thể cải thiện nguyên nhân nhưng cũng có nguy cơ làm thiếu hormone thêm, nên cần theo dõi nội tiết trước và sau mổ.
Thẻ hoặc vòng cảnh báo thiếu cortisol, kế hoạch xử trí khi ốm, giáo dục người nhà và duy trì tiêm chủng phù hợp giúp giảm rủi ro. Hỗ trợ sinh sản, tâm lý và phục hồi chức năng được cân nhắc theo nhu cầu.
Theo dõi triệu chứng, huyết áp, cân nặng, natri, FT4, hormone sinh dục, IGF-1 và hình ảnh theo nguyên nhân. Không dùng TSH đơn độc để chỉnh hormone tuyến giáp trong suy trung ương. Báo bác sĩ khi nôn, sốt cao hoặc không uống được thuốc.
Nhiều trường hợp cần thay thế hormone suốt đời. Sau phẫu thuật hoặc viêm, một số trục có thể hồi phục và được đánh giá lại theo lịch. Không tự ngừng thuốc để thử khả năng hồi phục.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Cơn suy thượng thận, hạ đường huyết và hạ natri.
- Vô sinh, loãng xương và giảm khối cơ.
- Rối loạn lipid, chất lượng sống giảm và tăng nguy cơ tim mạch.
- Biến chứng do nguyên nhân nền như mất thị lực hoặc chèn ép thần kinh.
Triệu chứng thường cải thiện rõ khi hormone được thay thế đúng và nguyên nhân được kiểm soát. Tiên lượng phụ thuộc số trục bị thiếu, khả năng tuân thủ, giáo dục về stress dose và bệnh nền. Nguy cơ nghiêm trọng nhất liên quan thiếu cortisol không được nhận biết.
Thiếu hormone có thể tiến triển thêm sau xạ trị hoặc tái phát nếu khối u trở lại. Người đã hồi phục một phần vẫn cần tái đánh giá. Không áp dụng khái niệm tái phát đơn giản cho suy tuyến yên mạn tính.
Không thể phòng mọi nguyên nhân. Theo dõi nội tiết lâu dài sau xạ trị, phẫu thuật, chấn thương hoặc băng huyết sản khoa giúp phát hiện sớm. Tuân thủ kế hoạch khi ốm giúp phòng cơn suy thượng thận.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Suy tuyến yên
Ăn cân bằng, đủ protein, canxi và vitamin D theo nhu cầu. Hạn chế muối hoặc điều chỉnh nước chỉ khi bác sĩ chỉ định vì tình trạng natri và ADH khác nhau giữa người bệnh. Không tự uống nhiều nước khi có hạ natri.
Vận động tăng dần theo sức, ưu tiên sức mạnh và chịu lực để bảo vệ cơ xương. Tránh gắng sức khi chóng mặt, sốt hoặc chưa ổn định hormone. Ngủ đều và mang thông tin y tế khi đi xa.
Ghi huyết áp, cân nặng, nhiệt độ khi ốm, lượng nước tiểu nếu có đái tháo nhạt và triệu chứng hạ đường huyết. Luôn kiểm tra đủ thuốc dự phòng. Theo dõi tại nhà không thay thế xét nghiệm định kỳ.
- Không tự ngừng hormone thay thế.
- Không dùng TSH đơn độc để tự đánh giá liều hormone tuyến giáp.
- Không nhịn thuốc khi nôn hoặc sốt mà không liên hệ bác sĩ.
- Không bỏ qua đau đầu dữ dội hoặc giảm thị lực đột ngột.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ có thể chậm tăng trưởng, dậy thì muộn, hạ đường huyết hoặc vàng da kéo dài ở sơ sinh. Điều trị cần nội tiết nhi và theo dõi chiều cao, tuổi xương, dậy thì và phát triển thần kinh.
Biểu hiện có thể giống lão hóa, trầm cảm hoặc suy nhược. Liều hormone thường cần thận trọng hơn do bệnh tim, loãng xương và đa thuốc. Mục tiêu điều trị ưu tiên an toàn và chức năng.
Thai kỳ cần theo dõi nội tiết và sản khoa nguy cơ cao. Nhu cầu một số hormone có thể thay đổi, và đánh giá trục hormone phải dùng khoảng tham chiếu phù hợp. Không tự chỉnh liều khi có thai.
Khả năng tiết sữa có thể giảm nếu thiếu prolactin sau tổn thương tuyến yên. Nhiều hormone thay thế có thể dùng khi được theo dõi, nhưng kế hoạch phải cá thể hóa cho mẹ và trẻ.
Nhiễm trùng có thể thúc đẩy cơn suy thượng thận ở người thiếu ACTH. Cần ngưỡng đi khám thấp hơn khi sốt, nôn hoặc huyết áp giảm. Kế hoạch điều chỉnh hormone khi ốm phải được chuẩn bị trước.
Bệnh tim, thận, gan, đái tháo đường và loãng xương ảnh hưởng lựa chọn và liều hormone. Đa thuốc làm tăng nguy cơ tương tác và che lấp triệu chứng thiếu hormone.
Sau phẫu thuật tuyến yên cần theo dõi cortisol, natri, lượng nước tiểu, thị lực và rò dịch não tủy. Khát tiểu nhiều hoặc đau đầu, sốt, nôn phải báo ngay cho cơ sở điều trị.
Câu hỏi thường gặp về Suy tuyến yên
Bệnh có thể nguy hiểm nếu thiếu ACTH gây thiếu cortisol, đặc biệt khi nhiễm trùng, phẫu thuật hoặc nôn không uống được thuốc. Các thiếu hụt khác thường tiến triển chậm nhưng ảnh hưởng xương, sinh sản và chất lượng sống. Khi được chẩn đoán và thay thế hormone đúng, nhiều người kiểm soát bệnh tốt.
Một số trường hợp sau viêm hoặc phẫu thuật có thể hồi phục một phần, nhưng nhiều người cần hormone thay thế lâu dài. Điều trị nguyên nhân như khối u có thể ngăn bệnh tiến triển. Khả năng hồi phục phải được đánh giá bằng xét nghiệm dưới giám sát, không tự ngừng thuốc để thử.
Suy tuyến yên không lây. Bệnh do tổn thương tuyến yên hoặc vùng dưới đồi, chẳng hạn u, phẫu thuật, xạ trị, chấn thương hoặc bệnh viêm. Một số dạng bẩm sinh có yếu tố di truyền nhưng không truyền qua tiếp xúc.
Nhiều trường hợp phải điều trị suốt đời, nhất là sau phẫu thuật rộng, xạ trị hoặc tổn thương không hồi phục. Một số trục hormone có thể phục hồi nên bác sĩ sẽ đánh giá lại định kỳ. Thuốc không nên ngừng đột ngột, đặc biệt hormone thay thế cortisol.
Cần cấp cứu khi ngất, lú lẫn, nôn liên tục, hạ đường huyết, huyết áp tụt, đau đầu dữ dội hoặc giảm thị lực đột ngột. Người thiếu cortisol có nguy cơ cơn suy thượng thận khi sốt hoặc nhiễm trùng. Hãy thực hiện kế hoạch cấp cứu đã được hướng dẫn và gọi 115 nếu tình trạng nặng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

