Đái tháo nhạt trung ương là tình trạng vùng dưới đồi hoặc tuyến yên sau không sản xuất hay giải phóng đủ arginine vasopressin, còn gọi là hormone chống bài niệu. Khi thiếu hormone này, thận không giữ được nước thích hợp, làm người bệnh đi tiểu rất nhiều nước tiểu loãng, khát dữ dội và thường phải thức dậy ban đêm để uống nước hoặc đi tiểu. Bệnh không liên quan trực tiếp đến đái tháo đường do tăng glucose máu. Nếu người bệnh vẫn cảm nhận khát và uống được nước, tình trạng thường có thể kiểm soát; ngược lại, mất nước, tăng natri máu và rối loạn ý thức có thể xảy ra khi không được bù nước. Chẩn đoán đúng cần phối hợp xét nghiệm máu, nước tiểu, đánh giá độ thẩm thấu và đôi khi chụp cộng hưởng từ vùng dưới đồi – tuyến yên. Điều trị sớm, theo dõi natri và sử dụng desmopressin phù hợp giúp giảm triệu chứng và hạn chế biến chứng.
Đái tháo nhạt trung ương là bệnh gì?
Đái tháo nhạt trung ương là hội chứng đa niệu – khát nhiều do thiếu arginine vasopressin, hormone được tổng hợp ở vùng dưới đồi và phóng thích từ thùy sau tuyến yên. Vasopressin bình thường giúp ống góp của thận tái hấp thu nước; khi hormone thiếu, nước tiểu vẫn loãng dù máu đang cô đặc. Tên gọi mới được nhiều hội chuyên khoa sử dụng là arginine vasopressin deficiency để tránh nhầm với đái tháo đường. Hai bệnh có thể cùng gây tiểu nhiều, nhưng đái tháo đường thường liên quan tăng glucose máu và glucose niệu, còn đái tháo nhạt trung ương chủ yếu là rối loạn điều hòa nước. Cần phân biệt với đái tháo nhạt do thận, trong đó vasopressin vẫn được tiết nhưng thận không đáp ứng, và với uống nhiều nguyên phát. Mức độ bệnh có thể một phần hoặc hoàn toàn, thoáng qua sau phẫu thuật hoặc kéo dài khi đường dẫn truyền vasopressin bị tổn thương.
| Tên bệnh | Đái tháo nhạt trung ương |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Central diabetes insipidus |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Thiếu arginine vasopressin; arginine vasopressin deficiency (AVP-D); đái tháo nhạt do thần kinh; cranial diabetes insipidus |
| Mã ICD-10 | E23.2 – Diabetes insipidus; mã này bao gồm đái tháo nhạt trung ương và loại trừ đái tháo nhạt do thận. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết – chuyển hóa; bệnh vùng dưới đồi – tuyến yên sau; rối loạn cân bằng nước và natri |
| Cơ quan ảnh hưởng | Vùng dưới đồi và thùy sau tuyến yên là vị trí chính; thận, hệ tuần hoàn và hệ thần kinh có thể bị ảnh hưởng thứ phát do mất nước hoặc rối loạn natri. |
| Tính chất bệnh | Rối loạn nội tiết không lây; có thể thoáng qua hoặc kéo dài, mắc phải hoặc hiếm khi di truyền; mức độ phụ thuộc lượng vasopressin còn lại và khả năng uống nước. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp. Dữ liệu dịch tễ tại Việt Nam còn hạn chế và tần suất thay đổi theo nhóm nguyên nhân, đặc biệt sau phẫu thuật vùng tuyến yên. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Đái tháo nhạt trung ương
Tổn thương tế bào thần kinh tiết vasopressin hoặc đường dẫn truyền đến thùy sau tuyến yên làm lượng hormone đưa vào máu giảm. Khi vasopressin không gắn đủ lên thụ thể V2 ở ống góp, kênh aquaporin-2 không được đưa lên màng tế bào thích hợp, nên thận tái hấp thu ít nước tự do. Nước tiểu trở nên nhiều và nhược trương, trong khi độ thẩm thấu huyết tương và natri có xu hướng tăng. Trung tâm khát thường bù trừ bằng cách thúc đẩy uống nước; nếu cơ chế khát bị tổn thương, người bệnh bất tỉnh hoặc không được tiếp cận nước, mất nước ưu trương có thể tiến triển nhanh.
- Theo mức thiếu hormone: thể một phần còn khả năng cô đặc nước tiểu nhất định và thể hoàn toàn gần như mất đáp ứng.
- Theo nguyên nhân: mắc phải, di truyền hoặc vô căn; nhóm mắc phải gồm sau phẫu thuật, chấn thương, khối u, viêm – thâm nhiễm và thiếu máu cục bộ.
- Theo diễn tiến: thoáng qua, vĩnh viễn hoặc kiểu ba pha sau phẫu thuật vùng tuyến yên.
- Thể mất cảm giác khát: đái tháo nhạt không khát, có nguy cơ rối loạn natri cao và cần kế hoạch dịch chặt chẽ.
Đái tháo nhạt trung ương là bệnh hiếm, có thể xuất hiện ở mọi tuổi và cả hai giới. Tần suất cao hơn trong các quần thể được phẫu thuật vùng tuyến yên – dưới đồi, có chấn thương sọ não hoặc bệnh lý thâm nhiễm hệ thần kinh trung ương. Ở trẻ em, căn nguyên di truyền, khối u vùng mầm và bệnh mô bào cần được lưu ý hơn. Chưa có số liệu đại diện toàn quốc đáng tin cậy cho Việt Nam; vì vậy không nên suy diễn tỷ lệ từ các trung tâm ngoại thần kinh hoặc nội tiết riêng lẻ.
Bệnh hình thành khi quá trình sản xuất, vận chuyển hoặc phóng thích vasopressin bị gián đoạn. Tổn thương phải ảnh hưởng đủ số lượng tế bào thần kinh hoặc sợi trục mới gây biểu hiện rõ; vì vậy triệu chứng có thể xuất hiện ngay sau phẫu thuật, tiến triển từ từ với bệnh thâm nhiễm hoặc khởi phát muộn trong thể di truyền. Đây không phải bệnh do phơi nhiễm qua đường hô hấp, tiêu hóa hay tiếp xúc.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Đái tháo nhạt trung ương
- Tổn thương do can thiệp: phẫu thuật tuyến yên, vùng trên yên hoặc xạ trị.
- Chấn thương và mạch máu: chấn thương sọ não, xuất huyết hoặc thiếu máu vùng dưới đồi – tuyến yên.
- Khối u: u tuyến yên lớn, u sọ hầu, u tế bào mầm, di căn hoặc tổn thương vùng cuống tuyến yên.
- Viêm – thâm nhiễm: viêm tuyến yên, bệnh mô bào Langerhans, sarcoidosis, nhiễm trùng chọn lọc.
- Di truyền: biến thể gen liên quan tiền chất vasopressin; thường hiếm và có thể khởi phát dần.
- Vô căn: không tìm thấy căn nguyên sau đánh giá ban đầu, nhưng vẫn cần theo dõi vì tổn thương có thể biểu hiện muộn.
- Không thay đổi được: tiền sử bệnh vùng dưới đồi – tuyến yên, dị tật hoặc biến thể di truyền, tuổi nhỏ với một số khối u đặc hiệu.
- Liên quan hoàn cảnh y khoa: phẫu thuật thần kinh, xạ trị sọ não, chấn thương đầu nặng, bệnh ác tính hoặc viêm thâm nhiễm.
- Yếu tố làm mất bù: sốt, nôn, tiêu chảy, nhịn ăn uống, giảm ý thức, nằm viện không được dùng desmopressin đúng lịch hoặc không tiếp cận nước.
Nhóm cần cảnh giác gồm người mới phẫu thuật tuyến yên hoặc vùng trên yên, người có chấn thương sọ não, khối u trung tâm, bệnh mô bào Langerhans, sarcoidosis hoặc viêm tuyến yên. Trẻ nhỏ, người cao tuổi, người mất cảm giác khát, người suy giảm nhận thức và bệnh nhân đang thở máy dễ diễn tiến nặng hơn vì không thể tự điều chỉnh lượng nước uống. Phụ nữ mang thai có triệu chứng đa niệu cũng cần phân biệt với đái tháo nhạt thai kỳ.
Triệu chứng và dấu hiệu của Đái tháo nhạt trung ương
Triệu chứng thường khởi phát bằng tiểu lượng lớn nước tiểu trong, khát nước liên tục và uống nhiều. Thể hoàn toàn có thể xuất hiện đột ngột sau phẫu thuật hoặc chấn thương; thể một phần đôi khi chỉ gây tiểu đêm và mệt mỏi kéo dài. Người có trung tâm khát nguyên vẹn thường duy trì natri gần bình thường nhờ uống bù. Trẻ nhỏ có thể biểu hiện quấy khóc, chậm tăng cân hoặc sốt không rõ nguyên nhân; người lớn tuổi và người giảm ý thức có thể đến viện với mất nước hoặc tăng natri mà không than khát rõ.
- Tiểu nhiều: lượng nước tiểu tăng rõ, màu nhạt và xuất hiện cả ban đêm.
- Khát nhiều: thường thích nước mát và phải uống lặp lại để bù lượng nước mất.
- Tiểu đêm: làm gián đoạn giấc ngủ, giảm tập trung và gây mệt ban ngày.
- Khô miệng hoặc chóng mặt: gợi ý thiếu dịch khi uống không theo kịp lượng tiểu.
- Mệt mỏi: liên quan thiếu ngủ, mất nước hoặc bệnh tuyến yên đi kèm.
- Không cảm thấy khát dù natri tăng: gặp khi tổn thương vùng điều khiển khát và làm nguy cơ mất nước nặng hơn.
- Táo bón, sụt cân hoặc tụt huyết áp: có thể xuất hiện khi mất nước kéo dài.
- Đau đầu, rối loạn thị giác: gợi ý khối choán chỗ vùng tuyến yên hơn là hậu quả trực tiếp của đa niệu.
- Triệu chứng thiếu hormone tuyến yên khác: như suy tuyến thượng thận trung ương hoặc suy giáp trung ương, tùy căn nguyên.
Nên đặt lịch khám: khi tiểu nhiều, khát nhiều hoặc tiểu đêm kéo dài, đặc biệt nếu lượng nước uống tăng rõ mà glucose máu không giải thích được. Cần khám trong ngày: khi triệu chứng xuất hiện sau phẫu thuật vùng tuyến yên, chấn thương đầu, kèm chóng mặt, nôn hoặc không thể uống đủ. Cần tái khám sớm: nếu đang dùng desmopressin mà tiểu tăng bất thường, tăng cân nhanh, đau đầu, buồn nôn hoặc có thay đổi thuốc và chế độ dịch.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi có lú lẫn, lơ mơ, co giật, ngất, yếu nhiều, dấu mất nước nặng, khát dữ dội kèm tiểu liên tục, hoặc người bệnh không thể uống nước hay không thể dùng thuốc thường lệ. Không tự lái xe khi ý thức hoặc sức lực suy giảm. Không trì hoãn để thử mẹo dân gian, tự uống lượng nước quá mức hoặc tự tăng desmopressin vì cả tăng natri và hạ natri đều có thể nguy hiểm.
Chẩn đoán Đái tháo nhạt trung ương
Chẩn đoán bắt đầu bằng xác nhận đa niệu thực sự và loại trừ các nguyên nhân thường gặp như tăng glucose máu, thuốc lợi tiểu, tăng calci hoặc bệnh thận. Bác sĩ phối hợp bệnh sử, lượng nước vào – nước tiểu ra, natri và độ thẩm thấu huyết tương, độ thẩm thấu nước tiểu. Khi kết quả chưa rõ, nghiệm pháp nhịn nước có giám sát hoặc test kích thích copeptin tại cơ sở chuyên khoa có thể giúp phân biệt thiếu vasopressin với kháng vasopressin và uống nhiều nguyên phát. Sau khi xác định thể trung ương, chụp MRI và xét nghiệm các trục hormone khác được dùng để tìm căn nguyên. Người đọc không nên tự nhịn nước để thử chẩn đoán.
Bác sĩ thường hỏi thời điểm khởi phát, số lần tiểu đêm, lượng nước uống, phẫu thuật hoặc chấn thương sọ não, thuốc đang dùng và triệu chứng của thiếu hormone tuyến yên. Khám tập trung vào mạch, huyết áp tư thế, độ ẩm niêm mạc, cân nặng, tình trạng ý thức, dấu thần kinh và thị trường khi nghi tổn thương vùng yên. Ở trẻ em, đánh giá tăng trưởng, dinh dưỡng và khả năng tiếp cận nước đặc biệt quan trọng.
- Định lượng nước tiểu 24 giờ hoặc nhật ký vào – ra: xác nhận đa niệu, nhưng phụ thuộc ghi chép chính xác.
- Glucose, natri, kali, calci, ure và creatinin máu: tìm rối loạn chuyển hóa, đánh giá mất nước và loại trừ nguyên nhân khác.
- Độ thẩm thấu huyết tương và nước tiểu đo đồng thời: xác định nước tiểu loãng không phù hợp với tình trạng cô đặc của máu.
- Nghiệm pháp nhịn nước có giám sát: đánh giá khả năng cô đặc nước tiểu; có nguy cơ mất nước nên chỉ thực hiện tại cơ sở y tế.
- Copeptin sau kích thích: có thể cải thiện phân biệt các hội chứng đa niệu – khát nhiều tại nơi có điều kiện xét nghiệm.
- Bộ hormone tuyến yên: tìm suy tuyến yên phối hợp và định hướng bệnh nền.
MRI vùng dưới đồi – tuyến yên có tiêm tương phản thường được chỉ định sau khi xác định đái tháo nhạt trung ương để tìm khối u, viêm, tổn thương cuống tuyến yên hoặc thay đổi tín hiệu thùy sau. Hình ảnh bình thường không loại trừ hoàn toàn bệnh, đặc biệt giai đoạn sớm; trẻ em và trường hợp vô căn có thể cần chụp lại theo thời gian. CT chủ yếu dùng khi MRI chống chỉ định hoặc trong đánh giá chấn thương cấp.
Không có một ngưỡng đơn lẻ phù hợp cho mọi tình huống. Chẩn đoán được xác lập khi có đa niệu nhược trương, nước tiểu không cô đặc thích hợp trước tăng độ thẩm thấu huyết tương và bằng chứng cho thấy chức năng vasopressin thiếu thay vì thận kháng hormone hoặc uống nhiều nguyên phát. Đáp ứng với desmopressin trong nghiệm pháp chuẩn hóa hoặc mô hình copeptin sau kích thích có thể hỗ trợ phân loại. Kết quả phải được bác sĩ nội tiết diễn giải cùng trạng thái dịch, chức năng thận, thuốc và bệnh tuyến yên đi kèm.
Điều trị Đái tháo nhạt trung ương
Mục tiêu là bảo đảm người bệnh luôn tiếp cận được nước, giảm đa niệu gây ảnh hưởng sinh hoạt, duy trì natri an toàn và điều trị căn nguyên. Thể nhẹ có trung tâm khát bình thường đôi khi chỉ cần kế hoạch uống nước và theo dõi; nhiều trường hợp cần desmopressin theo lịch cá thể hóa. Mất nước hoặc tăng natri phải được xử trí tại cơ sở y tế với ưu tiên bù dịch có kiểm soát trước và theo dõi điện giải sát. Bệnh nhân mất cảm giác khát, giảm ý thức, chuẩn bị phẫu thuật hoặc không thể uống cần kế hoạch nhập viện rõ ràng.
Desmopressin là chất tương tự vasopressin được dùng để giảm lượng nước tiểu trong đái tháo nhạt trung ương. Dạng dùng và khoảng cách liều được lựa chọn theo mức thiếu hormone, sinh hoạt, tuổi, thai kỳ, chức năng thận và nguy cơ hạ natri. Người bệnh cần được hướng dẫn không tự tăng liều khi khát và nhận biết giữ nước quá mức như đau đầu, buồn nôn, tăng cân nhanh hoặc lú lẫn. Thuốc điều trị khối u, viêm hay suy các hormone tuyến yên khác chỉ dùng khi căn nguyên và xét nghiệm phù hợp.
Không có thủ thuật thường quy để khôi phục trực tiếp tế bào tiết vasopressin. Can thiệp có thể cần nhằm sinh thiết, dẫn lưu hoặc điều trị tổn thương nền vùng dưới đồi – tuyến yên. Quyết định phụ thuộc hình ảnh, loại khối u, nguy cơ thần kinh và khả năng bảo tồn chức năng tuyến yên; bản thân can thiệp cũng có thể làm đái tháo nhạt xuất hiện hoặc nặng hơn tạm thời.
Phẫu thuật được cân nhắc khi có u sọ hầu, u tuyến yên, u tế bào mầm hoặc tổn thương chèn ép cần xử trí. Mục tiêu là kiểm soát bệnh nền và bảo vệ thị giác hoặc thần kinh, không bảo đảm phục hồi tiết vasopressin. Trước và sau mổ cần phối hợp ngoại thần kinh, nội tiết và gây mê để theo dõi lượng nước tiểu, natri, dịch truyền và desmopressin.
- Bảo đảm có nước uống và thuốc dự phòng phù hợp khi đi xa, làm việc theo ca hoặc vận động.
- Mang thẻ hoặc thông tin y tế ghi rõ chẩn đoán, thuốc đang dùng và nguy cơ mất nước khi không thể uống.
- Lập kế hoạch với bác sĩ cho ngày ốm, nôn, tiêu chảy, nhịn ăn trước thủ thuật và nhập viện.
- Tối ưu giấc ngủ, tiếp cận nhà vệ sinh và hỗ trợ tâm lý nếu tiểu đêm ảnh hưởng chất lượng sống.
Theo dõi gồm mức khát, số lần tiểu đêm, lượng nước tiểu, cân nặng, natri máu và triệu chứng hạ hoặc tăng natri. Sau thay đổi dạng desmopressin, bệnh cấp tính, thay đổi chức năng thận hoặc thai kỳ, lịch kiểm tra thường cần sớm hơn. MRI và các hormone tuyến yên được lặp lại theo căn nguyên. Cần liên hệ bác sĩ khi hiệu lực thuốc thay đổi rõ, mất cảm giác khát, tăng cân nhanh, đau đầu, buồn nôn hoặc giảm ý thức.
Thể sau phẫu thuật có thể chỉ kéo dài vài ngày đến vài tháng, nhưng cũng có thể vĩnh viễn. Thể do tổn thương cấu trúc, di truyền hoặc thâm nhiễm thường cần quản lý dài hạn. Bác sĩ có thể thử giảm hoặc ngừng desmopressin có giám sát trong giai đoạn phù hợp để đánh giá hồi phục, đặc biệt sau phẫu thuật; người bệnh không nên tự ngừng thuốc trong hoàn cảnh không có nước hoặc đang ốm.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Mất nước ưu trương và tăng natri máu: có thể gây yếu, lú lẫn, co giật hoặc hôn mê khi không uống được.
- Hạ natri máu do điều trị: xảy ra khi desmopressin giữ nước trong lúc người bệnh uống vượt nhu cầu.
- Rối loạn giấc ngủ và chất lượng sống: do tiểu đêm, khát và lo ngại tiếp cận nhà vệ sinh.
- Biến chứng căn nguyên: giảm thị lực, thiếu hormone tuyến yên hoặc tổn thương thần kinh tùy bệnh nền.
Đa số người có cảm giác khát bình thường và được hướng dẫn dùng desmopressin có thể kiểm soát triệu chứng tốt, học tập và làm việc gần như bình thường. Tiên lượng phụ thuộc nhiều hơn vào nguyên nhân nền, khả năng tự uống, mức độ hiểu kế hoạch điều trị và theo dõi natri. Thể mất cảm giác khát, bệnh tuyến yên đa hormone hoặc bệnh ác tính cần giám sát chặt hơn. Không thể dự đoán hồi phục chức năng vasopressin chỉ từ mức độ tiểu nhiều ban đầu.
Triệu chứng có thể quay lại khi desmopressin hết tác dụng, bị bỏ liều, hấp thu thay đổi, bệnh cấp tính làm tăng mất nước hoặc chức năng tuyến yên biến đổi. Sau phẫu thuật, diễn tiến có thể dao động theo pha nên một giai đoạn tiểu ít không đồng nghĩa bệnh đã khỏi. Giảm nguy cơ bằng lịch thuốc rõ ràng, dự phòng khi đi xa, thông báo chẩn đoán lúc nhập viện và tái khám khi lượng nước tiểu thay đổi kéo dài.
Không thể phòng mọi trường hợp vì nhiều nguyên nhân là khối u, viêm hoặc di truyền. Có thể giảm biến chứng bằng bảo vệ đầu, theo dõi sớm sau phẫu thuật tuyến yên, nhận biết đa niệu, không để người bệnh bị hạn chế nước và bảo đảm thuốc không bị gián đoạn trong bệnh viện. Người có chẩn đoán cần giáo dục người thân về dấu hiệu mất nước, hạ natri và kế hoạch cấp cứu. Không có vaccine phòng đái tháo nhạt trung ương.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Đái tháo nhạt trung ương
Không có chế độ ăn chữa khỏi bệnh. Người bệnh nên duy trì khẩu phần cân đối và lượng muối, protein phù hợp bệnh nền; thay đổi lớn về muối hoặc nước có thể làm triệu chứng và natri dao động. Không tự hạn chế nước để giảm tiểu, cũng không ép uống lượng cố định quá cao khi desmopressin đang tác dụng. Người suy thận, suy tim, trẻ em và phụ nữ mang thai cần kế hoạch dịch cá thể hóa.
Có thể vận động khi triệu chứng và natri ổn định, nhưng cần mang đủ nước, thuốc và tránh tình huống không có nhà vệ sinh trong thời gian dài. Thời tiết nóng, sốt và tập luyện kéo dài làm nhu cầu nước tăng. Người làm ca đêm nên trao đổi lịch desmopressin để giảm tiểu đêm mà không gây giữ nước. Khi chóng mặt, yếu hoặc lú lẫn, dừng hoạt động và tìm hỗ trợ y tế.
Có thể ghi số lần tiểu, tiểu đêm, cảm giác khát, cân nặng buổi sáng và thời điểm dùng desmopressin. Ở thể mất cảm giác khát, bác sĩ có thể chỉ định kế hoạch nước hằng ngày và cân nặng mục tiêu cụ thể. Không thể suy ra natri chỉ từ màu nước tiểu hoặc cảm giác khát; xét nghiệm máu vẫn cần theo lịch và khi có triệu chứng bất thường.
- Không tự làm nghiệm pháp nhịn nước tại nhà vì có thể gây mất nước và tăng natri nguy hiểm.
- Không tự tăng desmopressin để loại bỏ hoàn toàn mọi lần tiểu; một khoảng thuốc hết tác dụng có thể cần thiết theo kế hoạch bác sĩ.
- Không uống nước cưỡng bức khi không khát trong lúc thuốc đang tác dụng nếu chưa có chỉ dẫn riêng.
- Không để nhân viên y tế nhầm bệnh với đái tháo đường; cần thông báo tên chẩn đoán và thuốc rõ ràng.
- Không tự ngừng thuốc trước phẫu thuật, khi sốt hoặc khi nôn mà chưa có kế hoạch thay thế.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ nhỏ có thể không tự diễn đạt khát và phụ thuộc người chăm sóc cung cấp nước, nên mất nước có thể tiến triển nhanh. Dấu hiệu gồm tã ướt nhiều, quấy khóc, ngủ kém, sốt, táo bón, chậm tăng cân hoặc thích nước bất thường. Cần đánh giá tăng trưởng, nguyên nhân di truyền và tổn thương vùng trên yên. Liều, dạng desmopressin và lượng nước phải do bác sĩ nội tiết nhi cá thể hóa.
Người cao tuổi thường có cảm giác khát giảm, chức năng thận thay đổi, nhiều thuốc và khó tự quản lý lịch uống nước. Lú lẫn hoặc té ngã có thể là biểu hiện đầu tiên của rối loạn natri. Mục tiêu điều trị ưu tiên tránh cả mất nước lẫn hạ natri, với lịch xét nghiệm sớm hơn sau bệnh cấp, thay đổi thuốc hoặc giảm khả năng tự chăm sóc.
Thai kỳ có thể làm nhu cầu desmopressin thay đổi và cũng có thể gây đái tháo nhạt thai kỳ do enzyme nhau thai phân hủy vasopressin. Phụ nữ có tiểu nhiều mới xuất hiện cần được đánh giá thay vì coi là triệu chứng thai nghén bình thường. Desmopressin thường được cân nhắc khi lợi ích phù hợp, nhưng dùng thuốc và theo dõi natri phải do bác sĩ nội tiết phối hợp bác sĩ sản khoa quyết định.
Đái tháo nhạt trung ương không mặc định buộc ngừng cho con bú. Việc dùng desmopressin, nhu cầu nước tăng khi tiết sữa và khả năng nghỉ ngơi cần được đánh giá cá thể hóa. Người mẹ nên báo bác sĩ nếu khát hoặc tiểu thay đổi mạnh sau sinh, có đau đầu, rối loạn thị giác hoặc mất sữa vì có thể tồn tại bệnh tuyến yên khác. Không tự tăng lượng nước hoặc liều thuốc chỉ để duy trì sữa.
Suy giảm miễn dịch không trực tiếp gây mọi trường hợp đái tháo nhạt trung ương, nhưng làm tăng khả năng nhiễm trùng hoặc tổn thương thâm nhiễm hệ thần kinh trung ương và có thể làm biểu hiện không điển hình. Khi đa niệu mới xuất hiện cùng sốt, đau đầu hoặc dấu thần kinh, ngưỡng đi khám nên thấp hơn. Điều trị nguyên nhân và cân bằng nước cần phối hợp nhiều chuyên khoa.
Bệnh thận, suy tim, suy tuyến thượng thận, suy giáp trung ương và bệnh thần kinh làm kế hoạch dịch – thuốc phức tạp hơn. Bổ sung glucocorticoid có thể làm lộ rõ đái tháo nhạt trước đó bị che lấp, trong khi suy thận làm giảm khả năng thải nước và tăng nguy cơ hạ natri khi dùng desmopressin. Mọi thay đổi điều trị bệnh nền cần thông báo cho bác sĩ nội tiết.
Sau phẫu thuật tuyến yên hoặc vùng trên yên, lượng nước tiểu, natri, dịch vào – ra và tình trạng khát cần được theo dõi chủ động. Đái tháo nhạt có thể thoáng qua, vĩnh viễn hoặc xen kẽ giai đoạn giữ nước do giải phóng vasopressin, nên không điều chỉnh thuốc chỉ dựa trên một ngày tiểu ít. Khi xuất viện cần có hướng dẫn thời điểm xét nghiệm, dùng desmopressin và cách liên hệ khẩn.
Câu hỏi thường gặp về Đái tháo nhạt trung ương
Bệnh có thể nguy hiểm khi lượng nước mất qua nước tiểu vượt khả năng uống bù, đặc biệt ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, người giảm ý thức hoặc mất cảm giác khát. Khi đó, mất nước và tăng natri máu có thể dẫn đến lú lẫn, co giật hoặc hôn mê. Ngược lại, dùng desmopressin quá mức cùng uống nhiều nước có thể gây hạ natri. Phần lớn người bệnh được chẩn đoán, có nước sẵn và tuân thủ kế hoạch thuốc – xét nghiệm có thể kiểm soát tốt nguy cơ.
Khả năng hồi phục phụ thuộc nguyên nhân. Một số trường hợp sau phẫu thuật hoặc chấn thương có thể thoáng qua và chức năng vasopressin phục hồi trong những tuần hoặc tháng sau đó. Khi tế bào tiết hormone bị tổn thương vĩnh viễn, bệnh thường cần quản lý lâu dài bằng desmopressin và kế hoạch dịch. Điều trị khối u hoặc viêm nền có thể cải thiện bệnh nhưng không bảo đảm phục hồi hoàn toàn. Bác sĩ có thể đánh giá thử giảm thuốc có giám sát ở thời điểm thích hợp; không nên tự thử ngừng thuốc.
Đái tháo nhạt trung ương không lây qua tiếp xúc, ăn uống, hô hấp hay quan hệ tình dục. Phần lớn trường hợp là mắc phải sau phẫu thuật, chấn thương, khối u hoặc viêm. Một tỷ lệ nhỏ liên quan biến thể gen trong quá trình tạo vasopressin và có thể xuất hiện trong gia đình. Khi bệnh khởi phát sớm, có nhiều người thân tiểu nhiều – khát nhiều hoặc chưa rõ nguyên nhân, bác sĩ có thể đề nghị tư vấn và xét nghiệm di truyền phù hợp.
Mục tiêu không phải uống càng nhiều càng tốt mà là đáp ứng cảm giác khát và kế hoạch do bác sĩ xây dựng. Khi chưa dùng desmopressin hoặc thuốc đã hết tác dụng, người có cảm giác khát bình thường thường cần uống bù lượng nước mất. Khi desmopressin đang tác dụng, uống cưỡng bức quá mức có thể gây giữ nước và hạ natri. Người mất cảm giác khát cần lượng nước định trước dựa trên cân nặng, natri và điều kiện sinh hoạt, không tự điều chỉnh theo màu nước tiểu.
Có thể tập thể dục khi natri ổn định, triệu chứng được kiểm soát và người bệnh có kế hoạch nước – thuốc phù hợp. Nên mang nước, tránh tập kéo dài trong nóng ẩm, biết vị trí nhà vệ sinh và dừng lại nếu chóng mặt, đau đầu, yếu hoặc lú lẫn. Các môn sức bền, làm việc ngoài trời hoặc thi đấu có thể cần điều chỉnh thời điểm desmopressin và xét nghiệm. Không nên tự tăng thuốc để giảm tiểu trong ngày vận động vì có thể làm tăng nguy cơ hạ natri.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

