U tiết prolactin là u tuyến yên lành tính tạo quá nhiều prolactin. Bệnh thường gây rối loạn sinh dục - sinh sản; khối u lớn còn có thể gây đau đầu, giảm thị trường và suy các trục nội tiết khác. Chẩn đoán cần xác nhận tăng prolactin, loại trừ thai kỳ, thuốc và bệnh toàn thân, sau đó đánh giá tuyến yên bằng MRI. Phần lớn trường hợp đáp ứng tốt với thuốc chủ vận dopamine.
U tiết prolactin là bệnh gì?
Đây là u tuyến yên xuất phát từ tế bào lactotroph và tự chủ bài tiết prolactin. U nhỏ hơn 10 mm được gọi là microprolactinoma; u từ 10 mm trở lên là macroprolactinoma. Tăng prolactin do khối u khác chèn cuống tuyến yên không đồng nghĩa với prolactinoma.
| Tên bệnh | U tiết prolactin |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Prolactinoma |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tuyến yên và các cơ quan đích chịu tác động của hormone liên quan. |
| Tính chất bệnh | Bệnh nội tiết không lây; thường liên quan u tuyến yên lành tính nhưng có thể gây biến chứng do tăng hormone hoặc chèn ép. |
| Mức độ phổ biến | Prolactinoma là loại u tuyến yên có chức năng thường gặp nhất. Nữ trong độ tuổi sinh sản hay được phát hiện sớm vì thay đổi kinh nguyệt; nam giới thường đến khám muộn hơn và có tỷ lệ khối u lớn cao hơn. Ở trẻ vị thành niên, biểu hiện có thể là dậy thì chậm hoặc ngừng tiến triển dậy thì. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về U tiết prolactin
Tế bào u thoát khỏi sự kìm hãm sinh lý của dopamine từ vùng dưới đồi, khiến prolactin tăng kéo dài. Prolactin cao ức chế trục hạ đồi - tuyến yên - sinh dục, làm giảm estrogen hoặc testosterone. Một tỷ lệ nhỏ liên quan hội chứng di truyền như MEN1 hoặc đột biến làm tăng nguy cơ u tuyến yên gia đình.
Prolactinoma là loại u tuyến yên có chức năng thường gặp nhất. Nữ trong độ tuổi sinh sản hay được phát hiện sớm vì thay đổi kinh nguyệt; nam giới thường đến khám muộn hơn và có tỷ lệ khối u lớn cao hơn. Ở trẻ vị thành niên, biểu hiện có thể là dậy thì chậm hoặc ngừng tiến triển dậy thì.
Bệnh hình thành do rối loạn bài tiết hormone hoặc khối u tuyến yên, không phải do lây nhiễm.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của U tiết prolactin
Tế bào u thoát khỏi sự kìm hãm sinh lý của dopamine từ vùng dưới đồi, khiến prolactin tăng kéo dài. Prolactin cao ức chế trục hạ đồi - tuyến yên - sinh dục, làm giảm estrogen hoặc testosterone. Một tỷ lệ nhỏ liên quan hội chứng di truyền như MEN1 hoặc đột biến làm tăng nguy cơ u tuyến yên gia đình.
Đa số ca bệnh xuất hiện rải rác và không tìm thấy yếu tố phòng tránh cụ thể. Cần nghĩ đến căn nguyên di truyền khi u xuất hiện rất sớm, có nhiều u nội tiết, khối u lớn bất thường hoặc gia đình có người mắc u tuyến yên. Tiền sử dùng thuốc làm tăng prolactin không gây prolactinoma nhưng dễ tạo hình ảnh lâm sàng tương tự.
Người trưởng thành có rối loạn kinh nguyệt, tiết sữa bất thường, vô sinh, giảm ham muốn hoặc phát hiện khối vùng tuyến yên.
Triệu chứng và dấu hiệu của U tiết prolactin
Dấu hiệu gợi ý mạnh là vô kinh hoặc kinh thưa đi kèm tiết sữa ngoài thời kỳ cho con bú. Ở nam, giảm ham muốn và rối loạn cương kéo dài có thể là biểu hiện đầu tiên. Khối u chạm giao thoa thị giác thường gây mất thị trường hai bên thái dương hơn là giảm thị lực đơn thuần.
Nữ giới: kinh thưa, vô kinh, khó có thai, khô âm đạo, đau khi quan hệ và tiết sữa. Nam giới: giảm testosterone, rối loạn cương, giảm số lượng tinh trùng, ít râu hoặc giảm khối cơ. Cả hai giới có thể đau đầu, giảm thị trường, mệt mỏi, giảm mật độ xương; khối u lớn còn gây suy giáp trung ương hoặc suy thượng thận thứ phát.
Đau đầu dữ dội đột ngột, nôn, sụp mi, nhìn đôi hoặc giảm thị lực cấp cần cấp cứu vì có thể là xuất huyết trong u tuyến yên. Chảy dịch trong như nước qua mũi sau khi khối u lớn co nhanh khi dùng thuốc cũng cần báo ngay cho cơ sở điều trị.
Đau đầu dữ dội đột ngột, nôn, sụp mi, nhìn đôi hoặc giảm thị lực cấp cần cấp cứu vì có thể là xuất huyết trong u tuyến yên. Chảy dịch trong như nước qua mũi sau khi khối u lớn co nhanh khi dùng thuốc cũng cần báo ngay cho cơ sở điều trị.
Chẩn đoán U tiết prolactin
Bước đầu là hỏi kỹ thời điểm triệu chứng, khả năng mang thai và toàn bộ thuốc đang dùng. Cần đặc biệt rà soát thuốc chống loạn thần, chống nôn, opioid, một số thuốc chống trầm cảm và estrogen. Khám tập trung vào chức năng sinh dục, tiết sữa, dấu suy tuyến yên và đánh giá thị trường khi có triệu chứng chèn ép.
Bước đầu là hỏi kỹ thời điểm triệu chứng, khả năng mang thai và toàn bộ thuốc đang dùng. Cần đặc biệt rà soát thuốc chống loạn thần, chống nôn, opioid, một số thuốc chống trầm cảm và estrogen. Khám tập trung vào chức năng sinh dục, tiết sữa, dấu suy tuyến yên và đánh giá thị trường khi có triệu chứng chèn ép.
Định lượng prolactin huyết thanh là xét nghiệm trung tâm. Nếu tăng nhẹ, có thể lấy lại mẫu trong điều kiện ít stress; đồng thời loại trừ thai, suy giáp nguyên phát, suy thận, bệnh gan và nguyên nhân do thuốc. Khi u rất lớn nhưng prolactin chỉ tăng vừa, phòng xét nghiệm nên pha loãng mẫu để tránh hiệu ứng hook. Macroprolactin cần được kiểm tra khi kết quả cao nhưng triệu chứng nghèo nàn. Chẩn đoán dựa trên tăng prolactin thật sự phù hợp với tổn thương tuyến yên và bối cảnh lâm sàng, không dùng một ngưỡng duy nhất cho mọi hệ xét nghiệm.
Sau khi loại trừ nguyên nhân sinh lý, thuốc và bệnh toàn thân, chụp cộng hưởng từ vùng yên có thuốc đối quang giúp xác định kích thước, xâm lấn xoang hang và liên quan giao thoa thị giác. Đo thị trường được chỉ định khi u áp sát đường thị giác. Nên khảo sát thêm cortisol buổi sáng, hormon giáp, gonadotropin, hormon sinh dục và IGF-1 tùy tình huống.
Định lượng prolactin huyết thanh là xét nghiệm trung tâm. Nếu tăng nhẹ, có thể lấy lại mẫu trong điều kiện ít stress; đồng thời loại trừ thai, suy giáp nguyên phát, suy thận, bệnh gan và nguyên nhân do thuốc. Khi u rất lớn nhưng prolactin chỉ tăng vừa, phòng xét nghiệm nên pha loãng mẫu để tránh hiệu ứng hook. Macroprolactin cần được kiểm tra khi kết quả cao nhưng triệu chứng nghèo nàn. Chẩn đoán dựa trên tăng prolactin thật sự phù hợp với tổn thương tuyến yên và bối cảnh lâm sàng, không dùng một ngưỡng duy nhất cho mọi hệ xét nghiệm.
Điều trị U tiết prolactin
Điều trị nhằm đưa prolactin về mức phù hợp, phục hồi chức năng sinh dục - sinh sản, thu nhỏ khối u, giải phóng đường thị giác và bảo tồn phần tuyến yên lành. Quyết định còn tính đến mong muốn có thai, triệu chứng, kích thước u, khả năng dung nạp thuốc và lựa chọn của người bệnh.
Cabergoline thường là lựa chọn đầu tay vì dùng thưa và có hiệu quả hạ prolactin, thu nhỏ u tốt. Bromocriptine là phương án thay thế trong một số hoàn cảnh, đặc biệt khi cần dựa trên kinh nghiệm sử dụng lâu dài quanh thai kỳ. Liều được tăng từ từ theo prolactin, kích thước u và tác dụng phụ. Cần hỏi chủ động về buồn nôn, hạ huyết áp tư thế, thay đổi khí sắc và rối loạn kiểm soát xung động.
Xạ trị không phải lựa chọn thường quy. Phương pháp này chỉ dành cho khối u tiến triển, xâm lấn hoặc bài tiết dai dẳng sau khi thuốc và phẫu thuật đều không kiểm soát được. Người bệnh phải được theo dõi nhiều năm vì suy tuyến yên có thể xuất hiện muộn.
Mổ nội soi qua xoang bướm được cân nhắc khi kháng hoặc không dung nạp thuốc, thị lực xấu đi dù đã điều trị, có biến chứng cần giải áp, hoặc người bệnh có u khu trú muốn chọn chiến lược phẫu thuật tại trung tâm giàu kinh nghiệm. Khả năng lui bệnh cao hơn ở microadenoma không xâm lấn so với u lớn lan vào xoang hang.
Ghi lại chu kỳ kinh, khả năng sinh dục, triệu chứng thị giác và thời điểm dùng thuốc để trao đổi trong lần khám. Uống cabergoline đúng lịch, thường cùng thức ăn hoặc trước ngủ nếu bác sĩ hướng dẫn để giảm buồn nôn. Không tự bổ sung hormon sinh dục, không tự dừng thuốc khi có thai và báo sớm mọi thay đổi hành vi, chóng mặt nhiều hoặc đau đầu khác thường.
Giai đoạn chỉnh liều cần kiểm tra prolactin thường xuyên hơn; khi ổn định có thể giãn khoảng theo dõi. MRI được lặp lại theo kích thước ban đầu và mức co u, không nhất thiết chụp dày ở microadenoma ổn định. Theo dõi còn bao gồm thị trường, chức năng sinh dục, mật độ xương khi có nguy cơ và các tác dụng không mong muốn của thuốc. Chỉ thử giảm hoặc ngừng thuốc ở người phù hợp dưới giám sát chuyên khoa.
Thời gian điều trị và theo dõi phụ thuộc mức độ tăng hormone, kích thước tổn thương, biến chứng và đáp ứng; nhiều trường hợp cần theo dõi lâu dài.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Hậu quả kéo dài gồm vô sinh, giảm mật độ xương do thiếu hormon sinh dục và suy giảm chất lượng sống. Macroprolactinoma có thể gây mất thị trường, liệt dây thần kinh sọ, suy nhiều hormon tuyến yên hoặc xuất huyết u. Một số trường hợp khối u lớn xâm lấn nền sọ có nguy cơ rò dịch não tủy khi co nhanh.
Đa số người bệnh đạt kiểm soát hormon và giảm thể tích u với điều trị nội khoa. Khả năng duy trì lui bệnh sau ngừng thuốc tốt hơn khi đã điều trị đủ dài, dùng liều duy trì thấp và u co nhiều. Tái tăng prolactin vẫn có thể xảy ra, vì vậy không nên tự ngừng thuốc dù triệu chứng đã hết.
Bệnh có thể còn hoạt tính hoặc tái phát sau điều trị; lịch xét nghiệm hormone và chụp hình ảnh cần được cá thể hóa.
Không có biện pháp ngăn u xuất hiện trong cộng đồng. Phát hiện sớm dựa vào việc không bỏ qua vô kinh kéo dài, tiết sữa bất thường, giảm chức năng tình dục hoặc thay đổi thị trường. Gia đình có hội chứng u nội tiết di truyền cần theo chương trình sàng lọc do bác sĩ di truyền và nội tiết thiết kế.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc U tiết prolactin
Duy trì chế độ ăn cân bằng và điều chỉnh theo các bệnh chuyển hóa đi kèm; không có thực phẩm đơn lẻ chữa khỏi bệnh.
Ghi lại chu kỳ kinh, khả năng sinh dục, triệu chứng thị giác và thời điểm dùng thuốc để trao đổi trong lần khám. Uống cabergoline đúng lịch, thường cùng thức ăn hoặc trước ngủ nếu bác sĩ hướng dẫn để giảm buồn nôn. Không tự bổ sung hormon sinh dục, không tự dừng thuốc khi có thai và báo sớm mọi thay đổi hành vi, chóng mặt nhiều hoặc đau đầu khác thường.
Ghi lại chu kỳ kinh, khả năng sinh dục, triệu chứng thị giác và thời điểm dùng thuốc để trao đổi trong lần khám. Uống cabergoline đúng lịch, thường cùng thức ăn hoặc trước ngủ nếu bác sĩ hướng dẫn để giảm buồn nôn. Không tự bổ sung hormon sinh dục, không tự dừng thuốc khi có thai và báo sớm mọi thay đổi hành vi, chóng mặt nhiều hoặc đau đầu khác thường.
- Không tự ý dùng hoặc ngừng thuốc
- Không bỏ tái khám
- Không trì hoãn khám khi có dấu hiệu cảnh báo
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trước khi mang thai nên tối ưu kiểm soát bệnh và đánh giá kích thước u. Sau khi có thai, nhiều microprolactinoma và macroprolactinoma nằm trong hố yên có thể ngừng chủ vận dopamine; u lớn sát giao thoa cần kế hoạch riêng. Không dùng prolactin để theo dõi diễn tiến thai kỳ; đau đầu mới hoặc thay đổi thị giác mới là tín hiệu cần đánh giá. Trẻ em nên được quản lý bởi nhóm tuyến yên nhi khoa.
Trước khi mang thai nên tối ưu kiểm soát bệnh và đánh giá kích thước u. Sau khi có thai, nhiều microprolactinoma và macroprolactinoma nằm trong hố yên có thể ngừng chủ vận dopamine; u lớn sát giao thoa cần kế hoạch riêng. Không dùng prolactin để theo dõi diễn tiến thai kỳ; đau đầu mới hoặc thay đổi thị giác mới là tín hiệu cần đánh giá. Trẻ em nên được quản lý bởi nhóm tuyến yên nhi khoa.
Trước khi mang thai nên tối ưu kiểm soát bệnh và đánh giá kích thước u. Sau khi có thai, nhiều microprolactinoma và macroprolactinoma nằm trong hố yên có thể ngừng chủ vận dopamine; u lớn sát giao thoa cần kế hoạch riêng. Không dùng prolactin để theo dõi diễn tiến thai kỳ; đau đầu mới hoặc thay đổi thị giác mới là tín hiệu cần đánh giá. Trẻ em nên được quản lý bởi nhóm tuyến yên nhi khoa.
Trước khi mang thai nên tối ưu kiểm soát bệnh và đánh giá kích thước u. Sau khi có thai, nhiều microprolactinoma và macroprolactinoma nằm trong hố yên có thể ngừng chủ vận dopamine; u lớn sát giao thoa cần kế hoạch riêng. Không dùng prolactin để theo dõi diễn tiến thai kỳ; đau đầu mới hoặc thay đổi thị giác mới là tín hiệu cần đánh giá. Trẻ em nên được quản lý bởi nhóm tuyến yên nhi khoa.
Trước khi mang thai nên tối ưu kiểm soát bệnh và đánh giá kích thước u. Sau khi có thai, nhiều microprolactinoma và macroprolactinoma nằm trong hố yên có thể ngừng chủ vận dopamine; u lớn sát giao thoa cần kế hoạch riêng. Không dùng prolactin để theo dõi diễn tiến thai kỳ; đau đầu mới hoặc thay đổi thị giác mới là tín hiệu cần đánh giá. Trẻ em nên được quản lý bởi nhóm tuyến yên nhi khoa.
Giai đoạn chỉnh liều cần kiểm tra prolactin thường xuyên hơn; khi ổn định có thể giãn khoảng theo dõi. MRI được lặp lại theo kích thước ban đầu và mức co u, không nhất thiết chụp dày ở microadenoma ổn định. Theo dõi còn bao gồm thị trường, chức năng sinh dục, mật độ xương khi có nguy cơ và các tác dụng không mong muốn của thuốc. Chỉ thử giảm hoặc ngừng thuốc ở người phù hợp dưới giám sát chuyên khoa.
Câu hỏi thường gặp về U tiết prolactin
Phần lớn là u lành, nhưng một số u lớn có thể xâm lấn tại chỗ.
Nhiều người phục hồi rụng trứng hoặc testosterone sau khi prolactin bình thường; kế hoạch mang thai cần trao đổi trước với bác sĩ.
Chỉ cân nhắc sau giai đoạn kiểm soát bền vững và u co rõ, kèm kế hoạch xét nghiệm sau ngừng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

