Đái tháo nhạt do thận là tình trạng ống góp của thận giảm hoặc mất đáp ứng với hormone vasopressin, khiến thận không cô đặc được nước tiểu dù cơ thể đang thiếu nước. Người bệnh đi tiểu lượng lớn, nước tiểu rất loãng và khát nhiều; nếu không được uống bù có thể nhanh chóng mất nước và tăng natri máu. Bệnh khác đái tháo đường vì không phải do tăng glucose máu, và khác đái tháo nhạt trung ương vì cơ thể vẫn có thể sản xuất vasopressin nhưng thận không đáp ứng đầy đủ. Nguyên nhân gồm biến thể gen, dùng lithium, tăng calci máu, hạ kali máu, tắc nghẽn đường tiểu hoặc bệnh thận. Chẩn đoán đúng nguyên nhân và xây dựng kế hoạch nước uống, dinh dưỡng, thuốc và theo dõi natri giúp phòng biến chứng thần kinh nguy hiểm.
Đái tháo nhạt do thận là bệnh gì?
Đái tháo nhạt do thận là rối loạn cân bằng nước trong đó nephron, chủ yếu là ống góp, không đáp ứng thích hợp với arginine vasopressin. Hormone này bình thường gắn thụ thể V2 và đưa kênh aquaporin-2 lên màng tế bào để tái hấp thu nước. Khi đường truyền tín hiệu hoặc cấu trúc tủy thận bị rối loạn, nước tiểu vẫn loãng và lượng tiểu tăng dù độ thẩm thấu máu tăng.
Khác đái tháo nhạt trung ương, vấn đề không nằm chủ yếu ở thiếu hormone mà ở đáp ứng của thận. Bệnh cũng khác đái tháo đường: tên gọi giống nhau nhưng cơ chế, xét nghiệm và điều trị khác. Mối nguy chính là mất nước và tăng natri khi người bệnh không tiếp cận đủ nước.
| Tên bệnh | Đái tháo nhạt do thận |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Nephrogenic diabetes insipidus |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Đái tháo nhạt nguồn gốc thận; nephrogenic DI; NDI; kháng vasopressin tại thận |
| Mã ICD-10 | N25.1 |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Thận - Tiết niệu; rối loạn ống thận và cân bằng acid–base |
| Cơ quan ảnh hưởng | Ống thận là cơ quan bị ảnh hưởng chính; xương, cơ, tim, hệ thần kinh và tăng trưởng có thể bị ảnh hưởng thứ phát khi rối loạn điện giải hoặc acid–base kéo dài. |
| Tính chất bệnh | Có thể bẩm sinh hoặc mắc phải, thường mạn, không lây; đặc trưng bởi thận giảm đáp ứng với vasopressin. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp; thể bẩm sinh rất hiếm, còn thể mắc phải gặp nhiều hơn ở người dùng lithium hoặc có rối loạn điện giải, bệnh thận. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Đái tháo nhạt do thận
Vasopressin không kích hoạt hiệu quả thụ thể V2 hoặc kênh aquaporin-2, hoặc tủy thận mất gradient thẩm thấu cần thiết. Ống góp vì thế không tái hấp thu nước, tạo lượng lớn nước tiểu nhược trương. Khát tăng bù lại lượng mất; nếu cơ chế khát hoặc khả năng uống bị hạn chế, nước cơ thể giảm và natri máu tăng, ảnh hưởng tế bào thần kinh.
Gồm thể bẩm sinh do biến thể gen AVPR2, AQP2 hoặc hiếm hơn gen khác; thể mắc phải do thuốc, rối loạn calci–kali, bệnh thận, tắc nghẽn hoặc thai kỳ; và thể hoàn toàn hoặc một phần tùy mức đáp ứng còn lại. Phân loại quyết định tư vấn di truyền và khả năng hồi phục.
Đái tháo nhạt nói chung hiếm; thể do thận bẩm sinh rất hiếm và thường biểu hiện từ nhũ nhi, đặc biệt thể liên kết nhiễm sắc thể X ở bé trai. Thể mắc phải gặp nhiều hơn, nhất là ở người dùng lithium kéo dài. Chưa có số liệu đại diện tại Việt Nam.
Không áp dụng
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Đái tháo nhạt do thận
- Di truyền: biến thể AVPR2, AQP2 và một số gen hiếm.
- Thuốc: lithium là nguyên nhân điển hình; một số thuốc khác có thể ảnh hưởng khả năng cô đặc.
- Rối loạn điện giải: tăng calci máu hoặc hạ kali kéo dài.
- Bệnh thận–tiết niệu: bệnh thận mạn, bệnh mô kẽ, tắc nghẽn đường tiểu hoặc sau giải phóng tắc nghẽn.
- Nguyên nhân khác: dinh dưỡng kém protein kéo dài hoặc một số tình trạng thai kỳ hiếm.
Tiền sử gia đình, bé trai trong gia đình có NDI liên kết X, dùng lithium kéo dài, tăng calci, hạ kali, bệnh thận mạn, tắc nghẽn đường tiểu, tuổi cao và giảm khả năng tự tiếp cận nước.
Trẻ sơ sinh hoặc nhũ nhi tiểu nhiều, sốt không rõ nguyên nhân, chậm tăng cân; người dùng lithium; người có bệnh thận, tăng calci hoặc hạ kali; người cao tuổi, sa sút trí tuệ hoặc phụ thuộc chăm sóc không thể tự uống nước.
Triệu chứng và dấu hiệu của Đái tháo nhạt do thận
Đặc trưng là đa niệu và khát nhiều liên tục, kể cả ban đêm. Người còn cảm giác khát và có nước thường duy trì natri gần bình thường nhưng chất lượng cuộc sống giảm. Trẻ nhỏ có thể biểu hiện không điển hình bằng sốt, quấy khóc, nôn, táo bón hoặc chậm lớn.
- Tiểu nhiều: lượng nước tiểu lớn, loãng và kéo dài cả ngày lẫn đêm.
- Khát nhiều: thường thích nước mát và phải uống thường xuyên.
- Tiểu đêm: làm gián đoạn giấc ngủ và gây mệt ban ngày.
- Khô miệng, da khô: xuất hiện khi bù nước không đủ.
- Chậm tăng cân ở trẻ: do mất nước, khó bú và nhu cầu nước cao.
- Sốt, quấy khóc hoặc táo bón ở nhũ nhi.
- Lơ mơ, kích thích, co giật do tăng natri máu.
- Giãn bàng quang, niệu quản hoặc ứ nước thận do lượng tiểu rất lớn kéo dài.
- Đái dầm hoặc chậm phát triển ở trẻ chưa được chẩn đoán.
Nên đặt lịch khám: khi tiểu nhiều, khát liên tục, tiểu đêm kéo dài hoặc trẻ chậm tăng cân.
Cần khám trong ngày: khi đang dùng lithium và lượng tiểu tăng rõ, khi có nôn, tiêu chảy, sốt hoặc không bù đủ nước.
Cần tái khám sớm: sau thay đổi thuốc hoặc khi cân nặng, lượng tiểu và natri thay đổi.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi người bệnh lơ mơ, co giật, ngất, kích thích bất thường, thở nhanh, không uống được, nôn liên tục, sốt cao kèm mất nước hoặc trẻ có ít nước mắt, mắt trũng và li bì. Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Đái tháo nhạt do thận
Chẩn đoán xác nhận đa niệu nhược trương, đánh giá natri và độ thẩm thấu huyết tương, nước tiểu, sau đó phân biệt uống nhiều nguyên phát và đái tháo nhạt trung ương. Nghiệm pháp nhịn nước hoặc đo copeptin chỉ thực hiện có giám sát vì nguy cơ tăng natri. Đáp ứng kém với desmopressin gợi ý nguồn gốc thận.
Bác sĩ hỏi lượng uống–tiểu, tiểu đêm, thuốc đặc biệt lithium, bệnh thận, điện giải và tiền sử gia đình. Khám tình trạng mất nước, cân nặng, huyết áp, thần kinh, phát triển của trẻ, bàng quang và dấu hiệu bệnh nền.
- Lượng nước tiểu 24 giờ: xác nhận đa niệu; cần diễn giải theo cân nặng và tuổi.
- Độ thẩm thấu hoặc tỷ trọng nước tiểu: cho thấy nước tiểu loãng.
- Natri và độ thẩm thấu huyết tương: đánh giá thiếu nước và mức độ khẩn cấp.
- Glucose, calci, kali, ure, creatinin: tìm nguyên nhân và chẩn đoán phân biệt.
- Nghiệm pháp nhịn nước/desmopressin hoặc copeptin: thực hiện tại cơ sở chuyên môn.
- Xét nghiệm di truyền: cân nhắc ở trẻ hoặc gia đình có nhiều người mắc.
Siêu âm thận–bàng quang được cân nhắc khi đa niệu kéo dài để đánh giá giãn đường tiết niệu, tồn lưu nước tiểu hoặc bệnh thận cấu trúc. MRI vùng hạ đồi–tuyến yên chủ yếu dùng khi nghi đái tháo nhạt trung ương, không phải xét nghiệm thường quy cho NDI đã rõ nguyên nhân.
Chẩn đoán cần chứng minh đa niệu với nước tiểu nhược trương và không có lợi tiểu thẩm thấu như tăng glucose. Trong bối cảnh độ thẩm thấu huyết tương tăng, nước tiểu không cô đặc thích hợp và đáp ứng với desmopressin ít hoặc không có hỗ trợ NDI. Nghiệm pháp phải được giám sát chuyên môn.
Điều trị Đái tháo nhạt do thận
Bảo đảm người bệnh luôn tiếp cận nước, xử trí tăng natri an toàn, loại bỏ nguyên nhân có thể đảo ngược và giảm lượng nước tiểu. Điều trị khác nhau giữa trẻ em, người dùng lithium và người bệnh thận. Nhập viện khi mất nước, tăng natri, rối loạn thần kinh hoặc không thể uống.
Bác sĩ có thể dùng lợi tiểu thiazide, amiloride trong một số trường hợp liên quan lithium, hoặc thuốc chống viêm không steroid chọn lọc trong bối cảnh đặc biệt. Desmopressin thường đáp ứng hạn chế nhưng có thể hữu ích ở thể một phần. Không tự dùng vì thuốc có thể gây rối loạn natri, kali, huyết áp hoặc chức năng thận.
Thông thường không cần thủ thuật đặc hiệu. Can thiệp chỉ được cân nhắc để xử trí biến chứng hoặc nguyên nhân nền, chẳng hạn tắc nghẽn đường tiết niệu hay sỏi cần điều trị.
Không áp dụng trong điều trị rối loạn ống thận đơn thuần; phẫu thuật chỉ dành cho biến chứng hoặc bệnh nguyên có chỉ định riêng.
Luôn có nước uống phù hợp, lập kế hoạch nước khi đi học, đi làm hoặc ngủ; chăm sóc da và giấc ngủ; hỗ trợ dinh dưỡng ở trẻ. Gia đình và trường học cần biết dấu hiệu mất nước và không được hạn chế trẻ đi vệ sinh.
Theo dõi natri, kali, calci, creatinin, độ thẩm thấu, cân nặng và lượng nước tiểu; rà soát nồng độ lithium khi liên quan. Ở trẻ cần theo dõi tăng trưởng, phát triển và đường tiết niệu. Điều chỉnh thuốc sau mỗi thay đổi đáng kể.
Thể di truyền thường cần quản lý suốt đời. Thể do thuốc hoặc rối loạn điện giải có thể cải thiện nhưng khả năng cô đặc đôi khi hồi phục chậm hoặc không hoàn toàn. Việc giảm điều trị chỉ thực hiện sau đánh giá lại.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Mất nước, tăng natri máu, co giật, tổn thương thần kinh, chậm tăng trưởng, suy dinh dưỡng, rối loạn giấc ngủ, giãn bàng quang–niệu quản, ứ nước thận và tổn thương thận. Bù nước quá nhanh khi tăng natri mạn cũng có thể nguy hiểm.
Người trưởng thành có cảm giác khát bình thường và tiếp cận nước thường kiểm soát được bệnh. Trẻ sơ sinh và người không tự uống được có nguy cơ biến chứng cao hơn. Điều trị nguyên nhân mắc phải có thể cải thiện triệu chứng; thể di truyền cần kế hoạch lâu dài.
Đa niệu và tăng natri có thể tái xuất hiện khi thiếu nước, sốt, nôn, tiêu chảy, gián đoạn thuốc hoặc tái dùng tác nhân gây bệnh. Cần có kế hoạch ngày ốm và biết khi nào phải xét nghiệm khẩn.
Không phòng được thể di truyền, nhưng tư vấn di truyền giúp gia đình hiểu nguy cơ. Với thể mắc phải, dùng lithium đúng chỉ định và theo dõi, xử trí tăng calci/hạ kali, điều trị tắc nghẽn và tránh mất nước giúp giảm nguy cơ.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Đái tháo nhạt do thận
Chế độ ăn giảm vừa phải natri và lượng chất hòa tan có thể giảm lượng nước tiểu nhưng phải bảo đảm dinh dưỡng, nhất là trẻ em. Không tự hạn chế nước. Protein, muối và kali cần cá thể hóa theo tuổi, thận và thuốc.
Người bệnh có thể vận động nhưng cần mang đủ nước, uống theo kế hoạch và tránh môi trường quá nóng khi không thể tiếp cận nước. Tạm ngừng hoạt động nếu chóng mặt, khô miệng, đau đầu hoặc yếu.
Ghi lượng nước uống, số lần và ước tính lượng tiểu, cân nặng, tiểu đêm và triệu chứng mất nước. Với trẻ, theo dõi số tã ướt, bú và tăng trưởng. Không dùng màu nước tiểu để tự kết luận natri bình thường.
- Không hạn chế uống nước để giảm tiểu.
- Không tự dùng hoặc tăng liều desmopressin, lợi tiểu hay NSAID.
- Không tự ngừng lithium; cần trao đổi với bác sĩ tâm thần và thận học.
- Không để trẻ hoặc người phụ thuộc thiếu tiếp cận nước.
- Không trì hoãn cấp cứu khi có lơ mơ, co giật hoặc không uống được.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ sơ sinh có thể sốt, quấy khóc, nôn, bú kém, táo bón và chậm lớn thay vì tự báo khát. Cần kế hoạch nước–sữa, dinh dưỡng và thuốc do chuyên khoa nhi điều chỉnh; tăng natri có thể diễn tiến nhanh.
Cảm giác khát giảm, sa sút trí tuệ và hạn chế vận động làm tăng nguy cơ mất nước. Thuốc lợi tiểu, bệnh thận và chăm sóc phụ thuộc cần được rà soát. Người chăm sóc phải chủ động cung cấp nước theo kế hoạch.
Thai kỳ có thể thay đổi cân bằng nước và nhu cầu thuốc. Phụ nữ có NDI cần theo dõi natri, huyết áp, thận và phối hợp sản khoa–nội tiết/thận học. Không tự dùng desmopressin hay lợi tiểu.
Nhu cầu nước của mẹ tăng khi cho bú. Thuốc giảm đa niệu cần được đánh giá khả năng qua sữa và ảnh hưởng điện giải. Không mặc định ngừng cho bú; cần kế hoạch uống nước và theo dõi mẹ–trẻ.
Sốt, tiêu chảy và nhiễm trùng làm tăng mất nước, trong khi một số thuốc gây độc thận. Người suy giảm miễn dịch nên đi khám sớm khi lượng tiểu tăng, uống kém hoặc sốt và cần theo dõi natri sát hơn.
Bệnh thận mạn, rối loạn tâm thần điều trị lithium, tăng calci, hạ kali và bệnh tắc nghẽn đường tiểu ảnh hưởng nguyên nhân và lựa chọn thuốc. Cần phối hợp nhiều chuyên khoa để tránh vừa thiếu nước vừa quá tải dịch.
Sau phẫu thuật, người bệnh có thể không tự uống hoặc được truyền dịch không phù hợp. Cần ghi nhận NDI trước mổ, theo dõi lượng nước tiểu và natri sát, đồng thời có kế hoạch dịch truyền do đội gây mê–hồi sức quyết định.
Câu hỏi thường gặp về Đái tháo nhạt do thận
Không. Đái tháo nhạt do thận là rối loạn giữ nước do thận không đáp ứng với vasopressin, còn đái tháo đường liên quan rối loạn glucose. Cả hai có thể gây tiểu nhiều và khát, nên cần xét nghiệm đường huyết, nước tiểu, natri và độ thẩm thấu để phân biệt. Không nên tự chẩn đoán chỉ dựa vào triệu chứng.
Nguy hiểm xảy ra khi lượng nước mất vượt khả năng uống bù, làm tăng natri máu và gây lơ mơ, co giật hoặc tổn thương thần kinh. Trẻ nhỏ, người cao tuổi và người không tự tiếp cận nước có nguy cơ cao nhất. Khi người bệnh uống đủ và được điều trị đúng nguyên nhân, bệnh thường có thể quản lý được.
Mọi người đều cần nước, nhưng người mắc NDI thường cần tiếp cận nước thường xuyên hơn. Thể di truyền thường kéo dài suốt đời; thể mắc phải có thể cải thiện khi ngừng tác nhân hoặc sửa rối loạn điện giải. Không được tự hạn chế nước để giảm tiểu vì có thể gây tăng natri nguy hiểm.
Desmopressin thay thế tác dụng vasopressin và hiệu quả nhất trong đái tháo nhạt trung ương. Ở NDI hoàn toàn, đáp ứng thường rất ít; một số thể một phần có thể đáp ứng. Thuốc chỉ dùng khi bác sĩ đánh giá vì dùng không phù hợp có thể gây hạ natri hoặc che lấp chẩn đoán.
Không tự ngừng lithium vì có thể làm bệnh tâm thần tái phát. Người bệnh nên báo sớm cho bác sĩ, làm xét nghiệm natri, creatinin, calci, kali và đánh giá lượng nước tiểu. Bác sĩ tâm thần và thận học có thể phối hợp điều chỉnh thuốc, liều, lịch dùng hoặc biện pháp giảm đa niệu tùy lợi ích–nguy cơ.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

