Suy giáp bẩm sinh là tình trạng trẻ thiếu hormone tuyến giáp ngay từ khi sinh, do tuyến giáp không hình thành đúng, không tổng hợp hormone hiệu quả hoặc hiếm hơn do bất thường tuyến yên - vùng dưới đồi. Nhiều trẻ sơ sinh ban đầu vẫn trông khỏe mạnh, vì vậy sàng lọc bằng mẫu máu gót chân và xét nghiệm TSH, FT4 có vai trò quyết định. Nếu không được phát hiện sớm, bệnh có thể ảnh hưởng phát triển não, tăng trưởng, thính giác và vận động. Một số dấu hiệu như vàng da kéo dài, bú kém, ngủ nhiều, táo bón, thân nhiệt thấp, lưỡi to hoặc thoát vị rốn thường xuất hiện muộn và không đặc hiệu. Điều trị thay thế hormone sớm, theo dõi xét nghiệm sát và điều chỉnh theo tốc độ lớn của trẻ giúp tối ưu phát triển thể chất và nhận thức.
Suy giáp bẩm sinh là bệnh gì?
Suy giáp bẩm sinh là tình trạng thiếu sản xuất hoặc giảm tác dụng hormone tuyến giáp có mặt từ lúc sinh. Thể nguyên phát do bất thường tại tuyến giáp chiếm đa số; thể trung ương do thiếu kích thích từ tuyến yên hoặc vùng dưới đồi ít gặp hơn. Bệnh có thể vĩnh viễn hoặc thoáng qua. Điểm đặc biệt là trẻ sơ sinh thường chưa có biểu hiện rõ vì còn hormone từ mẹ và vì triệu chứng phát triển chậm, nên không thể dựa vào quan sát để loại trừ. Sàng lọc sơ sinh và xác nhận xét nghiệm sớm là nền tảng để bảo vệ phát triển não trong giai đoạn đầu đời.
| Tên bệnh | Suy giáp bẩm sinh |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Congenital hypothyroidism |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Thiếu hormone tuyến giáp bẩm sinh; suy tuyến giáp ở trẻ sơ sinh |
| Mã ICD-10 | E03.1 (suy giáp bẩm sinh không có bướu giáp) hoặc E03.0 (có bướu giáp), tùy thể bệnh |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; nội tiết nhi và bệnh tuyến giáp sơ sinh |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tuyến giáp hoặc trục vùng dưới đồi - tuyến yên là vị trí chính; não, tăng trưởng, xương, thính giác và chuyển hóa toàn thân có thể bị ảnh hưởng. |
| Tính chất bệnh | Tình trạng có từ khi sinh, không lây; có thể vĩnh viễn hoặc thoáng qua, do bất thường phát triển, tổng hợp hormone, trung ương hoặc nguyên nhân khác. |
| Mức độ phổ biến | Là một trong các rối loạn nội tiết bẩm sinh quan trọng có thể phát hiện bằng sàng lọc sơ sinh. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Suy giáp bẩm sinh
Hormone tuyến giáp cần cho biệt hóa tế bào thần kinh, tạo myelin, tăng trưởng xương và chuyển hóa. Khi tuyến giáp không phát triển, nằm sai vị trí, khiếm khuyết tổng hợp hormone hoặc thiếu TSH, T4 giảm trong giai đoạn não phát triển nhanh. Thiếu kéo dài có thể gây ảnh hưởng nhận thức, vận động và tăng trưởng khó hồi phục hoàn toàn.
- Nguyên phát: do bất thường tuyến giáp hoặc tổng hợp hormone.
- Trung ương: do thiếu TSH/TRH, thường đi kèm thiếu hormone tuyến yên khác.
- Vĩnh viễn hoặc thoáng qua.
- Mức độ sinh hóa có thể được phân tầng nhẹ, vừa hoặc nặng theo FT4 khi chẩn đoán.
Tần suất thay đổi theo dân số, chính sách sàng lọc và ngưỡng xét nghiệm. Bệnh gặp ở cả hai giới, một số dạng nguyên phát được báo cáo nhiều hơn ở trẻ gái. Dữ liệu Việt Nam phụ thuộc chương trình sàng lọc từng khu vực và chưa đồng nhất toàn quốc.
Tình trạng hình thành trong thai kỳ hoặc ngay sau sinh do bất thường phát triển, di truyền, phơi nhiễm i-ốt, thuốc hoặc rối loạn điều hòa hormone. Đây không phải bệnh truyền nhiễm.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Suy giáp bẩm sinh
- Rối loạn phát triển tuyến giáp: không có tuyến, tuyến lạc chỗ hoặc giảm sản.
- Khiếm khuyết di truyền trong tổng hợp hormone tuyến giáp.
- Thiếu hoặc thừa i-ốt trong thai kỳ và giai đoạn sơ sinh.
- Kháng thể hoặc thuốc của mẹ ảnh hưởng tuyến giáp thai nhi.
- Bất thường tuyến yên - vùng dưới đồi gây suy giáp trung ương.
- Trẻ sinh non hoặc bệnh nặng có thể có rối loạn chức năng thoáng qua.
- Tiền sử gia đình rối loạn tổng hợp hormone hoặc bệnh tuyến giáp bẩm sinh.
- Sinh non, cân nặng rất thấp hoặc bệnh sơ sinh nặng.
- Mẹ mắc bệnh tuyến giáp tự miễn hoặc dùng thuốc ảnh hưởng tuyến giáp trong thai kỳ.
- Phơi nhiễm thiếu hoặc thừa i-ốt.
- Dị tật đường giữa hoặc dấu hiệu thiếu nhiều hormone tuyến yên.
Mọi trẻ sơ sinh đều cần được tiếp cận sàng lọc theo chương trình địa phương. Trẻ sinh non, trẻ bệnh nặng, trẻ có dị tật, song thai, tiền sử gia đình hoặc mẹ có bệnh tuyến giáp có thể cần lấy mẫu lặp lại hay đánh giá chuyên sâu hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Suy giáp bẩm sinh
Phần lớn trẻ không có dấu hiệu rõ trong những ngày đầu. Triệu chứng xuất hiện dần và có thể nhẹ, đặc biệt ở thể một phần. Trẻ sinh non hoặc suy giáp trung ương có kiểu xét nghiệm khác nên dễ bị bỏ sót nếu chương trình chỉ dựa vào TSH.
- Vàng da kéo dài hơn dự kiến.
- Bú kém, ngủ nhiều và ít phản ứng.
- Táo bón hoặc bụng chướng.
- Khóc khàn, lưỡi to hoặc mặt phù.
- Thoát vị rốn.
- Da lạnh, khô và thân nhiệt thấp.
- Tăng cân chậm hoặc chậm phát triển chiều dài về sau.
- Khó thở, tím tái hoặc nhịp tim chậm ở trường hợp nặng.
- Thóp sau rộng, chậm trưởng thành xương.
- Giảm thính lực.
- Hạ đường huyết hoặc bất thường sinh dục khi kèm thiếu nhiều hormone tuyến yên.
Nên đặt lịch khám: ngay khi sàng lọc sơ sinh bất thường hoặc trẻ vàng da kéo dài, bú kém, táo bón. Cần khám trong ngày: khi trẻ ngủ li bì hơn, thân nhiệt thấp, tăng cân kém hoặc nôn nhiều. Cần tái khám sớm: khi bỏ thuốc, nôn sau uống thuốc, đổi chế phẩm hoặc kết quả TSH/FT4 ngoài mục tiêu.
Gọi 115 hoặc đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu khi trẻ khó đánh thức, bú gần như không được, khó thở, tím tái, hạ thân nhiệt rõ, co giật, mất nước hoặc nhịp tim chậm. Không trì hoãn để thử mẹo dân gian và không tự vận chuyển khi trẻ không ổn định nếu có thể gọi cấp cứu.
Chẩn đoán Suy giáp bẩm sinh
Sàng lọc phát hiện nguy cơ, sau đó cần xét nghiệm huyết thanh TSH và FT4 để xác nhận. Bác sĩ đánh giá tuổi thai, cân nặng, tình trạng bệnh, thuốc của mẹ, i-ốt và dấu hiệu tuyến yên. Hình ảnh tuyến giáp hoặc xét nghiệm gen có thể giúp xác định nguyên nhân nhưng không được làm chậm điều trị.
Bác sĩ đánh giá bú, mức tỉnh táo, vàng da, nhiệt độ, nhịp tim, lưỡi, thóp, thoát vị rốn, trương lực cơ, tăng trưởng và dị tật đi kèm. Ở trẻ nghi suy giáp trung ương, khám đường giữa, cơ quan sinh dục và dấu hạ đường huyết rất quan trọng.
- TSH và FT4 huyết thanh: xác nhận chẩn đoán và phân tầng mức độ.
- Xét nghiệm sàng lọc gót chân: phát hiện nguy cơ nhưng không thay thế mẫu huyết thanh.
- Thyroglobulin, kháng thể hoặc i-ốt niệu: dùng chọn lọc để tìm nguyên nhân.
- Cortisol, glucose, điện giải và hormone tuyến yên khác: cần khi nghi thể trung ương.
- Xét nghiệm gen: cân nhắc khi có bướu giáp, gia đình nhiều người mắc hoặc nghi khiếm khuyết tổng hợp hormone.
Siêu âm và xạ hình tuyến giáp có thể xác định tuyến vắng, lạc chỗ, giảm sản hoặc bướu giáp. Các thăm dò này hỗ trợ tiên lượng tính vĩnh viễn nhưng không được trì hoãn bắt đầu levothyroxine khi xét nghiệm xác nhận bệnh.
Trẻ có kết quả sàng lọc bất thường cần đo TSH và FT4 huyết thanh sớm. FT4 thấp với TSH tăng phù hợp suy giáp nguyên phát; FT4 thấp với TSH không tăng tương xứng gợi ý thể trung ương. Ngưỡng và thời điểm diễn giải phụ thuộc tuổi sau sinh, tuổi thai và quy trình sàng lọc.
Điều trị Suy giáp bẩm sinh
Mục tiêu là khôi phục hormone nhanh nhưng an toàn, duy trì FT4 và TSH trong mục tiêu theo tuổi, đồng thời theo dõi tăng trưởng và phát triển thần kinh. Điều trị không nên chờ hoàn tất hình ảnh hoặc gen. Trẻ nghi thiếu cortisol cần đánh giá và xử trí ưu tiên theo chuyên khoa.
Levothyroxine là thuốc thay thế chuẩn. Dạng dùng, cách nghiền hoặc pha và liều được bác sĩ nội tiết nhi quy định theo cân nặng, mức độ bệnh và xét nghiệm. Một số chế phẩm, sữa đậu nành, sắt hoặc canxi có thể ảnh hưởng hấp thu; người chăm sóc không tự đổi nhãn thuốc hoặc trộn thuốc vào toàn bộ bình sữa.
Không áp dụng
Không áp dụng
Bảo đảm dinh dưỡng phù hợp tuổi, hướng dẫn người chăm sóc cho thuốc đúng cách, theo dõi phát triển vận động - ngôn ngữ và đánh giá thính lực khi cần. Can thiệp sớm về phát triển được chỉ định nếu trẻ có chậm mốc.
TSH và FT4 được kiểm tra thường xuyên hơn trong những tháng đầu, sau thay đổi liều và khi tăng trưởng nhanh. Bác sĩ theo dõi cân nặng, chiều dài, vòng đầu, mốc phát triển, dấu thừa hoặc thiếu hormone và việc dùng thuốc thực tế.
Trẻ có nguyên nhân vĩnh viễn cần điều trị lâu dài. Khi chưa rõ bệnh thoáng qua hay vĩnh viễn, việc đánh giá lại thường được lên kế hoạch sau giai đoạn phát triển não sớm, dưới giám sát chuyên khoa; không tự ngừng thuốc để thử.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Chậm phát triển nhận thức và vận động nếu điều trị muộn hoặc kiểm soát kém.
- Chậm tăng trưởng, trưởng thành xương và dậy thì.
- Giảm thính lực ở một số nguyên nhân.
- Thừa hormone do điều trị quá mức có thể ảnh hưởng hành vi, xương và tim.
- Thiếu cortisol phối hợp có thể gây hạ đường huyết và sốc.
Tiên lượng phát triển thường rất tốt khi bệnh được phát hiện qua sàng lọc, điều trị sớm và duy trì hormone trong mục tiêu. Kết quả phụ thuộc mức độ thiếu hormone ban đầu, thời điểm bắt đầu điều trị, tuân thủ và các dị tật hoặc thiếu hormone đi kèm.
Thể vĩnh viễn không tái phát theo đợt mà cần thay thế hormone liên tục. Thể thoáng qua có thể hết, nhưng bất thường xét nghiệm có thể quay lại nếu đánh giá ngừng thuốc quá sớm hoặc trẻ vẫn còn nguyên nhân nền.
Không thể phòng phần lớn bất thường phát triển tuyến giáp. Sàng lọc sơ sinh, dinh dưỡng i-ốt hợp lý cho phụ nữ mang thai, quản lý thuốc tuyến giáp của mẹ và theo dõi trẻ nguy cơ cao giúp phòng hậu quả phát triển thần kinh.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Suy giáp bẩm sinh
Trẻ cần chế độ dinh dưỡng theo tuổi. Không tự bổ sung i-ốt, sắt hoặc canxi liều cao. Levothyroxine nên được cho theo hướng dẫn nhất quán; tránh trộn vào cả bình sữa vì không bảo đảm trẻ nhận đủ liều.
Trẻ được điều trị tốt thường có thể vui chơi và vận động như bạn cùng tuổi. Người chăm sóc cần khuyến khích hoạt động phù hợp mốc phát triển và đưa trẻ đánh giá nếu chậm lẫy, ngồi, đi hoặc nói.
Ghi lịch dùng thuốc, thời điểm nôn hoặc quên thuốc, lượng bú, số lần đi tiêu và các mốc phát triển. Cân đo theo lịch khám; không dựa vào cân nặng hoặc mức ngủ để tự chỉnh liều hormone.
- Không trì hoãn điều trị để chờ siêu âm, xạ hình hoặc xét nghiệm gen.
- Không tự ngừng thuốc khi trẻ trông khỏe mạnh.
- Không trộn thuốc vào toàn bộ bình sữa hoặc thức ăn mà trẻ có thể không dùng hết.
- Không tự đổi chế phẩm, tăng i-ốt hoặc dùng sản phẩm quảng cáo phát triển trí não thay thuốc.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Đây là bệnh của trẻ từ khi sinh, vì vậy tăng trưởng và phát triển thần kinh là trọng tâm. Trẻ cần bác sĩ nội tiết nhi, xét nghiệm theo tuổi và đánh giá mốc phát triển; người chăm sóc giữ vai trò quyết định trong việc dùng thuốc đều.
Không áp dụng
Phụ nữ mang thai có bệnh tuyến giáp cần được kiểm soát và dùng thuốc theo chỉ định để giảm nguy cơ rối loạn chức năng tuyến giáp ở thai. Không tự dùng i-ốt liều cao hoặc ngừng thuốc tuyến giáp khi mang thai.
Thuốc tuyến giáp của mẹ và tình trạng i-ốt có thể ảnh hưởng đánh giá trẻ trong một số bối cảnh. Mẹ nên tiếp tục điều trị theo chỉ định và đưa trẻ đi sàng lọc, tái khám đúng lịch.
Suy giảm miễn dịch không phải nguyên nhân điển hình, nhưng trẻ bệnh nặng có thể có kết quả chức năng tuyến giáp khó diễn giải. Cần phối hợp bác sĩ sơ sinh và nội tiết để tránh bỏ sót hoặc điều trị không cần thiết.
Trẻ sinh non, bệnh tim bẩm sinh, hội chứng Down, dị tật đường giữa hoặc thiếu hormone tuyến yên cần kế hoạch xét nghiệm và theo dõi riêng. Bệnh nền có thể thay đổi tốc độ tăng trưởng và khả năng hấp thu thuốc.
Không áp dụng
Câu hỏi thường gặp về Suy giáp bẩm sinh
Bệnh có thể ảnh hưởng phát triển não và tăng trưởng nếu phát hiện muộn. Tuy nhiên, sàng lọc sơ sinh và điều trị hormone sớm giúp giảm đáng kể nguy cơ này. Nguy cơ cao hơn khi thiếu hormone nặng, bắt đầu điều trị trễ hoặc dùng thuốc không đều.
Một số thể thoáng qua có thể hết, nhưng nhiều trẻ có bất thường tuyến giáp vĩnh viễn và cần levothyroxine lâu dài. Việc thử ngừng thuốc chỉ được thực hiện theo kế hoạch của bác sĩ sau khi trẻ qua giai đoạn phát triển não sớm và có xét nghiệm theo dõi.
Không. Bệnh xuất hiện do bất thường phát triển tuyến giáp, tổng hợp hormone, điều hòa tuyến yên hoặc các yếu tố trong thai kỳ và sơ sinh. Trẻ không lây bệnh cho anh chị em, cha mẹ hoặc người chăm sóc.
Thời gian phụ thuộc bệnh vĩnh viễn hay thoáng qua. Nhiều trẻ cần điều trị suốt đời, trong khi một số được đánh giá lại sau vài năm. Dù trẻ không còn triệu chứng, không được tự ngừng thuốc vì não và cơ thể vẫn cần hormone đầy đủ.
Nhiều trẻ phát triển bình thường khi được chẩn đoán sớm, dùng thuốc đúng và theo dõi sát. Kết quả còn phụ thuộc mức độ bệnh ban đầu, nguyên nhân, thời điểm điều trị và tuân thủ. Cần theo dõi chiều cao, cân nặng, vận động, ngôn ngữ và thính lực.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

