Leflunomide là thuốc chống thấp khớp điều chỉnh bệnh tổng hợp thông thường, thường được viết tắt là csDMARD. Sau khi uống, thuốc được chuyển hóa nhanh thành teriflunomide có hoạt tính, chất ức chế enzym dihydroorotate dehydrogenase và làm giảm tổng hợp pyrimidine mới ở các tế bào lympho đang hoạt hóa. Tại Hoa Kỳ, leflunomide được phê duyệt cho người lớn mắc viêm khớp dạng thấp hoạt động; tại Liên minh châu Âu, nhãn thuốc còn bao gồm viêm khớp vảy nến hoạt động ở người lớn. Thuốc có thể gây độc gan, ức chế tủy xương, nhiễm trùng nghiêm trọng, tổn thương phổi và dị tật hoặc độc tính đối với thai nhi, vì vậy cần được bác sĩ chuyên khoa kê đơn, theo dõi xét nghiệm và quản lý nguy cơ. Thông tin liều trong bài chỉ nhằm tham khảo tài liệu chính thức, không dùng để tự bắt đầu, thay đổi hoặc ngừng điều trị.
Nội dung chính
- csDMARD; chất ức chế DHODH.
- Viêm khớp dạng thấp hoạt động ở người lớn.
- Viêm khớp dạng thấp và viêm khớp vảy nến hoạt động ở người lớn.
- Thường 10–20 mg một lần mỗi ngày tùy chỉ định, nguy cơ và khả năng dung nạp; không tự áp dụng.
- Độc gan, độc tính phôi thai–thai nhi, nhiễm trùng, giảm tế bào máu, phản ứng da nặng và bệnh phổi kẽ.
- Men gan, công thức máu, huyết áp, dấu hiệu nhiễm trùng và thai kỳ khi có khả năng mang thai.
- Teriflunomide có thời gian bán thải dài; có thể cần quy trình thải trừ nhanh do bác sĩ chỉ định.
Hoạt chất Leflunomide là gì?
Leflunomide là một csDMARD đường uống dùng để kiểm soát hoạt động của một số bệnh viêm khớp tự miễn. Thuốc không phải thuốc giảm đau tức thời và không chữa khỏi bệnh; mục tiêu điều trị là làm giảm hoạt động viêm và hạn chế tiến triển tổn thương khớp khi được sử dụng phù hợp.
Leflunomide
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Leflunomide |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Leflunomide |
| Tên IUPAC | 5-methyl-N-[4-(trifluoromethyl)phenyl]-1,2-oxazole-4-carboxamide |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Tên chất chuyển hóa có hoạt tính: teriflunomide, còn được biết đến trong tài liệu nghiên cứu với mã A77 1726. |
| Tên viết tắt | LEF |
| Tên Latinh / tên dược điển | Leflunomidum |
| Tên USAN | leflunomide |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 75706-12-6 |
|---|---|
| UNII | G162GK9U4W |
| PubChem CID | 3899 |
| RxNorm CUI | 27169 |
Dược động học của Leflunomide
Leflunomide được hấp thu qua đường tiêu hóa và chuyển hóa nhanh thành teriflunomide. Teriflunomide gắn protein huyết tương trên 99%, có thể tích phân bố thấp, trải qua chuyển hóa tiếp theo và được đào thải qua cả phân lẫn nước tiểu. Thời gian bán thải trung bình khoảng 18–19 ngày, một phần do chu trình gan–ruột.
Giai đoạn I: Hấp thu
Thuốc được hấp thu tốt sau khi uống. FDA ghi nhận nồng độ đỉnh của teriflunomide thường đạt sau khoảng 6–12 giờ, trong khi EMA mô tả khoảng dao động 1–24 giờ. Thức ăn không gây ảnh hưởng có ý nghĩa đến mức độ hấp thu.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối. Dữ liệu dùng leflunomide đánh dấu phóng xạ cho thấy khoảng 82–95% liều được hấp thu. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Teriflunomide gắn trên 99% với protein huyết tương, chủ yếu là albumin. Thể tích phân bố biểu kiến khoảng 11 lít, cho thấy sự phân bố tương đối hạn chế ngoài huyết tương.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Leflunomide ban đầu hầu như không còn phát hiện được trong huyết tương vì được chuyển hóa nhanh thành teriflunomide có hoạt tính. Teriflunomide sau đó được chuyển hóa thành nhiều chất chuyển hóa thứ cấp; các enzym đóng góp cụ thể trong cơ thể chưa được xác định đầy đủ.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Thuốc và các chất chuyển hóa được đào thải qua đường mật–phân và đường thận. Trong nghiên cứu dùng chất đánh dấu phóng xạ, khoảng 37,5% liều được tìm thấy trong phân và 22,6% trong nước tiểu trong vòng 21 ngày.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải trung bình của teriflunomide khoảng 18–19 ngày theo FDA và khoảng 2 tuần theo EMA. Nếu không áp dụng quy trình thải trừ nhanh, có thể cần tới 2 năm để nồng độ huyết tương giảm xuống dưới 0,02 mg/L ở một số người. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Độ thanh thải toàn thân biểu kiến của teriflunomide khoảng 30,5–31 mL/giờ. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Thức ăn không ảnh hưởng đáng kể đến hấp thu. Hút thuốc được ghi nhận làm tăng độ thanh thải teriflunomide khoảng 38%, nhưng ý nghĩa lâm sàng chưa được xác định rõ. Giảm albumin hoặc giảm protein máu nghiêm trọng có thể làm thay đổi phần thuốc tự do. Cholestyramine và than hoạt tính làm gián đoạn chu trình gan–ruột, qua đó đẩy nhanh thải trừ teriflunomide.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Leflunomide
Theo hệ thống ATC hiện hành, leflunomide thuộc mã L04AK01, nhóm thuốc ức chế miễn dịch chọn lọc thông qua ức chế dihydroorotate dehydrogenase. Trong thực hành thấp khớp, thuốc được xếp vào nhóm csDMARD, cùng nhóm chiến lược điều trị nền nhưng có cơ chế khác methotrexate.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Teriflunomide, chất chuyển hóa có hoạt tính của leflunomide, ức chế enzym dihydroorotate dehydrogenase ở ty thể. Enzym này cần thiết cho con đường tổng hợp pyrimidine mới. Sự ức chế làm hạn chế tăng sinh của các tế bào lympho tự hoạt hóa, qua đó tạo tác dụng điều hòa miễn dịch và chống viêm.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác dụng điều chỉnh bệnh xuất hiện chậm hơn thuốc giảm triệu chứng. Theo EMA, đáp ứng điều trị thường bắt đầu sau khoảng 4–6 tuần và có thể tiếp tục cải thiện trong 4–6 tháng. Mức độ đáp ứng khác nhau giữa từng người và phải được đánh giá bằng triệu chứng, khám lâm sàng, chỉ số hoạt động bệnh và xét nghiệm phù hợp.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Leflunomide
Theo FDA, leflunomide được chỉ định cho người lớn mắc viêm khớp dạng thấp hoạt động.
Theo EMA, leflunomide được chỉ định cho người lớn mắc:
- Viêm khớp dạng thấp hoạt động.
- Viêm khớp vảy nến hoạt động.
Hướng dẫn ACR năm 2021 ưu tiên có điều kiện methotrexate hơn leflunomide ở người bệnh viêm khớp dạng thấp chưa từng dùng DMARD và có hoạt động bệnh từ trung bình đến cao. Đây là khuyến nghị chuyên môn, không làm thay đổi chỉ định quản lý của leflunomide.
Leflunomide đã được nghiên cứu ở trẻ em và thanh thiếu niên mắc viêm khớp dạng thấp thiếu niên đa khớp, bao gồm thử nghiệm trên 94 người bệnh từ 3–17 tuổi. Kết quả không thiết lập đầy đủ hiệu quả và độ an toàn để phê duyệt sử dụng thường quy; EMA không khuyến cáo dùng dưới 18 tuổi và FDA chưa xác lập hiệu quả, độ an toàn ở trẻ dưới 12 tuổi. Đây không phải chỉ định được phê duyệt cho trẻ em.
Liều dùng và cách sử dụng
Thông tin sau được trích từ nhãn chính thức và không phải liều cá nhân hóa:
- Viêm khớp dạng thấp theo FDA: có thể dùng liều nạp 100 mg một lần mỗi ngày trong 3 ngày ở người có nguy cơ thấp, sau đó duy trì 20 mg một lần mỗi ngày. Nếu không dung nạp, có thể giảm còn 10 mg một lần mỗi ngày. Không khuyến cáo liều vượt quá 20 mg/ngày.
- Người có nguy cơ cao về độc tính gan hoặc độc tính huyết học: FDA khuyến cáo bắt đầu không có liều nạp.
- Theo EMA: viêm khớp dạng thấp có liều duy trì 10–20 mg một lần mỗi ngày; viêm khớp vảy nến có liều duy trì 20 mg một lần mỗi ngày. Việc bỏ liều nạp có thể giảm nguy cơ tác dụng không mong muốn.
Bác sĩ quyết định liều dựa trên chỉ định, nguy cơ, thuốc phối hợp, kết quả xét nghiệm và khả năng dung nạp. Không tự áp dụng phác đồ này.
Nuốt nguyên viên với lượng nước phù hợp. Có thể dùng cùng hoặc không cùng thức ăn. Nên dùng vào thời điểm ổn định mỗi ngày theo đơn. Không tự nghiền viên, dùng liều nạp, tăng liều, giảm liều hoặc ngừng thuốc.
Do teriflunomide tồn tại kéo dài trong cơ thể, việc ngừng uống không đồng nghĩa thuốc được loại bỏ ngay. Trong trường hợp độc tính nghiêm trọng, mang thai hoặc cần loại bỏ nhanh thuốc, bác sĩ có thể chỉ định quy trình thải trừ đặc hiệu.
Trước điều trị, cần đánh giá thai kỳ ở người có khả năng mang thai, huyết áp, công thức máu, men gan và nguy cơ lao hoạt động hoặc lao tiềm ẩn.
Lịch theo dõi giữa hai nhãn có khác biệt:
- FDA: ALT ít nhất mỗi tháng trong 6 tháng đầu, sau đó mỗi 6–8 tuần; công thức máu, tiểu cầu và hemoglobin hằng tháng trong 6 tháng đầu, sau đó mỗi 6–8 tuần.
- EMA: ALT và công thức máu toàn bộ mỗi 2 tuần trong 6 tháng đầu, sau đó mỗi 8 tuần.
Khi phối hợp với methotrexate hoặc thuốc ức chế miễn dịch khác, bác sĩ có thể yêu cầu theo dõi chặt hơn. Cần theo dõi thêm huyết áp, dấu hiệu nhiễm trùng, khó thở, ho, phát ban, tổn thương niêm mạc và triệu chứng thần kinh ngoại biên.
Cảnh báo và lưu ý về Leflunomide
Các chống chỉ định chung nổi bật trên nhãn gồm:
- Mang thai.
- Suy gan nặng hoặc suy giảm chức năng gan theo nhãn tương ứng.
- Quá mẫn với leflunomide, teriflunomide hoặc thành phần thuốc.
- Đang dùng teriflunomide theo nhãn FDA.
- Cho con bú theo nhãn EMA.
EMA còn liệt kê chống chỉ định ở người suy giảm miễn dịch nặng, suy tủy đáng kể, thiếu máu hoặc giảm bạch cầu/tiểu cầu nghiêm trọng không do viêm khớp, nhiễm trùng nghiêm trọng, giảm protein máu nặng và suy thận mức độ trung bình đến nặng do thiếu kinh nghiệm lâm sàng. Danh sách chính xác phải được đối chiếu với nhãn của sản phẩm được kê đơn tại nơi điều trị.
Các tác dụng không mong muốn thường được ghi nhận gồm:
- Tiêu chảy, buồn nôn, nôn, đau bụng, chán ăn hoặc giảm cân.
- Tăng men gan.
- Đau đầu, chóng mặt, dị cảm.
- Rụng tóc.
- Phát ban, ngứa, khô da hoặc chàm.
- Loét miệng hoặc viêm miệng.
- Giảm bạch cầu.
- Tăng huyết áp nhẹ.
- Suy nhược hoặc mệt mỏi.
- Viêm bao gân hoặc tăng creatine phosphokinase.
Không phải người dùng nào cũng gặp các phản ứng này. Cần báo bác sĩ nếu triệu chứng kéo dài, nặng lên hoặc ảnh hưởng sinh hoạt.
Các phản ứng nghiêm trọng có thể bao gồm:
- Tổn thương gan nặng, suy gan hoặc tử vong.
- Nhiễm trùng nặng, nhiễm trùng cơ hội hoặc nhiễm khuẩn huyết.
- Giảm toàn thể huyết cầu, mất bạch cầu hạt hoặc ức chế tủy xương.
- Phản vệ hoặc viêm mạch.
- Hội chứng Stevens–Johnson, hoại tử thượng bì nhiễm độc và hội chứng DRESS.
- Bệnh phổi kẽ, có thể diễn tiến nhanh và tử vong.
- Bệnh thần kinh ngoại biên.
- Loét da hoặc chậm lành vết thương.
Khi nghi ngờ phản ứng nghiêm trọng, cần ngừng thuốc theo chỉ định và đánh giá quy trình thải trừ nhanh. Không tự xử trí tại nhà.
Cần đặc biệt thận trọng với:
- Bệnh gan, men gan tăng hoặc đang dùng thuốc có nguy cơ gây độc gan.
- Tiền sử giảm tế bào máu, suy tủy hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch.
- Nhiễm trùng đang hoạt động, lao tiềm ẩn hoặc nguy cơ nhiễm trùng cơ hội.
- Ho mới xuất hiện, khó thở hoặc tiền sử bệnh phổi kẽ.
- Phát ban lan rộng, phỏng nước hoặc tổn thương niêm mạc.
- Tê, đau rát hoặc yếu chi gợi ý bệnh thần kinh ngoại biên.
- Tăng huyết áp.
- Loét da hoặc vết thương chậm lành.
- Người có khả năng mang thai hoặc dự định có con.
Người bệnh phải được tư vấn rằng việc ngừng uống thuốc đơn thuần có thể chưa loại bỏ nhanh teriflunomide khỏi cơ thể.
Các biểu hiện được báo cáo khi quá liều gồm đau bụng, tiêu chảy, thiếu máu, giảm bạch cầu và tăng xét nghiệm chức năng gan. Cần liên hệ ngay cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc.
Quy trình thải trừ nhanh trên nhãn:
- Cholestyramine 8 g, ba lần mỗi ngày trong 11 ngày.
- Than hoạt tính: FDA ghi 50 g mỗi 12 giờ trong 11 ngày; EMA ghi 50 g bốn lần mỗi ngày trong 11 ngày.
Sự khác biệt này phản ánh nhãn quản lý khác nhau; chỉ bác sĩ được lựa chọn phác đồ phù hợp. Có thể cần xác nhận nồng độ teriflunomide dưới 0,02 mg/L bằng hai xét nghiệm cách nhau ít nhất 14 ngày. Teriflunomide không được loại bỏ hiệu quả bằng thẩm tách máu hoặc thẩm phân phúc mạc.
Bảo quản trong bao bì gốc; chai thuốc phải được đóng kín để hạn chế ảnh hưởng của môi trường. Điều kiện nhiệt độ và độ ẩm cụ thể phải tuân theo nhãn của từng sản phẩm. Điều kiện bảo quản chính thức của các sản phẩm đang lưu hành tại Việt Nam.
Đối tượng đặc biệt
FDA chưa xác lập hiệu quả và độ an toàn ở trẻ dưới 12 tuổi. EMA không khuyến cáo sử dụng ở người dưới 18 tuổi vì hiệu quả trong viêm khớp dạng thấp thiếu niên chưa được chứng minh đầy đủ. Không tự dùng leflunomide cho trẻ em hoặc thanh thiếu niên.
Nhãn FDA không yêu cầu điều chỉnh liều chỉ dựa trên tuổi ở người trên 65 tuổi. Tuy nhiên, người cao tuổi có thể có nhiều bệnh đồng mắc, thuốc phối hợp và nguy cơ nhiễm trùng hoặc độc tính cao hơn, nên cần đánh giá cá thể hóa và theo dõi xét nghiệm.
Leflunomide chống chỉ định trong thai kỳ do nguy cơ gây độc cho phôi và thai nhi. Trước điều trị, cần loại trừ thai kỳ và sử dụng biện pháp tránh thai hiệu quả trong khi dùng thuốc.
Nếu có thai hoặc nghi ngờ có thai, phải liên hệ bác sĩ ngay. Nhãn khuyến cáo ngừng thuốc và thực hiện quy trình thải trừ nhanh dưới giám sát y tế. Nồng độ teriflunomide cần được xác nhận dưới 0,02 mg/L bằng hai xét nghiệm cách nhau ít nhất 14 ngày; nếu không thực hiện thải trừ nhanh, việc giảm xuống ngưỡng này có thể mất tới 2 năm.
EMA chống chỉ định leflunomide trong thời gian cho con bú. FDA khuyến cáo lựa chọn ngừng cho con bú hoặc ngừng thuốc, có cân nhắc tầm quan trọng của điều trị đối với người mẹ. Không tự tiếp tục cho con bú trong khi dùng leflunomide; cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ.
FDA chống chỉ định ở người suy gan nặng và khuyến cáo tránh điều trị khi ALT trước dùng cao hơn hai lần giới hạn trên bình thường. EMA chống chỉ định ở người suy giảm chức năng gan. Cần xét nghiệm men gan trước và trong điều trị; nếu nghi ngờ tổn thương gan do thuốc, bác sĩ có thể ngừng thuốc và chỉ định thải trừ nhanh.
FDA chưa có nghiên cứu chuyên biệt đầy đủ ở người suy thận và khuyến cáo thận trọng. EMA cho biết không cần điều chỉnh liều ở suy thận nhẹ nhưng chống chỉ định ở suy thận trung bình đến nặng do thiếu kinh nghiệm lâm sàng. Khuyến cáo khác nhau giữa các nhãn; quyết định phải dựa trên nhãn áp dụng và đánh giá của bác sĩ.
Leflunomide có thể gây chóng mặt, làm giảm khả năng tập trung hoặc phản ứng. Không lái xe hay vận hành máy nếu xuất hiện chóng mặt hoặc các triệu chứng ảnh hưởng sự tỉnh táo.
Tương tác thuốc của Leflunomide
Các tương tác đáng chú ý gồm:
- Rifampin có thể làm tăng nồng độ đỉnh teriflunomide khoảng 40%; cần thận trọng khi dùng đồng thời.
- Teriflunomide ức chế CYP2C8, có thể làm tăng phơi nhiễm các thuốc như repaglinide, pioglitazone, rosiglitazone hoặc paclitaxel.
- Teriflunomide có thể cảm ứng yếu CYP1A2 và làm giảm phơi nhiễm các thuốc như duloxetine, theophylline hoặc tizanidine.
- Thuốc ức chế OAT3, BCRP và OATP1B1/OATP1B3, có thể làm tăng nồng độ một số thuốc, bao gồm rosuvastatin. Nhãn FDA giới hạn rosuvastatin ở mức không quá 10 mg/ngày khi phối hợp.
- Leflunomide có thể làm giảm mức INR đỉnh khi dùng với warfarin; cần theo dõi INR chặt.
- Nồng độ ethinylestradiol và levonorgestrel có thể tăng khi dùng đồng thời.
- Phối hợp với methotrexate, thuốc độc gan, thuốc độc tủy hoặc thuốc ức chế miễn dịch khác có thể làm tăng độc tính; cần giám sát chuyên khoa.
- Không khuyến cáo dùng vaccine sống trong và sau điều trị cho đến khi đã cân nhắc thời gian bán thải dài của teriflunomide.
- Rượu có thể làm tăng nguy cơ độc gan và được EMA khuyến cáo tránh trong thời gian điều trị.
Danh sách này chưa bao gồm mọi tương tác. Người bệnh cần cung cấp cho bác sĩ và dược sĩ toàn bộ thuốc, vaccine và sản phẩm đang sử dụng.
Thắc mắc về hoạt chất Leflunomide
FDA phê duyệt leflunomide cho người lớn mắc viêm khớp dạng thấp hoạt động. EMA phê duyệt thuốc cho viêm khớp dạng thấp và viêm khớp vảy nến hoạt động ở người lớn. Thuốc cần được bác sĩ chuyên khoa kê đơn và không phải thuốc giảm đau dùng theo nhu cầu.
Theo EMA, tác dụng điều chỉnh bệnh thường bắt đầu nhận thấy sau khoảng 4–6 tuần và có thể tiếp tục cải thiện trong 4–6 tháng. Không tự tăng liều nếu chưa thấy cải thiện sớm; bác sĩ sẽ đánh giá đáp ứng và độ an toàn theo lịch hẹn.
Có thể uống leflunomide cùng hoặc không cùng thức ăn vì thức ăn không ảnh hưởng đáng kể đến mức độ hấp thu. Nên dùng đúng giờ và đúng liều ghi trên đơn.
Không. Leflunomide chống chỉ định trong thai kỳ do nguy cơ gây độc cho phôi và thai nhi. Người có khả năng mang thai cần tránh thai hiệu quả. Khi có thai hoặc dự định mang thai, phải liên hệ bác sĩ để được ngừng thuốc và thực hiện quy trình thải trừ khi cần.
Cần được đánh giá y tế ngay khi có vàng da, nước tiểu sẫm, đau vùng gan, sốt hoặc dấu hiệu nhiễm trùng, khó thở, ho mới xuất hiện, phát ban lan rộng hoặc phỏng nước, loét niêm mạc, chảy máu bất thường, tê yếu tiến triển hoặc phản ứng dị ứng. Không tự chờ triệu chứng hết hoặc tự dùng thuốc khác để xử trí.

