Nhuyễn xương là tình trạng xương trưởng thành không được khoáng hóa đầy đủ, khiến xương mềm, yếu và dễ đau hoặc gãy hơn. Nguyên nhân thường liên quan đến thiếu vitamin D, thiếu calcium hoặc phosphate, kém hấp thu, bệnh gan thận hay một số thuốc. Người bệnh có thể đau xương lan tỏa, yếu cơ vùng vai–hông, đi lại khó, dáng đi lạch bạch hoặc xuất hiện gãy xương do lực nhẹ. Nhuyễn xương khác loãng xương: loãng xương làm giảm lượng xương, còn nhuyễn xương chủ yếu làm giảm chất lượng khoáng hóa của mô xương. Xét nghiệm calcium, phosphate, phosphatase kiềm, vitamin D và hình ảnh xương giúp xác định nguyên nhân. Chẩn đoán và điều trị sớm thường giúp cải thiện đau, sức cơ và giảm nguy cơ biến dạng hoặc gãy xương.
Nhuyễn xương là bệnh gì?
Nhuyễn xương là bệnh xương chuyển hóa do quá trình gắn calcium và phosphate vào nền xương mới hình thành bị suy giảm. Hậu quả là mô xương chưa khoáng hóa tích tụ, xương mất độ cứng và dễ biến dạng hoặc gãy. Tình trạng này xảy ra sau khi sụn tăng trưởng đã đóng, vì vậy chủ yếu được dùng cho người trưởng thành. Ở trẻ em, rối loạn tương tự xảy ra khi sụn tăng trưởng còn hoạt động được gọi là còi xương.
Nhuyễn xương không đồng nghĩa với loãng xương. Người bệnh có thể đồng thời mắc cả hai, nhưng cơ chế, xét nghiệm và định hướng điều trị khác nhau. Việc xác định thiếu vitamin D, thiếu phosphate, kém hấp thu hay bệnh thận là bước quan trọng trước khi lựa chọn điều trị.
| Tên bệnh | Nhuyễn xương |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Osteomalacia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Mềm xương ở người trưởng thành; giảm khoáng hóa xương |
| Mã ICD-10 | M83.9 – Nhuyễn xương ở người trưởng thành, không đặc hiệu |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; bệnh xương chuyển hóa |
| Cơ quan ảnh hưởng | Bộ xương, đặc biệt xương chậu, cột sống, xương sườn và xương dài; cơ vùng gốc chi có thể yếu thứ phát. |
| Tính chất bệnh | Bệnh chuyển hóa xương mạn tính, không lây; thường mắc phải nhưng một số nguyên nhân có tính di truyền. |
| Mức độ phổ biến | Không phải bệnh thường gặp trong cộng đồng nói chung; nguy cơ tăng ở người thiếu vitamin D, kém hấp thu hoặc rối loạn phosphate. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Nhuyễn xương
Vitamin D, calcium và phosphate cần thiết để tinh thể hydroxyapatite lắng đọng vào nền collagen của xương. Khi hấp thu vitamin D hoặc khoáng chất giảm, khi thận thất thoát phosphate, hoặc khi chuyển hóa vitamin D bị rối loạn, nồng độ khoáng có sẵn cho xương không đủ. Cơ thể có thể tăng hormone cận giáp để duy trì calcium máu, làm tăng huy động khoáng từ xương và tăng mất phosphate qua thận. Nền xương mới tiếp tục được tạo nhưng khoáng hóa chậm, gây đau vi thể, yếu cơ, biến dạng và gãy xương giả hoặc gãy xương thật.
- Nhuyễn xương do thiếu vitamin D hoặc calcium: thường liên quan ít nắng, chế độ ăn thiếu, kém hấp thu hoặc rối loạn chuyển hóa vitamin D.
- Nhuyễn xương giảm phosphate: do mất phosphate qua thận, rối loạn di truyền hoặc khối u tiết yếu tố phosphaturic.
- Nhuyễn xương do thuốc hoặc độc chất: liên quan một số thuốc chống co giật, thuốc kháng virus, phosphate binder chứa nhôm hoặc thuốc khác tùy bối cảnh.
- Thể hiếm do rối loạn enzyme khoáng hóa: cần đánh giá chuyên khoa.
Dữ liệu mắc bệnh thực tế có thể bị đánh giá thấp vì triệu chứng không đặc hiệu và dễ nhầm với loãng xương, đau cơ xương hoặc suy nhược. Nguy cơ cao hơn ở người cao tuổi ít tiếp xúc ánh nắng, người có da sẫm màu sống ở vùng ít nắng, người mặc che phủ nhiều, người sau phẫu thuật giảm hấp thu, bệnh celiac, bệnh viêm ruột, bệnh gan hoặc bệnh thận mạn. Chưa có số liệu đại diện toàn quốc đáng tin cậy cho Việt Nam.
Bệnh hình thành từ thiếu hụt hoặc rối loạn chuyển hóa khoáng chất kéo dài, không do tác nhân lây truyền. Quá trình có thể bắt đầu ở đường tiêu hóa, gan, thận hoặc hệ điều hòa phosphate rồi dẫn đến thiếu nguyên liệu khoáng hóa tại xương.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Nhuyễn xương
- Thiếu vitamin D do ít tiếp xúc ánh nắng, chế độ ăn nghèo vitamin D hoặc nhu cầu tăng.
- Kém hấp thu do bệnh celiac, bệnh Crohn, bệnh tụy, phẫu thuật dạ dày–ruột hoặc ứ mật.
- Rối loạn gan hoặc thận làm giảm hoạt hóa vitamin D.
- Mất phosphate qua thận, rối loạn FGF23, toan hóa ống thận hoặc bệnh di truyền.
- Một số thuốc làm tăng chuyển hóa vitamin D hoặc gây mất phosphate.
- Hiếm hơn: giảm phosphatase kiềm, độc nhôm hoặc nhuyễn xương liên quan khối u.
Yếu tố có thể thay đổi gồm ít nắng, chế độ ăn thiếu vitamin D/calcium, ít vận động, lạm dụng thuốc bổ không phù hợp và không tuân thủ điều trị bệnh nền. Yếu tố khó thay đổi gồm tuổi cao, da sẫm màu, bệnh gan thận mạn, bệnh kém hấp thu, tiền sử phẫu thuật đường tiêu hóa và rối loạn di truyền chuyển hóa phosphate.
Người cao tuổi ít ra ngoài; người ăn kiêng nghiêm ngặt; người béo phì; người có bệnh celiac, viêm ruột, suy tụy, bệnh gan hoặc thận mạn; người sau phẫu thuật giảm cân; người dùng kéo dài một số thuốc chống co giật hoặc thuốc ảnh hưởng phosphate; người có đau xương, yếu cơ và gãy xương không giải thích được.
Triệu chứng và dấu hiệu của Nhuyễn xương
Bệnh có thể tiến triển âm thầm. Khi có triệu chứng, đau thường lan tỏa hoặc tập trung ở hông, lưng, xương sườn và chân; yếu cơ chủ yếu ở vùng gốc chi làm người bệnh khó đứng dậy, leo cầu thang hoặc đi bộ. Trường hợp nặng có thể dáng đi lạch bạch, biến dạng xương hoặc gãy xương do chấn thương nhẹ. Biểu hiện phụ thuộc nguyên nhân, thời gian thiếu hụt và bệnh nền.
- Đau xương: đau âm ỉ, lan tỏa, tăng khi chịu lực hoặc ấn vào xương.
- Yếu cơ gốc chi: khó đứng lên khỏi ghế, leo cầu thang hoặc nâng tay cao.
- Đi lại khó: bước ngắn, dáng đi lạch bạch hoặc nhanh mỏi.
- Đau lưng, hông hoặc xương sườn: có thể kéo dài và dễ bị nhầm với thoái hóa.
- Gãy xương do lực nhẹ: thường ở xương sườn, đốt sống, cổ xương đùi hoặc xương dài.
- Co cơ, tê quanh miệng hoặc tê đầu chi khi hạ calcium rõ.
- Biến dạng xương ở bệnh kéo dài.
- Đau khu trú do vùng gãy xương giả.
- Giảm chiều cao hoặc biến dạng cột sống khi có tổn thương đốt sống.
Nên đặt lịch khám: khi đau xương kéo dài, yếu cơ, khó leo cầu thang, giảm khả năng đi lại hoặc có yếu tố nguy cơ thiếu vitamin D.
Cần khám trong ngày: khi đau tăng nhanh, mới xuất hiện khó chịu lực lên chân, co cứng cơ, tê nhiều hoặc nghi gãy xương.
Cần tái khám sớm: khi đang điều trị nhưng triệu chứng không cải thiện, xét nghiệm không trở về mục tiêu hoặc xuất hiện dấu hiệu thừa calcium/vitamin D như buồn nôn, khát nhiều, tiểu nhiều.
- Đau dữ dội sau ngã hoặc chấn thương nhẹ, chi biến dạng, không thể đứng hoặc cử động.
- Đau lưng cấp kèm yếu liệt, tê vùng yên ngựa hoặc rối loạn tiểu tiện.
- Co giật, co thắt thanh quản, khó thở hoặc lú lẫn nghi do rối loạn calcium nặng.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu. Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Nhuyễn xương
Chẩn đoán dựa trên triệu chứng, yếu tố nguy cơ, khám cơ xương và xét nghiệm chuyển hóa khoáng. Bác sĩ thường đánh giá calcium, phosphate, phosphatase kiềm, creatinine, hormone cận giáp và 25-hydroxyvitamin D; các xét nghiệm bổ sung tùy nghi ngờ mất phosphate, kém hấp thu hoặc bệnh di truyền. X-quang có thể phát hiện giảm khoáng hóa, gãy xương giả hoặc biến dạng. Đo mật độ xương có thể thấp nhưng không đủ để phân biệt nhuyễn xương với loãng xương.
Bác sĩ hỏi về chế độ ăn, mức tiếp xúc ánh nắng, thuốc đang dùng, bệnh đường ruột, gan, thận, tiền sử gãy xương và triệu chứng yếu cơ. Khám thường đánh giá dáng đi, sức cơ vùng vai–hông, điểm đau xương, biến dạng, tầm vận động, dấu hiệu hạ calcium và nguy cơ té ngã.
- 25-hydroxyvitamin D: đánh giá dự trữ vitamin D; cần diễn giải cùng calcium, phosphate và bệnh nền.
- Calcium, phosphate, phosphatase kiềm: gợi ý kiểu rối loạn khoáng hóa nhưng không có một mẫu duy nhất cho mọi nguyên nhân.
- Hormone cận giáp: giúp nhận biết cường cận giáp thứ phát.
- Creatinine và chức năng gan: tìm nguyên nhân chuyển hóa.
- Calcium/phosphate niệu và FGF23: dùng khi nghi mất phosphate qua thận hoặc nhuyễn xương liên quan khối u.
- Xét nghiệm kém hấp thu: chỉ định theo bệnh sử.
X-quang có thể thấy giảm đậm độ xương, gãy xương giả Looser, biến dạng hoặc gãy xương. Xạ hình xương đôi khi phát hiện nhiều vùng tăng chuyển hóa nhưng không đặc hiệu. MRI hoặc CT dùng khi cần đánh giá gãy kín đáo, cột sống hoặc tìm khối u trong nhuyễn xương liên quan khối u. Đo DEXA đánh giá mật độ xương và nguy cơ gãy, nhưng không xác nhận riêng nhuyễn xương.
Không có một tiêu chuẩn đơn lẻ áp dụng cho mọi nguyên nhân. Chẩn đoán thường được xác lập khi có bằng chứng suy giảm khoáng hóa xương phù hợp với biểu hiện lâm sàng, bất thường sinh hóa và nguyên nhân nền. Sinh thiết xương có đo mô học khoáng hóa là phương pháp xác nhận trực tiếp nhưng hiếm khi cần trong thực hành thường quy.
Điều trị Nhuyễn xương
Mục tiêu là sửa nguyên nhân, khôi phục calcium/phosphate/vitamin D phù hợp, giảm đau, phục hồi sức cơ và ngăn gãy xương. Điều trị cần dựa trên loại nhuyễn xương: thiếu vitamin D đơn thuần khác với mất phosphate qua thận hoặc bệnh thận mạn. Trường hợp rối loạn điện giải nặng, gãy xương, yếu nhiều hoặc nghi khối u có thể cần nhập viện hoặc chuyển chuyên khoa.
Vitamin D và calcium có thể được dùng khi thiếu hụt đã xác định; dạng hoạt tính của vitamin D có thể cần trong một số bệnh gan thận hoặc rối loạn chuyển hóa. Nhuyễn xương giảm phosphate có thể cần phosphate, vitamin D hoạt tính hoặc điều trị nhắm đích tùy nguyên nhân. Thuốc giảm đau được lựa chọn theo bệnh nền và nguy cơ. Người bệnh không nên tự dùng liều cao vitamin D, calcium hoặc phosphate vì có thể gây tăng calcium, sỏi thận hoặc tổn thương thận.
Can thiệp có thể gồm cố định gãy xương, hỗ trợ chỉnh hình hoặc thủ thuật chẩn đoán khi nghi nguyên nhân đặc biệt. Nhuyễn xương liên quan khối u có thể cần định vị bằng hình ảnh chức năng và lấy mẫu mô trước khi điều trị.
Phẫu thuật được cân nhắc khi có gãy xương mất vững, biến dạng nặng ảnh hưởng chức năng hoặc cần cắt bỏ khối u gây mất phosphate. Quyết định dựa trên tình trạng khoáng hóa, nguy cơ gây mê, vị trí tổn thương và khả năng phục hồi sau mổ.
Vật lý trị liệu có giám sát giúp phục hồi sức cơ, thăng bằng và dáng đi. Dụng cụ trợ đi, điều chỉnh môi trường sống và đánh giá thị lực giúp giảm té ngã. Chăm sóc răng miệng và dinh dưỡng có thể cần ở người thiếu khoáng kéo dài hoặc rối loạn di truyền.
Theo dõi đau, sức cơ, khả năng đi lại, té ngã và gãy xương mới. Xét nghiệm thường gồm calcium, phosphate, phosphatase kiềm, chức năng thận, hormone cận giáp và vitamin D theo nguyên nhân. Tần suất do bác sĩ quyết định; người dùng phosphate hoặc vitamin D hoạt tính cần theo dõi nguy cơ tăng calcium niệu, sỏi thận và vôi hóa thận.
Cải thiện đau và sức cơ có thể bắt đầu sau vài tuần, nhưng khoáng hóa xương và bình thường hóa phosphatase kiềm thường cần nhiều tháng. Thời gian điều trị kéo dài hơn nếu có kém hấp thu, bệnh thận, rối loạn di truyền hoặc mất phosphate dai dẳng. Một số nguyên nhân cần điều trị duy trì lâu dài.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Gãy xương do lực nhẹ, gãy xương giả, biến dạng chi hoặc cột sống, đau mạn, yếu cơ, giảm vận động và té ngã. Rối loạn calcium nặng có thể gây co giật hoặc rối loạn nhịp. Điều trị không được theo dõi có thể gây tăng calcium, tăng calcium niệu, sỏi thận hoặc tổn thương thận.
Tiên lượng thường tốt khi xác định và sửa được nguyên nhân trước khi xuất hiện biến dạng hoặc gãy xương nặng. Đau và yếu cơ có thể hồi phục đáng kể, nhưng biến dạng lâu năm hoặc tổn thương do gãy có thể không hoàn toàn trở lại bình thường. Bệnh do di truyền, bệnh thận hoặc mất phosphate mạn thường cần theo dõi lâu dài.
Nhuyễn xương có thể tái xuất hiện nếu thiếu hụt dinh dưỡng, kém hấp thu, bệnh thận hoặc thuốc gây bệnh chưa được kiểm soát. Tuân thủ điều trị, tái khám và theo dõi xét nghiệm giúp giảm nguy cơ tái phát; không nên tự ngừng bổ sung khi chưa có hướng dẫn.
Ăn đủ calcium và vitamin D, tiếp xúc ánh nắng hợp lý theo điều kiện da và khí hậu, duy trì vận động chịu lực, hạn chế té ngã và điều trị sớm bệnh kém hấp thu hoặc bệnh thận. Người có nguy cơ cao nên được bác sĩ đánh giá nhu cầu bổ sung; không dùng liều cao kéo dài khi chưa xét nghiệm và theo dõi.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Nhuyễn xương
Ưu tiên thực phẩm giàu calcium như sữa và sản phẩm sữa phù hợp, cá ăn cả xương, đậu phụ tăng cường calcium và rau xanh; vitamin D có trong cá béo, lòng đỏ trứng và thực phẩm tăng cường. Người bệnh thận, sỏi thận, kém hấp thu hoặc ăn chay cần kế hoạch cá thể hóa. Không coi thực phẩm hay thực phẩm bổ sung là phương pháp thay thế điều trị nguyên nhân.
Duy trì vận động chịu lực và tăng sức cơ ở mức an toàn. Khi đau nhiều hoặc nguy cơ gãy cao, nên ưu tiên bài tập ít va chạm, dùng dụng cụ hỗ trợ và tập dưới hướng dẫn chuyên môn. Ngủ đủ, tránh hút thuốc, hạn chế rượu và sắp xếp nhà ở giảm nguy cơ trượt ngã.
Ghi nhận mức đau, khả năng đứng lên, quãng đường đi bộ, số lần té ngã và việc dùng thuốc/bổ sung. Theo dõi dấu hiệu gãy xương hoặc tác dụng phụ như buồn nôn, táo bón, khát nhiều, tiểu nhiều. Theo dõi tại nhà không thay thế xét nghiệm máu và nước tiểu.
- Không tự dùng vitamin D hoặc calcium liều cao kéo dài.
- Không tự bổ sung phosphate vì có thể gây rối loạn khoáng và tổn thương thận.
- Không tập nhảy, chạy hoặc nâng nặng khi đang đau xương nhiều hoặc nghi gãy.
- Không tự ngừng thuốc điều trị bệnh nền hay thuốc bác sĩ kê.
- Không trì hoãn khám khi đau khu trú mới xuất hiện hoặc không thể chịu lực.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, rối loạn khoáng hóa khi sụn tăng trưởng còn mở được gọi là còi xương, không gọi là nhuyễn xương đơn thuần. Trẻ cần đánh giá tăng trưởng, biến dạng xương, chế độ dinh dưỡng và nguyên nhân di truyền; điều trị phải do bác sĩ nhi khoa hoặc nội tiết nhi theo dõi.
Triệu chứng có thể bị nhầm với thoái hóa, yếu tuổi già hoặc loãng xương. Đa bệnh lý, suy thận, đa thuốc và nguy cơ té ngã làm tăng biến chứng. Mục tiêu bổ sung, vận động và giảm đau cần cá thể hóa, đồng thời rà soát thuốc có thể ảnh hưởng vitamin D hoặc phosphate.
Nhu cầu vitamin D và calcium thay đổi trong thai kỳ nhưng không nên tự dùng liều cao. Đau xương, yếu cơ hoặc gãy xương trong thai kỳ cần phối hợp sản khoa và chuyên khoa chuyển hóa xương. Lựa chọn xét nghiệm, thuốc và hình ảnh phải cân nhắc lợi ích–nguy cơ cho mẹ và thai.
Có thể tiếp tục cho con bú trong phần lớn trường hợp, nhưng nhu cầu dinh dưỡng và điều trị phải được cá thể hóa. Một số rối loạn chuyển hóa calcium hoặc vitamin D cần theo dõi mẹ và trẻ. Không mặc định ngừng cho bú hoặc tự tăng liều bổ sung.
Suy giảm miễn dịch không trực tiếp gây nhuyễn xương, nhưng bệnh mạn, kém dinh dưỡng, ít nắng và thuốc điều trị có thể làm tăng nguy cơ. Biểu hiện nhiễm trùng hoặc sụt cân kèm đau xương cần đánh giá nguyên nhân khác và đi khám sớm.
Bệnh thận mạn, bệnh gan, celiac, viêm ruột, suy tụy, béo phì, cường cận giáp và loãng xương ảnh hưởng cách chẩn đoán và điều trị. Cần rà soát chức năng thận, nguy cơ sỏi, tương tác thuốc và khả năng hấp thu trước khi bổ sung.
Người sau phẫu thuật dạ dày–ruột hoặc phẫu thuật giảm cân có nguy cơ kém hấp thu vitamin D và calcium. Cần theo dõi dinh dưỡng, xét nghiệm định kỳ và dùng chế phẩm phù hợp theo chỉ định; đau xương hoặc yếu cơ sau mổ không nên xem là biểu hiện bình thường.
Câu hỏi thường gặp về Nhuyễn xương
Nhuyễn xương có thể gây đau kéo dài, yếu cơ, té ngã, biến dạng và gãy xương do lực nhẹ. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc nguyên nhân, thời gian mắc và bệnh nền. Rối loạn calcium nặng hiếm gặp nhưng có thể gây co giật hoặc rối loạn nhịp. Phần lớn trường hợp cải thiện khi được xác định đúng nguyên nhân và điều trị, vì vậy người có đau xương lan tỏa hoặc yếu cơ kéo dài nên đi khám thay vì chỉ tự bổ sung vitamin.
Nhiều trường hợp do thiếu vitamin D, thiếu calcium hoặc kém hấp thu có thể cải thiện rõ khi nguyên nhân được sửa và khoáng chất được bổ sung đúng. Tuy nhiên, bệnh do di truyền, bệnh thận mạn hoặc mất phosphate kéo dài thường cần điều trị và theo dõi lâu dài. Biến dạng xương hoặc tổn thương do gãy lâu năm có thể không hồi phục hoàn toàn. Bác sĩ sẽ dựa vào triệu chứng và xét nghiệm để đánh giá đáp ứng.
Không. Nhuyễn xương là rối loạn chuyển hóa và khoáng hóa xương, không phải bệnh nhiễm trùng nên không truyền từ người sang người. Một số thể hiếm có yếu tố di truyền, nghĩa là nguy cơ có thể liên quan gene trong gia đình, nhưng điều này khác hoàn toàn với lây nhiễm. Khi gia đình có nhiều người mắc bệnh xương chuyển hóa sớm, bác sĩ có thể đề nghị tư vấn di truyền.
Có thể vận động, nhưng mức độ phải phù hợp với đau, sức cơ và nguy cơ gãy xương. Đi bộ nhẹ, bài tập thăng bằng và tăng sức cơ có giám sát thường hữu ích. Khi đau khu trú, mới ngã, khó chịu lực hoặc nghi gãy xương, nên ngừng bài tập có va chạm và đi khám. Vật lý trị liệu giúp xây dựng chương trình an toàn hơn cho người yếu cơ hoặc có biến dạng.
Chế độ ăn nên cung cấp đủ calcium, vitamin D, protein và năng lượng. Có thể chọn sữa hoặc thực phẩm tăng cường calcium, cá ăn cả xương, cá béo, trứng, đậu phụ và rau xanh phù hợp. Không có một thực đơn chung cho mọi người; bệnh thận, sỏi thận, kém hấp thu hoặc ăn chay cần tư vấn riêng. Không nên tự kiêng sữa hoặc tự dùng nhiều viên bổ sung khi chưa đánh giá nguyên nhân.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

