Sarcoidosis là bệnh viêm hệ thống trong đó các tế bào miễn dịch tập hợp thành những u hạt không bã đậu tại một hoặc nhiều cơ quan. Phổi và hạch trong lồng ngực bị ảnh hưởng thường xuyên nhất, nên người bệnh có thể ho khan, khó thở hoặc đau ngực; một số người chỉ mệt mỏi, sốt nhẹ, nổi ban, đau khớp, đỏ mắt hoặc hoàn toàn không có triệu chứng. Chẩn đoán không dựa vào một xét nghiệm đơn lẻ mà cần hình ảnh phù hợp, loại trừ nhiễm trùng và bệnh ác tính, đồng thời thường cần mô bệnh học ở vị trí lấy mẫu an toàn. Không phải ai cũng cần thuốc vì bệnh có thể tự lui, nhưng tổn thương tim, thần kinh, mắt, tăng canxi, phổi tiến triển hoặc suy cơ quan cần đánh giá và điều trị sớm. Theo dõi đa chuyên khoa giúp cân bằng nguy cơ do bệnh với tác dụng phụ của corticosteroid và thuốc ức chế miễn dịch.
Sarcoidosis là bệnh gì?
Sarcoidosis là bệnh viêm u hạt đa cơ quan chưa xác định được một nguyên nhân duy nhất. U hạt là cụm tế bào miễn dịch được tổ chức nhằm bao vây một kích thích; trong sarcoidosis, các cụm này thường không có hoại tử bã đậu điển hình của lao. Phổi và hạch rốn phổi thường bị ảnh hưởng, nhưng bệnh có thể xuất hiện ở da, mắt, tim, hệ thần kinh, gan, lách hoặc thận. Sarcoidosis không đồng nghĩa với ung thư và không lây, nhưng hình ảnh hạch to hoặc nốt phổi có thể giống lao, nấm hay lymphoma nên cần loại trừ cẩn thận. Chẩn đoán thường dựa trên ba trụ cột: biểu hiện lâm sàng–hình ảnh phù hợp, mô bệnh học u hạt khi cần, và không có nguyên nhân khác hợp lý hơn. Một số hội chứng có kiểu hình rất đặc trưng như Löfgren có thể được chẩn đoán với mức độ tin cậy cao mà không phải mọi trường hợp đều cần sinh thiết.
| Tên bệnh | Sarcoidosis |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Sarcoidosis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bệnh sarcoid; bệnh u hạt hệ thống; bệnh Besnier–Boeck–Schaumann |
| Mã ICD-10 | D86.9 – Sarcoidosis, unspecified, khi chưa xác định cơ quan; cần chọn mã D86.x cụ thể nếu đã biết vị trí tổn thương. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh viêm u hạt hệ thống; chuyên khoa Hô hấp, Miễn dịch–Thấp khớp, Tim mạch, Mắt, Da liễu và Thần kinh tùy cơ quan. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Phổi và hạch trong lồng ngực thường gặp nhất; da, mắt, tim, thần kinh, gan, lách, thận, tuyến nước bọt, cơ và xương cũng có thể bị ảnh hưởng. |
| Tính chất bệnh | Bệnh viêm hệ thống không lây, có thể cấp, tự giới hạn hoặc mạn tính; cơ chế miễn dịch tạo u hạt không bã đậu và không được xếp đơn giản là bệnh tự miễn cổ điển. |
| Mức độ phổ biến | Không phải bệnh thường gặp; tần suất và kiểu tổn thương khác nhau theo dân tộc, giới, địa lý và cách phát hiện. Dữ liệu quy mô toàn quốc tại Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không; sarcoidosis không lây từ người sang người. |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Sarcoidosis
Ở người có khuynh hướng, một kháng nguyên môi trường hoặc nội sinh chưa xác định kích hoạt đại thực bào và tế bào lympho T. Các tế bào này tiết cytokine, thu hút thêm tế bào viêm và tạo u hạt nhằm cô lập kích thích. U hạt có thể tự thoái lui, tồn tại hoặc thúc đẩy xơ hóa thông qua hoạt hóa nguyên bào sợi. Đại thực bào trong u hạt còn có thể tăng chuyển vitamin D sang dạng hoạt tính, gây tăng canxi máu hoặc canxi niệu. Khi u hạt nằm ở tim, thần kinh hoặc mắt, tổn thương nhỏ vẫn có thể gây hậu quả chức năng nghiêm trọng.
Sarcoidosis được mô tả theo cơ quan như phổi, tim, thần kinh, mắt hoặc da; theo diễn tiến cấp, dai dẳng hay xơ hóa; và theo hình ảnh ngực Scadding từ giai đoạn 0 đến IV. Giai đoạn X-quang chỉ phản ánh mẫu hình phổi–hạch, không phải thước đo đầy đủ về hoạt tính hoặc mức độ toàn thân. Hội chứng Löfgren là kiểu khởi phát cấp gồm hạch rốn phổi hai bên, hồng ban nút và đau/viêm khớp cổ chân.
Sarcoidosis thường được chẩn đoán ở người trẻ và trung niên, nhưng có thể gặp ở mọi tuổi. Tỷ lệ và biểu hiện khác nhau giữa quần thể; tại Hoa Kỳ bệnh được ghi nhận nhiều hơn ở người da đen và nữ, trong khi tổn thương tim được chú ý ở người Nhật. Dữ liệu Việt Nam chưa đủ để đưa ra tỷ lệ mắc chuẩn hóa.
Không có đường lây. Quá trình bệnh bắt đầu khi hệ miễn dịch tại mô nhận diện kích thích, tạo phản ứng tế bào T–đại thực bào và hình thành u hạt. Vị trí phơi nhiễm qua đường hô hấp có thể giải thích vì sao phổi và hạch ngực thường bị ảnh hưởng, nhưng cơ chế lan đến cơ quan khác chưa được giải thích hoàn toàn.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Sarcoidosis
Nguyên nhân chính xác chưa biết. Bằng chứng hiện có ủng hộ mô hình tương tác giữa khuynh hướng di truyền và phơi nhiễm môi trường hoặc nghề nghiệp, dẫn đến đáp ứng miễn dịch không điều hòa. Một số vi sinh vật hoặc hạt vô cơ được nghiên cứu như tác nhân kích thích, nhưng sarcoidosis không phải nhiễm trùng đang hoạt động. Phản ứng thuốc và bệnh do berili có thể tạo u hạt giống sarcoidosis và phải được phân biệt.
Yếu tố không thay đổi gồm tiền sử gia đình, một số nền tảng di truyền, tuổi trưởng thành sớm và nguồn gốc dân tộc có tỷ lệ cao hơn. Yếu tố nghề nghiệp hoặc môi trường như bụi vô cơ, nấm mốc, thuốc trừ sâu và phơi nhiễm trong cứu hỏa được nghiên cứu nhưng không chứng minh nguyên nhân cho từng cá nhân. Hút thuốc không được xem là nguyên nhân trực tiếp.
Người có hạch ngực hai bên, tổn thương phổi dạng u hạt, viêm màng bồ đào không rõ nguyên nhân, rối loạn dẫn truyền tim ở người trẻ, lupus pernio, hồng ban nút kèm đau cổ chân hoặc người có thân nhân mắc sarcoidosis nên được đánh giá theo bối cảnh.
Triệu chứng và dấu hiệu của Sarcoidosis
Biểu hiện phụ thuộc cơ quan và có thể âm thầm. Triệu chứng toàn thân gồm mệt mỏi, sốt nhẹ, sụt cân và đổ mồ hôi đêm; phổi gây ho khan, khó thở hoặc đau ngực. Da, mắt và khớp thường tạo dấu hiệu dễ nhận biết. Sarcoidosis tim hoặc thần kinh có thể xuất hiện riêng lẻ và gây biến cố nặng dù phổi ít triệu chứng.
- Ho khan kéo dài: thường liên quan viêm đường thở hoặc nhu mô phổi, nhưng mức độ không luôn tương ứng hình ảnh.
- Khó thở khi gắng sức: có thể do viêm phổi, xơ hóa, tăng áp phổi hoặc nguyên nhân tim cần phân biệt.
- Mệt mỏi: rất thường gặp và có thể tồn tại ngay cả khi xét nghiệm hoặc hình ảnh tương đối ổn định.
- Đau hoặc sưng khớp cổ chân: đặc biệt trong hội chứng Löfgren, đôi khi kèm hồng ban nút ở cẳng chân.
- Tổn thương da: hồng ban nút, mảng thâm đỏ hoặc lupus pernio ở mũi, má, tai có thể gợi ý bệnh mạn.
- Triệu chứng mắt: đỏ, đau, nhìn mờ, sợ ánh sáng hoặc chảy nước mắt do viêm màng bồ đào và tổn thương khác.
- Ngất, hồi hộp hoặc block dẫn truyền do sarcoidosis tim có thể là biểu hiện đầu tiên.
- Liệt mặt, đau đầu, co giật, rối loạn nội tiết hoặc yếu chi có thể gặp trong neurosarcoidosis.
- Sỏi thận, tiểu nhiều, khát nhiều hoặc suy thận có thể liên quan tăng canxi máu và canxi niệu.
- Gan lách to, giảm tế bào máu, viêm tuyến nước bọt hoặc tổn thương xương là biểu hiện ít gặp hơn.
Nên đặt lịch khám khi ho hoặc khó thở kéo dài, hạch bất thường, ban da không rõ nguyên nhân, đỏ mắt tái diễn hoặc mệt mỏi kèm sụt cân. Cần khám trong ngày khi đau mắt, nhìn mờ, hồi hộp, chóng mặt, yếu mặt hoặc khó thở tăng. Cần tái khám sớm khi triệu chứng trở lại sau giảm thuốc, tác dụng phụ steroid hoặc xét nghiệm gan–thận thay đổi.
- Ngất, đau ngực, hồi hộp kéo dài, nhịp tim rất chậm hoặc khó thở đột ngột vì có thể liên quan rối loạn nhịp tim.
- Mất thị lực, đau mắt dữ dội, mắt đỏ kèm sợ ánh sáng hoặc nhìn quầng cần khám mắt khẩn.
- Co giật, yếu liệt, rối loạn ý thức, đau đầu cấp hoặc bí tiểu do triệu chứng thần kinh.
- Khó thở tăng nhanh, ho ra máu nhiều, tím tái hoặc dấu suy hô hấp.
Chẩn đoán Sarcoidosis
Bác sĩ kết hợp bệnh sử, khám đa cơ quan, X-quang hoặc CT ngực, xét nghiệm chức năng và mô bệnh học. Mẫu sinh thiết nên lấy từ vị trí an toàn, có khả năng chẩn đoán cao như da, hạch ngoại vi hoặc hạch ngực qua nội soi phế quản. Trước khi kết luận phải loại trừ lao, nấm, bệnh do berili, phản ứng thuốc, viêm mạch và ung thư. Nồng độ ACE không đủ nhạy hoặc đặc hiệu để tự chẩn đoán.
Bác sĩ nghe phổi, đo oxy, khám hạch, da, khớp, gan lách và tuyến nước bọt; kiểm tra mạch, tiếng tim và dấu suy tim; hỏi về ngất, hồi hộp, thị lực, thần kinh và phơi nhiễm nghề nghiệp. Khám mắt chuyên khoa có thể phát hiện viêm ngay cả khi triệu chứng nhẹ.
Công thức máu, chức năng gan–thận, canxi máu và nước tiểu đánh giá cơ quan và biến chứng. CRP hoặc tốc độ lắng máu phản ánh viêm nhưng không đặc hiệu. ACE có thể tăng nhưng không khẳng định hay loại trừ sarcoidosis. Xét nghiệm lao, nấm và phơi nhiễm berili được chọn theo nguy cơ. Điện tâm đồ là sàng lọc cơ bản; troponin hoặc BNP dùng khi nghi tim. Xét nghiệm trước thuốc gồm viêm gan, lao tiềm ẩn và công thức máu theo hoạt chất.
X-quang ngực đánh giá hạch rốn phổi và mẫu hình nhu mô theo giai đoạn Scadding. CT ngực độ phân giải cao mô tả nốt quanh bó mạch–phế quản, xơ hóa và biến chứng. MRI tim với gadolinium và FDG-PET hỗ trợ phát hiện viêm hoặc sẹo tim; MRI não–tủy dùng khi nghi thần kinh. PET toàn thân có thể định vị tổn thương hoạt động và vị trí sinh thiết, nhưng không đặc hiệu cho sarcoidosis.
Hướng dẫn ATS nhấn mạnh ba yếu tố: biểu hiện lâm sàng tương thích, tìm thấy u hạt không bã đậu ở mô khi cần và loại trừ nguyên nhân khác. Một số kiểu hình đặc trưng như hội chứng Löfgren, lupus pernio hoặc Heerfordt có thể làm xác suất chẩn đoán rất cao. Tiêu chuẩn tim và thần kinh sử dụng kết hợp bằng chứng ngoài cơ quan, hình ảnh và mô học; cần hội chẩn đa chuyên khoa.
Điều trị Sarcoidosis
Chỉ điều trị khi nguy cơ mất chức năng cơ quan, tổn thương tiến triển hoặc triệu chứng ảnh hưởng đáng kể chất lượng sống vượt nguy cơ thuốc. Trường hợp nhẹ, ổn định có thể theo dõi không dùng thuốc. Tổn thương tim, thần kinh, mắt đe dọa thị lực, tăng canxi nặng hoặc phổi suy giảm cần ưu tiên kiểm soát viêm và phối hợp chuyên khoa. Luôn đánh giá nhiễm trùng trước khi tăng ức chế miễn dịch.
Corticosteroid toàn thân thường là lựa chọn đầu khi cần điều trị, với kế hoạch giảm dần theo đáp ứng và tác dụng phụ. Methotrexate là thuốc tiết kiệm steroid được dùng phổ biến; azathioprine, leflunomide hoặc mycophenolate có thể phù hợp ở một số cơ quan. Infliximab hoặc thuốc sinh học khác được cân nhắc ở bệnh dai dẳng sau điều trị chuẩn. Hydroxychloroquine có thể hữu ích cho da hoặc tăng canxi. Mọi thuốc cần sàng lọc nhiễm trùng và theo dõi máu, gan, thận hoặc mắt phù hợp.
Nội soi phế quản với siêu âm và chọc hút hạch giúp lấy mẫu chẩn đoán. Thiết bị tạo nhịp hoặc máy khử rung cấy được cân nhắc ở sarcoidosis tim có block dẫn truyền hoặc nguy cơ loạn nhịp thất. Oxy, phục hồi chức năng phổi và điều trị tăng áp phổi có thể cần ở bệnh phổi tiến triển. Thủ thuật phụ thuộc cơ quan, không áp dụng đồng loạt.
Phẫu thuật không loại bỏ cơ chế sarcoidosis. Ghép phổi, tim hoặc gan chỉ dành cho suy cơ quan giai đoạn cuối ở người được chọn lọc. Phẫu thuật đục thủy tinh thể, xử trí glaucoma hoặc biến chứng khác thực hiện theo chỉ định chuyên khoa sau khi kiểm soát viêm.
Bỏ thuốc lá, tránh khói bụi, tập phục hồi hô hấp, điều trị rối loạn giấc ngủ và hỗ trợ sức khỏe tâm thần có thể cải thiện chất lượng sống. Người tăng canxi cần tránh tự bổ sung vitamin D hoặc canxi và hạn chế nắng quá mức theo chỉ dẫn. Tiêm chủng, phòng loãng xương và dinh dưỡng được cá thể hóa khi dùng steroid lâu dài.
Theo dõi triệu chứng theo cơ quan, đo chức năng hô hấp, oxy, X-quang hoặc CT khi cần, điện tâm đồ và đánh giá mắt. Xét nghiệm công thức máu, gan, thận, canxi và đường huyết tùy bệnh và thuốc. Tim hoặc thần kinh có thể cần MRI/PET lặp theo mục tiêu; tần suất dựa trên nguy cơ, không theo lịch cố định cho mọi người.
Một số trường hợp tự lui trong vài tháng đến vài năm; bệnh mạn hoặc cơ quan nguy cơ cao có thể cần điều trị kéo dài. Corticosteroid thường được giảm dần chậm để tìm mức thấp nhất kiểm soát bệnh, còn thuốc tiết kiệm steroid cần thời gian phát huy. Tái phát sau giảm hoặc ngừng thuốc không hiếm, nên không cam kết thời điểm khỏi.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng bệnh gồm xơ phổi, giãn phế quản, tăng áp phổi, suy hô hấp, rối loạn nhịp hoặc đột tử, suy tim, mất thị lực, tổn thương thần kinh, sỏi thận và suy thận do tăng canxi. Điều trị kéo dài có thể gây nhiễm trùng, loãng xương, đái tháo đường, tăng huyết áp, độc gan, giảm tế bào máu hoặc độc tính theo thuốc.
Nhiều người hồi phục hoặc ổn định mà không để lại tổn thương đáng kể. Tiên lượng phụ thuộc cơ quan, mức xơ hóa, tăng áp phổi, tổn thương tim–thần kinh và đáp ứng điều trị. Hội chứng Löfgren thường thuận lợi hơn, trong khi lupus pernio, phổi xơ hóa hoặc tim có nguy cơ mạn tính cao hơn. Không thể suy ra tiên lượng cá nhân chỉ từ giai đoạn X-quang.
Sarcoidosis có thể tái hoạt sau khi tự lui hoặc khi giảm thuốc. Dấu hiệu gồm ho, khó thở, ban da, viêm mắt, mệt tăng hoặc thay đổi điện tim. Giảm nguy cơ bằng theo dõi đúng lịch, giảm steroid từ từ theo bác sĩ, kiểm soát phơi nhiễm và xử trí sớm nhiễm trùng hoặc tác dụng phụ.
Chưa có cách phòng mắc sarcoidosis vì nguyên nhân chưa rõ. Có thể phòng tổn thương bằng phát hiện sớm cơ quan nguy cơ, tránh hút thuốc và phơi nhiễm bụi, theo dõi mắt–tim–phổi, điều trị tăng canxi và phòng biến chứng của corticosteroid. Vaccine được lên kế hoạch theo tuổi và mức ức chế miễn dịch.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Sarcoidosis
Không có chế độ ăn chữa sarcoidosis. Ăn cân đối, kiểm soát muối và năng lượng hữu ích khi dùng steroid. Người tăng canxi máu hoặc canxi niệu không nên tự uống vitamin D, canxi hay dùng nhiều thực phẩm bổ sung; mức hạn chế thực phẩm phải theo xét nghiệm để tránh thiếu chất. Uống đủ nước giúp giảm nguy cơ sỏi nếu không bị hạn chế dịch.
Vận động đều ở mức dung nạp giúp duy trì sức bền và giảm mất cơ do steroid, nhưng cần đánh giá tim trước khi tập nặng nếu có ngất, hồi hộp hoặc tổn thương tim nghi ngờ. Phục hồi chức năng phổi phù hợp khi khó thở mạn. Nghỉ xen kẽ và quản lý năng lượng hữu ích cho mệt mỏi kéo dài.
Theo dõi khó thở, ho, khả năng đi bộ, nhịp tim bất thường, cân nặng, phù và triệu chứng mắt hoặc thần kinh. Máy đo SpO2 có thể hỗ trợ nhưng kết quả phải diễn giải đúng và không thay thế khám. Ghi tác dụng phụ steroid như tăng đường huyết, tăng huyết áp, mất ngủ hoặc thay đổi tâm trạng để báo bác sĩ.
- Không tự dùng hoặc ngừng corticosteroid đột ngột, vì có nguy cơ suy tuyến thượng thận và bùng phát bệnh.
- Không tự bổ sung vitamin D hoặc canxi khi chưa kiểm tra canxi máu, canxi niệu và nguy cơ loãng xương.
- Không bỏ qua ngất, hồi hộp, đau mắt, nhìn mờ hoặc triệu chứng thần kinh chỉ vì phổi đang ổn định.
- Không coi một kết quả ACE tăng hoặc hình ảnh hạch ngực là đủ chẩn đoán khi chưa loại trừ lao, nấm và bệnh ác tính.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Sarcoidosis ở trẻ hiếm và có thể biểu hiện khác người lớn. Trẻ nhỏ có thể gặp bộ ba viêm khớp, viêm màng bồ đào và ban da liên quan hội chứng Blau hoặc sarcoidosis khởi phát sớm; trẻ lớn giống kiểu người lớn hơn. Cần theo dõi tăng trưởng, mắt, xương và độc tính steroid.
Ở người cao tuổi, khó thở, mệt hoặc rối loạn nhịp dễ bị quy cho bệnh nền. Chẩn đoán cần loại trừ ung thư, nhiễm trùng và thuốc. Loãng xương, đái tháo đường, tăng huyết áp và đa thuốc làm tăng tác dụng phụ corticosteroid, nên ưu tiên liều thấp nhất hiệu quả và biện pháp tiết kiệm steroid khi phù hợp.
Diễn tiến sarcoidosis trong thai kỳ không đồng nhất; cần đánh giá phổi, tim, canxi và thuốc trước thụ thai. Một số thuốc ức chế miễn dịch không phù hợp khi mang thai và phải được đổi có kế hoạch, không tự ngừng đột ngột. Tổn thương tim, tăng áp phổi hoặc suy cơ quan đòi hỏi tư vấn thai kỳ nguy cơ cao.
Quyết định dùng corticosteroid, methotrexate, thuốc sinh học hoặc thuốc khác khi cho con bú phụ thuộc từng hoạt chất. Một số thuốc chống chỉ định, trong khi một số có thể dùng với theo dõi. Bác sĩ cân bằng kiểm soát bệnh của mẹ, phơi nhiễm của trẻ và lựa chọn thay thế; không mặc định phải ngừng cho bú.
Sarcoidosis và nhiễm trùng cơ hội có thể có hình ảnh giống nhau. Người dùng corticosteroid hoặc thuốc sinh học có nguy cơ lao, nấm và nhiễm khuẩn cao hơn, nên sốt, ho mới hoặc tổn thương phổi tiến triển phải được đánh giá nhiễm trùng trước khi tăng thuốc ức chế miễn dịch.
Hen, COPD, bệnh tim, bệnh thận, đái tháo đường và loãng xương ảnh hưởng cách diễn giải triệu chứng và lựa chọn thuốc. Bệnh gan giới hạn methotrexate; suy tim có thể ảnh hưởng lựa chọn thuốc kháng TNF. Kế hoạch cần phối hợp chuyên khoa và rà soát nguy cơ tương tác.
Người đang dùng corticosteroid dài ngày có thể cần kế hoạch steroid quanh mổ và phòng nhiễm trùng. Khó thở, sốt hoặc rối loạn nhịp sau phẫu thuật không nên quy ngay cho sarcoidosis. Thuốc ức chế miễn dịch được điều chỉnh theo loại mổ, nguy cơ nhiễm trùng và hoạt tính bệnh.
Câu hỏi thường gặp về Sarcoidosis
Không. Sarcoidosis là bệnh viêm tạo u hạt, không phải ung thư. Tuy nhiên, hạch to, nốt phổi, sụt cân và PET tăng hấp thu có thể giống lymphoma hoặc ung thư khác. Vì vậy bác sĩ thường cần loại trừ bệnh ác tính và nhiễm trùng, đôi khi bằng sinh thiết. Người đã chẩn đoán vẫn cần đánh giá lại khi biểu hiện thay đổi bất thường thay vì cho rằng mọi tổn thương mới đều do sarcoidosis.
Nhiều trường hợp tự lui hoặc ổn định với ít di chứng, nhưng một số người có bệnh mạn, tái phát hoặc xơ hóa. Thuốc chủ yếu kiểm soát viêm và bảo vệ cơ quan chứ không bảo đảm loại bỏ bệnh vĩnh viễn. Tiên lượng tốt hơn khi không có tổn thương tim, thần kinh, tăng áp phổi hay xơ phổi tiến triển. Theo dõi vẫn cần thiết ngay cả sau khi triệu chứng giảm.
Không. Sarcoidosis không lây qua ho, tiếp xúc, dùng chung đồ ăn hay quan hệ. Các nhà nghiên cứu cho rằng bệnh phát sinh từ đáp ứng miễn dịch bất thường ở người có khuynh hướng khi gặp một số kích thích môi trường, nhưng chưa xác định tác nhân duy nhất. Vì hình ảnh có thể giống lao hoặc nấm, bác sĩ phải loại trừ các bệnh lây nhiễm đó trước khi kết luận.
Không phải ai cũng cần thuốc, và không phải mọi người phải điều trị suốt đời. Trường hợp nhẹ có thể chỉ theo dõi. Khi cần thuốc, thời gian phụ thuộc cơ quan, đáp ứng, tái phát và tác dụng phụ. Tổn thương tim hoặc thần kinh thường cần kế hoạch dài hơn. Corticosteroid phải giảm từ từ theo bác sĩ; tự ngừng có thể gây bùng phát và suy tuyến thượng thận.
Có thể, nếu tình trạng tim, phổi, mắt và thần kinh cho phép. Vận động vừa sức giúp cải thiện sức bền, cơ và tâm trạng, đặc biệt khi dùng steroid. Người có ngất, hồi hộp, đau ngực hoặc khó thở không tương xứng phải được đánh giá tim trước khi tập nặng. Phục hồi chức năng phổi và chương trình tăng dần cường độ thường an toàn hơn tự tập quá sức.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

