Còi xương là rối loạn khoáng hóa xương và sụn tăng trưởng ở trẻ em, khiến xương mềm, yếu và có thể biến dạng trong giai đoạn cơ thể đang lớn. Nguyên nhân thường gặp là thiếu vitamin D hoặc calcium; một số trẻ mắc bệnh thận, kém hấp thu hoặc rối loạn di truyền làm giảm phosphate. Trẻ có thể chậm tăng trưởng, đau xương, yếu cơ, chậm vận động, chân cong, cổ tay–cổ chân to hoặc chậm mọc răng. Còi xương không đồng nghĩa với suy dinh dưỡng và không thể chẩn đoán chỉ dựa vào việc trẻ thấp bé. Bác sĩ cần phối hợp khám tăng trưởng, xét nghiệm calcium, phosphate, phosphatase kiềm, vitamin D và X-quang vùng sụn tăng trưởng. Phát hiện sớm và điều trị đúng nguyên nhân thường giúp xương khoáng hóa tốt hơn, hạn chế biến dạng và hỗ trợ trẻ phát triển vận động.
Còi xương là bệnh gì?
Còi xương là tình trạng nền xương và sụn tăng trưởng của trẻ không được khoáng hóa đầy đủ. Vì sụn tăng trưởng còn mở, lực cơ thể tác động lên xương mềm có thể làm đầu xương bè rộng, chân cong, biến dạng lồng ngực và chậm phát triển chiều cao. Sau khi sụn tăng trưởng đóng, rối loạn khoáng hóa tương tự được gọi là nhuyễn xương.
Còi xương không phải là tên gọi chung cho mọi trẻ thấp còi, nhẹ cân hoặc chậm lớn. Trẻ có thể suy dinh dưỡng mà không bị còi xương, và cũng có thể bị còi xương dù cân nặng không quá thấp. Xác định cơ chế thiếu calcium, thiếu phosphate hoặc rối loạn vitamin D giúp lựa chọn điều trị phù hợp.
| Tên bệnh | Còi xương |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Rickets |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Rachitis; rối loạn khoáng hóa sụn tăng trưởng |
| Mã ICD-10 | E55.0 – Còi xương hoạt động |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; bệnh xương chuyển hóa ở trẻ em |
| Cơ quan ảnh hưởng | Sụn tăng trưởng và bộ xương đang phát triển; răng, cơ và quá trình tăng trưởng chiều cao có thể bị ảnh hưởng. |
| Tính chất bệnh | Bệnh chuyển hóa xương ở trẻ em, không lây; có thể do dinh dưỡng, bệnh mắc phải hoặc di truyền. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp ở trẻ được dinh dưỡng và dự phòng vitamin D đầy đủ, nhưng vẫn xuất hiện ở nhóm nguy cơ thiếu vitamin D, calcium hoặc phosphate. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Còi xương
Khi calcium hoặc phosphate không đủ tại sụn tăng trưởng, chất nền do tế bào sụn và tạo cốt bào tạo ra không được khoáng hóa bình thường. Sụn tăng trưởng dày, không tổ chức tốt và đầu xương dài trở nên bè, yếu. Thiếu vitamin D làm giảm hấp thu calcium/phosphate ở ruột; cơ thể tăng hormone cận giáp để giữ calcium máu, đồng thời làm mất phosphate qua thận. Ở các thể di truyền, rối loạn enzyme, thụ thể vitamin D hoặc FGF23 làm giảm phosphate hay cản trở hoạt tính vitamin D.
- Còi xương giảm calcium: do thiếu vitamin D, thiếu calcium, kém hấp thu hoặc rối loạn chuyển hóa vitamin D.
- Còi xương giảm phosphate: do mất phosphate qua thận, tăng FGF23 hoặc bệnh ống thận.
- Còi xương di truyền: gồm các thể phụ thuộc vitamin D và giảm phosphate di truyền.
- Còi xương do bệnh nền hoặc thuốc: liên quan bệnh gan, thận, kém hấp thu hoặc thuốc ảnh hưởng chuyển hóa xương.
Còi xương dinh dưỡng vẫn gặp ở nhiều nơi trên thế giới, đặc biệt ở trẻ bú mẹ không được bổ sung vitamin D phù hợp, ít tiếp xúc ánh nắng, chế độ ăn ít calcium hoặc có da sẫm màu. Trẻ sinh non và trẻ có bệnh mạn tăng nguy cơ. Tỷ lệ tại Việt Nam thay đổi theo vùng và phương pháp khảo sát; chưa có số liệu toàn quốc cập nhật đủ tin cậy để nêu một tỷ lệ chung.
Còi xương hình thành từ thiếu khoáng chất hoặc rối loạn điều hòa khoáng hóa kéo dài trong giai đoạn sụn tăng trưởng còn hoạt động. Bệnh không có đường lây truyền.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Còi xương
- Thiếu vitamin D do ít nắng, không được dự phòng phù hợp hoặc chế độ ăn thiếu.
- Khẩu phần calcium thấp kéo dài.
- Kém hấp thu do celiac, bệnh viêm ruột, bệnh gan mật hoặc phẫu thuật đường tiêu hóa.
- Bệnh thận mạn, toan hóa ống thận hoặc mất phosphate qua thận.
- Các thể còi xương giảm phosphate hoặc phụ thuộc vitamin D do di truyền.
- Một số thuốc ảnh hưởng chuyển hóa vitamin D hoặc phosphate.
Yếu tố có thể thay đổi gồm không bổ sung vitamin D theo hướng dẫn, ít tiếp xúc ánh nắng, chế độ ăn thiếu calcium, ăn kiêng không cân đối và chậm điều trị bệnh kém hấp thu. Yếu tố khó thay đổi gồm sinh non, da sẫm màu, bệnh gan thận mạn, rối loạn di truyền và nhu cầu tăng nhanh trong giai đoạn nhũ nhi hoặc dậy thì.
Trẻ bú mẹ hoàn toàn không được dự phòng vitamin D phù hợp; trẻ sinh non; trẻ ít ra ngoài hoặc che phủ da nhiều; trẻ có chế độ ăn hạn chế sữa và thực phẩm giàu calcium; trẻ mắc bệnh celiac, viêm ruột, gan, thận; trẻ có tiền sử gia đình thấp lùn, chân cong hoặc giảm phosphate.
Triệu chứng và dấu hiệu của Còi xương
Biểu hiện phụ thuộc tuổi và mức độ. Trẻ nhỏ có thể quấy khóc, chậm lẫy–ngồi–đi, mềm hộp sọ hoặc chậm mọc răng. Trẻ biết đi có thể chân vòng kiềng hoặc chữ X, cổ tay to, đau chân và dễ mỏi. Trẻ lớn có thể chậm tăng trưởng, yếu cơ và đau xương. Một số trường hợp chỉ được phát hiện qua xét nghiệm hoặc X-quang.
- Chậm tăng trưởng: chiều cao tăng chậm hoặc lệch khỏi đường tăng trưởng.
- Biến dạng chân: chân vòng kiềng hoặc chữ X rõ hơn theo thời gian.
- Đầu xương to: cổ tay, cổ chân hoặc chỗ nối sườn–sụn bè rộng.
- Đau xương và yếu cơ: trẻ ngại đi, nhanh mỏi hoặc chậm vận động.
- Thay đổi hộp sọ và răng: thóp rộng/chậm kín, mềm xương sọ hoặc chậm mọc răng tùy tuổi.
- Co giật hoặc co thắt cơ do hạ calcium.
- Biến dạng lồng ngực, cột sống hoặc xương chậu.
- Gãy xương do lực nhẹ.
- Áp xe răng, men răng kém hoặc rụng răng sớm ở một số thể di truyền.
- Chậm phát triển vận động rõ hoặc giảm trương lực cơ.
Nên đặt lịch khám: khi trẻ chậm tăng chiều cao, chậm vận động, chân cong tăng dần, cổ tay to, đau xương hoặc chậm mọc răng.
Cần khám trong ngày: khi trẻ không chịu đứng, đau nhiều, mới xuất hiện yếu rõ, nghi gãy xương hoặc có co cứng cơ.
Cần tái khám sớm: khi dùng bổ sung theo chỉ định nhưng trẻ không cải thiện, nôn nhiều, táo bón, khát–tiểu nhiều hoặc bỏ thuốc.
- Co giật, co thắt cơ, khó thở, tím tái hoặc lơ mơ.
- Đau dữ dội, chi biến dạng hoặc không cử động sau ngã nhẹ.
- Yếu liệt đột ngột hoặc khó đi kèm rối loạn tiểu tiện.
Gọi 115 hoặc đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu. Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Còi xương
Bác sĩ đánh giá tốc độ tăng trưởng, chế độ ăn, dự phòng vitamin D, ánh nắng, bệnh nền và tiền sử gia đình. Xét nghiệm thường gồm calcium, phosphate, phosphatase kiềm, hormone cận giáp, 25-hydroxyvitamin D và chức năng thận. X-quang cổ tay, gối hoặc vùng sụn tăng trưởng giúp nhận diện biến đổi điển hình. Xét nghiệm nước tiểu, gene hoặc FGF23 được cân nhắc khi nghi thể giảm phosphate hay di truyền.
Khám đo chiều cao, cân nặng, tỷ lệ cơ thể và đối chiếu biểu đồ tăng trưởng. Bác sĩ quan sát đầu, lồng ngực, cột sống, chân, cổ tay–cổ chân, dáng đi, sức cơ và các mốc vận động. Cũng cần khám răng, đánh giá đau xương, dấu hiệu hạ calcium và bệnh gan thận hoặc kém hấp thu.
- Calcium, phosphate và phosphatase kiềm: xác định kiểu rối loạn khoáng hóa; phosphatase kiềm thường tăng nhưng cần đối chiếu tuổi.
- 25-hydroxyvitamin D: đánh giá thiếu vitamin D.
- Hormone cận giáp: nhận biết đáp ứng thứ phát khi thiếu calcium.
- Creatinine, bicarbonate và chức năng gan: tìm bệnh thận, toan ống thận hoặc bệnh gan.
- Calcium/phosphate niệu, TmP/GFR hoặc FGF23: dùng khi nghi mất phosphate qua thận.
- Xét nghiệm gene: cân nhắc khi khởi phát sớm, tiền sử gia đình hoặc không đáp ứng điều trị thông thường.
X-quang vùng cổ tay hoặc gối có thể thấy sụn tăng trưởng rộng, bờ hành xương tưa và hình chén, giảm khoáng hóa hoặc cong xương dài. Hình ảnh giúp đánh giá mức độ và theo dõi hồi phục. X-quang không nên dùng đơn độc; MRI, CT hoặc siêu âm chỉ dùng trong tình huống chọn lọc. Đo mật độ xương không phải xét nghiệm chẩn đoán chính.
Chẩn đoán dựa trên tổng hợp biểu hiện lâm sàng, bất thường sinh hóa và hình ảnh sụn tăng trưởng. Không có một ngưỡng xét nghiệm đơn lẻ xác định mọi thể còi xương. Phân loại theo giảm calcium hay giảm phosphate và xác định nguyên nhân là bước thiết yếu trước điều trị.
Điều trị Còi xương
Mục tiêu là khôi phục khoáng hóa sụn tăng trưởng, sửa nguyên nhân, giảm đau, cải thiện sức cơ và hạn chế biến dạng. Trẻ thiếu vitamin D/calcium cần điều trị khác với trẻ mất phosphate hoặc bệnh di truyền. Hạ calcium có triệu chứng, co giật, biến dạng nặng hoặc gãy xương có thể cần nhập viện và phối hợp nội tiết nhi, thận nhi, dinh dưỡng hoặc chỉnh hình.
Vitamin D và calcium thường được dùng trong còi xương dinh dưỡng theo phác đồ tuổi và mức thiếu hụt. Các thể phụ thuộc vitamin D có thể cần dạng vitamin D hoạt tính; còi xương giảm phosphate có thể cần phosphate, vitamin D hoạt tính hoặc thuốc nhắm đích ở một số đối tượng. Không tự cho trẻ dùng liều cao vì có thể gây tăng calcium, sỏi hoặc tổn thương thận. Điều trị phải kèm theo theo dõi xét nghiệm.
Có thể cần nẹp, dụng cụ hỗ trợ hoặc can thiệp chỉnh hình khi biến dạng ảnh hưởng đi lại. Trường hợp nghi bệnh liên quan khối u hoặc tổn thương thận cần thủ thuật chẩn đoán theo chuyên khoa. Phần lớn còi xương dinh dưỡng không cần thủ thuật.
Phẫu thuật chỉnh trục hoặc điều trị gãy xương được cân nhắc khi biến dạng nặng, đau, mất chức năng hoặc không tự điều chỉnh sau khi chuyển hóa xương đã được kiểm soát. Thời điểm mổ phụ thuộc tuổi, sụn tăng trưởng, nguyên nhân và mức độ biến dạng.
Dinh dưỡng đủ năng lượng, protein, calcium và vitamin D; vật lý trị liệu hỗ trợ sức cơ và vận động; chăm sóc răng miệng khi có tổn thương men răng. Gia đình cần được hướng dẫn cách dùng thuốc, tái khám và phòng té ngã, không ép trẻ tập nặng khi xương còn yếu.
Theo dõi chiều cao, cân nặng, biến dạng, đau, dáng đi và mốc vận động. Xét nghiệm calcium, phosphate, phosphatase kiềm, hormone cận giáp, vitamin D, chức năng thận và nước tiểu tùy nguyên nhân. X-quang lặp lại khi cần đánh giá hồi phục sụn tăng trưởng. Theo dõi chặt hơn ở trẻ dùng phosphate hoặc vitamin D hoạt tính.
Dấu hiệu sinh hóa có thể cải thiện trong vài tuần, còn hình ảnh xương và biến dạng cần nhiều tháng. Còi xương dinh dưỡng thường có giai đoạn điều trị và dự phòng duy trì; thể di truyền hoặc bệnh thận có thể cần điều trị lâu dài. Không nên đánh giá thất bại quá sớm hoặc tự kéo dài liều cao.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Chậm tăng trưởng, thấp chiều cao, biến dạng chân/lồng ngực/cột sống, đau mạn, chậm vận động, gãy xương, biến dạng xương chậu và vấn đề răng. Hạ calcium có thể gây co giật hoặc co thắt thanh quản. Điều trị quá mức có thể gây tăng calcium, tăng calcium niệu, sỏi hoặc vôi hóa thận.
Còi xương dinh dưỡng thường đáp ứng tốt khi điều trị sớm và tuân thủ. Sụn tăng trưởng có thể phục hồi, một số biến dạng nhẹ tự điều chỉnh khi trẻ lớn. Biến dạng nặng, chẩn đoán muộn hoặc thể di truyền có thể để lại hạn chế chiều cao, đau và cần chỉnh hình. Tiên lượng phụ thuộc nguyên nhân và mức tổn thương trước điều trị.
Bệnh có thể tái phát nếu trẻ tiếp tục thiếu vitamin D/calcium, bỏ bổ sung dự phòng, kém hấp thu hoặc rối loạn thận chưa được kiểm soát. Các thể di truyền thường là bệnh mạn và có thể hoạt động trở lại khi điều trị không đầy đủ. Tái khám giúp điều chỉnh kế hoạch theo tăng trưởng.
Dự phòng vitamin D cho trẻ theo hướng dẫn quốc gia hoặc bác sĩ, bảo đảm khẩu phần calcium phù hợp tuổi, hoạt động ngoài trời an toàn và điều trị sớm kém hấp thu hoặc bệnh thận. Trẻ sinh non, da sẫm màu, ăn kiêng hoặc dùng thuốc ảnh hưởng xương cần đánh giá riêng. Không phơi nắng quá mức để phòng còi xương.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Còi xương
Trẻ cần khẩu phần cân đối, đủ sữa hoặc nguồn calcium thay thế, thực phẩm giàu vitamin D và protein. Trẻ dị ứng sữa, ăn chay, bệnh thận hoặc kém hấp thu cần chuyên gia dinh dưỡng xây dựng thực đơn. Không tự pha sữa đặc hơn, dùng nước xương thay sữa hoặc loại bỏ nhóm thực phẩm quan trọng khi chưa có chỉ định.
Khuyến khích chơi và vận động phù hợp tuổi để tăng sức cơ và phối hợp. Khi đau hoặc biến dạng nặng, nên giảm hoạt động va chạm, tránh nhảy cao và được vật lý trị liệu hướng dẫn. Giấc ngủ, dinh dưỡng và hoạt động ngoài trời an toàn đều hỗ trợ phát triển xương.
Gia đình ghi chiều cao/cân nặng theo lịch, theo dõi dáng đi, đau, khả năng đứng–đi và việc dùng thuốc. Chụp ảnh biến dạng định kỳ ở cùng tư thế có thể hỗ trợ trao đổi với bác sĩ nhưng không thay thế khám. Báo sớm khi trẻ nôn, táo bón, khát–tiểu nhiều hoặc yếu tăng.
- Không tự cho trẻ dùng vitamin D hoặc calcium liều cao.
- Không cho trẻ uống phosphate khi chưa có chỉ định chuyên khoa.
- Không nắn chân, bó lá hoặc dùng dụng cụ chỉnh hình không được đánh giá.
- Không ép trẻ chạy nhảy khi đau hoặc nghi gãy xương.
- Không trì hoãn khám vì cho rằng chân cong luôn tự hết.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Còi xương là bệnh đặc trưng của trẻ có sụn tăng trưởng còn mở. Đánh giá phải dựa trên tuổi, tốc độ tăng trưởng, giai đoạn vận động và giá trị xét nghiệm tham chiếu theo tuổi. Trẻ cần điều trị cá thể hóa bởi bác sĩ nhi khoa hoặc nội tiết nhi.
Không áp dụng
Không áp dụng trực tiếp cho người mang thai; tuy nhiên tình trạng vitamin D và calcium của mẹ ảnh hưởng dự trữ của trẻ sơ sinh. Phụ nữ mang thai nên dùng bổ sung theo hướng dẫn sản khoa, không tự dùng liều cao để phòng còi xương cho con.
Trẻ bú mẹ có thể cần dự phòng vitamin D theo hướng dẫn vì hàm lượng trong sữa mẹ thường không đủ để đáp ứng toàn bộ nhu cầu. Mẹ không nên tự tăng liều vitamin D rất cao thay cho bổ sung của trẻ nếu chưa có chỉ định và theo dõi chuyên môn.
Trẻ suy giảm miễn dịch có thể kèm kém dinh dưỡng, ít nắng, tiêu chảy kéo dài hoặc dùng thuốc ảnh hưởng xương. Ngưỡng đi khám nên thấp hơn và cần phân biệt đau xương do nhiễm trùng, thuốc hoặc bệnh ác tính.
Bệnh thận, gan, ruột, tụy, bệnh thần kinh hạn chế vận động và các hội chứng di truyền có thể thay đổi xét nghiệm và lựa chọn điều trị. Cần phối hợp nhiều chuyên khoa và tránh áp dụng phác đồ còi xương dinh dưỡng cho mọi trường hợp.
Trẻ sau phẫu thuật đường tiêu hóa hoặc ghép tạng có nguy cơ thiếu vitamin D/calcium và tương tác thuốc. Cần kế hoạch dinh dưỡng, xét nghiệm và bổ sung riêng; chậm lớn hoặc đau xương sau mổ phải được đánh giá.
Câu hỏi thường gặp về Còi xương
Còi xương có thể ảnh hưởng tăng trưởng, dáng đi, hình dạng chân, lồng ngực, răng và nguy cơ gãy xương. Hạ calcium nặng có thể gây co giật hoặc khó thở và cần cấp cứu. Mức độ nguy hiểm giảm đáng kể khi bệnh được phát hiện sớm, xác định đúng nguyên nhân và điều trị. Không nên chỉ dựa vào dấu hiệu ra mồ hôi, rụng tóc vành khăn hoặc quấy khóc để tự kết luận.
Còi xương do thiếu vitamin D hoặc calcium thường có thể cải thiện tốt khi điều trị sớm và bảo đảm dinh dưỡng. Xét nghiệm và X-quang dần trở về bình thường trong nhiều tuần đến nhiều tháng. Các thể do di truyền hoặc bệnh thận thường cần điều trị lâu dài và theo dõi chuyên khoa. Biến dạng nhẹ có thể tự điều chỉnh, còn biến dạng nặng hoặc chẩn đoán muộn đôi khi cần can thiệp chỉnh hình.
Không. Còi xương là rối loạn khoáng hóa xương, không phải bệnh nhiễm trùng nên không lây qua tiếp xúc, ăn uống hay hô hấp. Một số thể có tính di truyền và có thể xuất hiện ở nhiều người trong gia đình; trường hợp đó là do gene chứ không phải lây truyền. Bác sĩ có thể đề nghị xét nghiệm hoặc tư vấn di truyền khi có tiền sử gia đình.
Thời gian phụ thuộc nguyên nhân. Còi xương dinh dưỡng thường cần một giai đoạn điều trị rồi tiếp tục dự phòng phù hợp tuổi. Còi xương giảm phosphate, phụ thuộc vitamin D hoặc do bệnh thận có thể cần điều trị nhiều năm. Gia đình không nên ngừng thuốc ngay khi trẻ đỡ đau hoặc chân bớt cong, vì xét nghiệm và sụn tăng trưởng có thể chưa hồi phục hoàn toàn.
Trẻ nên vận động phù hợp tuổi vì hoạt động giúp phát triển cơ, thăng bằng và xương. Tuy nhiên, khi đau, yếu, biến dạng nhiều hoặc có nguy cơ gãy, cần tránh chạy nhảy mạnh và môn va chạm. Bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu có thể hướng dẫn bài tập an toàn. Nếu trẻ đột ngột không chịu đứng, đi khập khiễng hoặc đau khu trú, nên đi khám trước khi tiếp tục vận động.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

