U tuyến yên là khối u phát triển tại tuyến yên, tuyến nội tiết nhỏ nằm ở nền não và kiểm soát nhiều hormone quan trọng. Phần lớn u tuyến yên lành tính, nhưng có thể gây bệnh do tiết quá nhiều prolactin, hormone tăng trưởng, ACTH hoặc do chèn ép tuyến yên và giao thoa thị giác. Người bệnh có thể đau đầu, giảm thị lực ngoại vi, rối loạn kinh nguyệt, tiết sữa bất thường, giảm ham muốn, thay đổi hình thể hoặc biểu hiện hội chứng Cushing. Một số u không gây triệu chứng và được phát hiện tình cờ trên MRI. Chẩn đoán cần kết hợp xét nghiệm hormone, khám mắt và hình ảnh hố yên. Điều trị có thể là theo dõi, thuốc, phẫu thuật hoặc xạ trị tùy loại u, kích thước, mức tiết hormone và ảnh hưởng đến thị lực.
U tuyến yên là bệnh gì?
U tuyến yên là nhóm khối u phát sinh từ tế bào tuyến yên trước hoặc hiếm hơn từ các thành phần khác vùng hố yên. Phần lớn là adenoma hoặc u thần kinh nội tiết tuyến yên lành tính. U được gọi là có chức năng khi tiết hormone gây hội chứng lâm sàng, và không chức năng khi không gây tăng hormone rõ. Kích thước thường chia thành vi u và đại u, nhưng ảnh hưởng thực tế còn phụ thuộc hướng phát triển và vị trí gần giao thoa thị giác. U tuyến yên khác với u não ác tính điển hình vì hiếm di căn, song vẫn có thể gây biến chứng nghiêm trọng do hormone hoặc chèn ép.
| Tên bệnh | U tuyến yên |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Pituitary tumor |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Khối u tuyến yên; u hố yên; adenoma tuyến yên khi là u tuyến lành |
| Mã ICD-10 | D35.2 đối với u lành tuyến yên; C75.1 đối với u ác tuyến yên, cần xác định theo mô bệnh học |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; bệnh lý tuyến nội tiết |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tuyến yên, giao thoa thị giác và các cấu trúc nền sọ; có thể ảnh hưởng tuyến giáp, thượng thận, tuyến sinh dục, tăng trưởng và cân bằng nước. |
| Tính chất bệnh | Phần lớn là u lành, phát triển chậm; có thể tiết hormone hoặc không tiết hormone; không lây. |
| Mức độ phổ biến | Không hiếm trên hình ảnh và khám nghiệm, nhưng chỉ một phần gây triệu chứng cần điều trị. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về U tuyến yên
Một dòng tế bào tuyến yên tăng sinh mất kiểm soát tạo thành khối u. Nếu tế bào giữ khả năng tiết hormone, nồng độ hormone tăng và gây tác động toàn thân. Khối u lớn có thể ép mô tuyến bình thường, làm suy nhiều trục nội tiết, hoặc chèn giao thoa thị giác gây mất thị trường. Xuất huyết hoặc nhồi máu trong u có thể gây cơn đột quỵ tuyến yên cấp.
- Theo chức năng: u tiết prolactin, GH, ACTH, TSH hoặc u không chức năng.
- Theo kích thước: vi u dưới 10 mm và đại u từ 10 mm trở lên.
- Theo hành vi: u khu trú, xâm lấn hoặc hiếm khi ác tính.
U tuyến yên được phát hiện khá thường xuyên trên hình ảnh, nhưng nhiều khối nhỏ không gây triệu chứng. Prolactinoma là một trong những loại u có chức năng thường gặp. U có thể xuất hiện ở mọi tuổi; biểu hiện thay đổi theo giới, tuổi và loại hormone. Dữ liệu dân số riêng tại Việt Nam còn hạn chế.
Không có đường lây. Khối u hình thành tại chỗ trong tuyến yên do tăng sinh tế bào. Bệnh gây biểu hiện qua tăng hormone, thiếu hormone hoặc chèn ép cấu trúc lân cận.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của U tuyến yên
Phần lớn trường hợp không xác định được nguyên nhân trực tiếp. Một số ít liên quan hội chứng di truyền như đa u nội tiết type 1 hoặc các đột biến gia đình. Không có bằng chứng cho thấy căng thẳng thông thường, chế độ ăn hay sử dụng điện thoại gây u tuyến yên.
- Hội chứng di truyền liên quan u nội tiết.
- Tiền sử gia đình có u tuyến yên ở một số trường hợp hiếm.
- Đột biến gen đặc hiệu trong tế bào u, thường không di truyền.
Người có rối loạn kinh, tiết sữa không liên quan sinh nở, thay đổi bàn tay bàn chân, biểu hiện Cushing, giảm thị trường hoặc suy nhiều hormone cần được đánh giá. Người có MEN1 hoặc tiền sử gia đình phù hợp cần theo dõi chuyên khoa.
Triệu chứng và dấu hiệu của U tuyến yên
U nhỏ có thể không triệu chứng. U có chức năng thường biểu hiện bằng hội chứng hormone đặc hiệu, trong khi u không chức năng thường được phát hiện khi đã lớn và gây đau đầu, giảm thị lực hoặc suy tuyến yên. Diễn tiến thường chậm, ngoại trừ xuất huyết trong u.
- Đau đầu: không đặc hiệu nhưng thường là lý do đi khám.
- Giảm thị lực ngoại vi: do chèn giao thoa thị giác.
- Rối loạn kinh hoặc giảm ham muốn: do prolactin tăng hoặc suy sinh dục.
- Tiết sữa bất thường: gợi ý prolactinoma.
- Mệt, lạnh, huyết áp thấp: có thể do suy tuyến yên.
- Nhìn đôi, sụp mi hoặc liệt vận nhãn do xâm lấn xoang hang.
- Thay đổi nét mặt, tăng kích thước bàn tay bàn chân trong thừa GH.
- Đau đầu như sét đánh, nôn và giảm ý thức trong đột quỵ tuyến yên.
Nên đặt lịch khám: khi rối loạn kinh, tiết sữa bất thường, đau đầu kéo dài hoặc thay đổi hình thể. Cần khám sớm: khi giảm thị lực, nhìn đôi hoặc có dấu hiệu suy hormone. Cần tái khám: theo lịch MRI và hormone, kể cả khi triệu chứng đã giảm.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi có đau đầu dữ dội đột ngột, giảm hoặc mất thị lực, nhìn đôi mới xuất hiện, sụp mi, nôn liên tục, lú lẫn, ngất hoặc huyết áp tụt. Đây có thể là đột quỵ tuyến yên hoặc suy thượng thận cấp. Không tự lái xe khi tình trạng nặng.
Chẩn đoán U tuyến yên
Chẩn đoán gồm xét nghiệm hormone để xác định u có chức năng và suy tuyến yên, MRI hố yên để đánh giá kích thước và xâm lấn, cùng khám thị trường khi u gần giao thoa thị giác. Kết quả cần được hội chẩn nội tiết, ngoại thần kinh và mắt khi phù hợp.
Bác sĩ hỏi về đau đầu, thị lực, kinh nguyệt, chức năng sinh dục, thay đổi cân nặng và hình thể. Khám tập trung vào thị trường, vận nhãn, dấu hiệu thừa hoặc thiếu hormone, huyết áp và các dấu hiệu thần kinh.
- Prolactin: đánh giá prolactinoma và hiệu ứng cuống tuyến yên.
- IGF-1: sàng lọc thừa GH.
- Cortisol, ACTH: đánh giá thừa hoặc thiếu trục thượng thận.
- FT4, TSH, LH, FSH và hormone sinh dục: đánh giá chức năng tuyến yên.
- Xét nghiệm động: dùng khi cần xác nhận hội chứng hormone.
MRI tuyến yên có tiêm thuốc là phương tiện ưu tiên. Hình ảnh mô tả kích thước, hướng phát triển, xâm lấn xoang hang và liên quan giao thoa thị giác. CT hữu ích khi MRI chống chỉ định hoặc đánh giá cấu trúc xương.
Chẩn đoán loại u dựa trên hội chứng hormone được xác nhận bằng xét nghiệm chuẩn và khối u phù hợp trên MRI. U không chức năng được xác định sau khi loại trừ tăng tiết hormone có ý nghĩa. Mô bệnh học sau phẫu thuật giúp phân loại chính xác hơn.
Điều trị U tuyến yên
Mục tiêu là bảo vệ thị lực, kiểm soát hormone dư thừa, bảo tồn hoặc thay thế hormone thiếu và hạn chế tái phát. Lựa chọn phụ thuộc loại u. Prolactinoma thường ưu tiên thuốc; u gây chèn ép hoặc nhiều u tiết hormone khác thường cân nhắc phẫu thuật.
Thuốc đồng vận dopamine là điều trị chủ đạo cho prolactinoma. Các thuốc ức chế hormone hoặc tác động thụ thể có thể dùng cho thừa GH, ACTH hoặc TSH khi phẫu thuật chưa đủ hoặc không phù hợp. Hormone thay thế được dùng khi suy tuyến yên. Không tự dùng hoặc ngừng thuốc.
Xạ phẫu định vị hoặc xạ trị phân liều được cân nhắc khi còn u sau mổ, u tái phát hoặc không kiểm soát bằng thuốc. Hiệu quả có thể xuất hiện chậm và nguy cơ suy tuyến yên tăng theo thời gian.
Phẫu thuật qua xoang bướm là phương pháp phổ biến cho u cần lấy bỏ. Chỉ định gồm chèn ép thị giác, u tiết hormone không đáp ứng thuốc hoặc nghi ngờ biến chứng. Kết quả phụ thuộc loại u, mức xâm lấn và kinh nghiệm trung tâm.
Điều trị suy hormone, phục hồi thị lực, tư vấn sinh sản, hỗ trợ tâm lý và giáo dục dấu hiệu suy thượng thận là các phần quan trọng. Người bệnh cần hiểu lịch theo dõi lâu dài.
Theo dõi hormone đặc hiệu, chức năng tuyến yên, thị trường và MRI theo nguy cơ. Sau phẫu thuật cần theo dõi natri, lượng nước tiểu, cortisol và dấu hiệu rò dịch não tủy. Thuốc có thể cần chỉnh theo đáp ứng.
Thời gian điều trị thay đổi từ theo dõi định kỳ đến dùng thuốc hoặc theo dõi suốt đời. Sau phẫu thuật, đánh giá hormone cần lặp lại theo mốc. Xạ trị có tác dụng chậm và yêu cầu theo dõi nhiều năm.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Mất thị lực hoặc tổn thương dây thần kinh sọ do chèn ép.
- Suy tuyến yên, vô sinh, loãng xương và cơn suy thượng thận.
- Biến chứng tim mạch, chuyển hóa do thừa GH hoặc cortisol.
- Đột quỵ tuyến yên do xuất huyết hoặc nhồi máu trong u.
Phần lớn u tuyến yên lành tính và có thể kiểm soát tốt. Prolactinoma thường đáp ứng thuốc. Tiên lượng phụ thuộc loại hormone, kích thước, xâm lấn, thị lực và mức suy tuyến yên. Một số trường hợp cần điều trị phối hợp lâu dài.
U có thể tái phát hoặc tăng trưởng phần còn lại sau mổ. Nguy cơ phụ thuộc loại u và mức cắt bỏ. Theo dõi MRI và hormone đều đặn giúp phát hiện sớm trước khi triệu chứng nặng.
Không có biện pháp phòng u tuyến yên thông thường. Tư vấn di truyền được cân nhắc khi có hội chứng gia đình. Phát hiện sớm qua đánh giá triệu chứng hormone và thị lực giúp phòng biến chứng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc U tuyến yên
Không có chế độ ăn làm tan u tuyến yên. Ăn cân bằng và điều chỉnh muối, đường, canxi hoặc năng lượng theo hội chứng hormone và bệnh nền. Không dùng sản phẩm quảng cáo “cân bằng tuyến yên”.
Vận động theo thể trạng và tình trạng thị lực, huyết áp, xương khớp. Người thừa cortisol hoặc GH có thể cần chương trình nhẹ và tăng dần. Tránh lái xe nếu thị trường giảm.
Ghi đau đầu, thay đổi thị lực, kinh nguyệt, cân nặng, lượng nước uống và tiểu nếu có nguy cơ đái tháo nhạt. Báo ngay khi triệu chứng tăng nhanh. Không tự đánh giá u chỉ dựa trên cảm giác.
- Không tự ngừng thuốc điều trị prolactinoma hoặc hormone thay thế.
- Không trì hoãn khám khi thị lực giảm.
- Không dùng sản phẩm nội tiết không rõ nguồn gốc.
- Không bỏ lịch MRI và xét nghiệm sau điều trị.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
U tuyến yên ở trẻ có thể gây chậm tăng trưởng, dậy thì sớm hoặc muộn, đau đầu và giảm thị lực. Điều trị cần nội tiết nhi và ngoại thần kinh nhi, chú ý bảo tồn phát triển và chức năng sinh sản.
Triệu chứng có thể bị nhầm với lão hóa hoặc bệnh mắt. Quyết định điều trị cân nhắc bệnh tim mạch, nhận thức, chức năng và nguy cơ phẫu thuật. Thuốc cần theo dõi tương tác.
Thai kỳ có thể làm thay đổi kích thước một số u, đặc biệt prolactinoma. Cần kế hoạch trước mang thai, theo dõi triệu chứng thị giác và điều chỉnh thuốc bởi nội tiết–sản khoa. Không tự dừng thuốc khi thử thai dương tính.
Khả năng cho bú và dùng thuốc phụ thuộc loại u, mức prolactin và điều trị. Một số thuốc làm giảm tiết sữa. Quyết định tiếp tục hoặc tạm ngừng thuốc phải cân nhắc nguy cơ tăng u và mong muốn nuôi con bằng sữa mẹ.
Suy giảm miễn dịch không trực tiếp gây u tuyến yên nhưng làm tăng nguy cơ nhiễm trùng quanh phẫu thuật. Sốt, đau đầu tăng hoặc chảy dịch trong mũi sau mổ cần khám ngay.
Tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim, loãng xương và ngưng thở khi ngủ thường quan trọng trong u tiết hormone. Kiểm soát bệnh nền giúp giảm biến chứng điều trị.
Sau mổ cần theo dõi thị lực, cortisol, natri, lượng nước tiểu, đau đầu và dịch mũi. Khát tiểu nhiều, sốt, cứng gáy, nôn hoặc dịch trong chảy liên tục cần liên hệ cơ sở điều trị ngay.
Câu hỏi thường gặp về U tuyến yên
Phần lớn u tuyến yên là lành tính và không di căn. Tuy vậy, chúng vẫn có thể gây hậu quả đáng kể do tiết hormone hoặc chèn ép giao thoa thị giác. U ác tính tuyến yên rất hiếm. Mức độ nguy hiểm được đánh giá dựa trên loại hormone, kích thước, xâm lấn và ảnh hưởng đến chức năng tuyến yên.
Nhiều u có thể kiểm soát tốt bằng thuốc hoặc phẫu thuật. Prolactinoma thường thu nhỏ và giảm hormone với thuốc. Một số u được cắt bỏ hoàn toàn, trong khi u xâm lấn có thể cần điều trị phối hợp và theo dõi lâu dài. Suy hormone sau điều trị có thể cần thay thế kéo dài.
U tuyến yên không lây. Đây là khối u phát sinh từ tế bào tại tuyến yên. Một số rất ít liên quan hội chứng di truyền gia đình, nhưng không truyền qua tiếp xúc, ăn uống hay sinh hoạt chung.
Không. U nhỏ không chức năng và không chèn ép có thể chỉ cần theo dõi. Prolactinoma thường điều trị bằng thuốc trước. Phẫu thuật được cân nhắc khi u gây giảm thị lực, tiết hormone cần can thiệp hoặc không đáp ứng phương pháp khác. Quyết định dựa trên đánh giá chuyên khoa.
Đau đầu dữ dội đột ngột, giảm thị lực, nhìn đôi, sụp mi, nôn, lú lẫn hoặc ngất có thể là đột quỵ tuyến yên. Đây là cấp cứu vì có nguy cơ mất thị lực và thiếu cortisol cấp. Hãy gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay, không tự lái xe nếu tình trạng nặng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

