Cơn suy thượng thận là cấp cứu nội tiết do thiếu cortisol nghiêm trọng trong lúc nhu cầu cơ thể tăng hoặc thuốc thay thế bị gián đoạn. Tình trạng liên quan sự mất bù cấp của trục cortisol và đôi khi cả aldosterone và có thể gây tụt huyết áp, sốc, hạ đường huyết, rối loạn điện giải và rối loạn ý thức. Nguyên nhân chủ yếu gồm nhiễm trùng; nôn hoặc tiêu chảy; bỏ thuốc; ngừng glucocorticoid đột ngột; phẫu thuật, chấn thương hoặc xuất huyết tuyến thượng thận/tuyến yên. Người bệnh thường có yếu lả, nôn, đau bụng, tiêu chảy, mất nước, sốt, tụt huyết áp, lú lẫn hoặc hạ đường huyết. Chẩn đoán cần phối hợp bệnh sử, khám, đánh giá lâm sàng khẩn cấp, cortisol và ACTH nếu không làm chậm điều trị, điện giải, glucose và xét nghiệm tìm nguyên nhân và hình ảnh khi phù hợp. Điều trị tập trung vào hydrocortisone tiêm ngay, truyền dịch, bổ sung glucose khi cần và xử trí yếu tố khởi phát, đồng thời phòng biến chứng và hướng dẫn xử trí khi cơ thể chịu stress. Phát hiện sớm đặc biệt quan trọng vì tụt huyết áp, ngất, nôn không giữ được thuốc, lú lẫn, co giật hoặc sốc. Người bệnh không nên tự ngừng hoặc điều chỉnh glucocorticoid khi chưa có hướng dẫn chuyên khoa.
Cơn suy thượng thận là bệnh gì?
Cơn suy thượng thận là biến chứng cấp của suy thượng thận hoặc ức chế trục do steroid, không phải một bệnh mạn độc lập. Bản chất bệnh nằm ở sự mất bù cấp của trục cortisol và đôi khi cả aldosterone. Điều này giúp phân biệt với các rối loạn có triệu chứng tương tự nhưng cơ chế khác.
Việc xác định đúng nguyên nhân quyết định lựa chọn xét nghiệm, thuốc, phẫu thuật và thời gian theo dõi.
| Tên bệnh | Cơn suy thượng thận |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Adrenal crisis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Cơn Addison; acute adrenal insufficiency |
| Mã ICD-10 | E27.2 – Cơn Addison |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; cấp cứu nội tiết |
| Cơ quan ảnh hưởng | Toàn thân do thiếu cortisol cấp, ảnh hưởng tuần hoàn, điện giải, đường huyết, tiêu hóa, thận và thần kinh. |
| Tính chất bệnh | Tình trạng cấp tính đe dọa tính mạng, không lây. |
| Mức độ phổ biến | Không thường gặp nhưng là biến chứng quan trọng của suy thượng thận |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Cơn suy thượng thận
Thiếu cortisol làm giảm trương lực mạch và đáp ứng catecholamine, gây tụt huyết áp và hạ đường huyết. Trong suy nguyên phát, thiếu aldosterone làm mất natri, nước và tăng kali. Nôn/tiêu chảy làm mất nước và mất thuốc, khiến sốc nặng hơn.
- Trên nền suy nguyên phát: thường mất muối và tăng kali rõ.
- Trên nền suy trung ương: aldosterone thường bảo tồn.
- Do ngừng glucocorticoid: trục bị ức chế.
- Biểu hiện đầu tiên: chưa từng được chẩn đoán suy thượng thận.
Cơn suy thượng thận là tình trạng không thường gặp nhưng là biến chứng quan trọng của suy thượng thận và có thể bị bỏ sót vì biểu hiện không đặc hiệu. Nhóm tuổi, giới và bối cảnh mắc bệnh phụ thuộc nguyên nhân. Dữ liệu đại diện toàn quốc tại Việt Nam còn hạn chế.
Cơn suy thượng thận hình thành do thiếu cortisol cấp đe dọa tính mạng. Tình trạng không lây truyền từ người sang người.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Cơn suy thượng thận
- nhiễm trùng.
- nôn hoặc tiêu chảy.
- bỏ thuốc.
- ngừng glucocorticoid đột ngột.
- phẫu thuật, chấn thương hoặc xuất huyết tuyến thượng thận/tuyến yên.
Tiền sử cơn cấp, nhiễm trùng, bệnh tiêu hóa, thiếu thuốc, không tăng liều khi ốm, phẫu thuật hoặc chấn thương.
Người đã biết suy thượng thận, người dùng steroid kéo dài, sau mổ tuyến yên/thượng thận hoặc có xuất huyết tuyến nội tiết.
Triệu chứng và dấu hiệu của Cơn suy thượng thận
Cơn suy thượng thận có thể tiến triển âm thầm hoặc xuất hiện sau một biến cố. Biểu hiện thay đổi theo mức hormone, thời gian bệnh và nguyên nhân. Khởi phát có thể nhanh trong vài giờ hoặc bắt đầu bằng mệt, chán ăn và buồn nôn. Tụt huyết áp không đáp ứng đầy đủ với dịch và hạ đường huyết làm tăng nghi ngờ.
- Biểu hiện chính: yếu lả, nôn, đau bụng, tiêu chảy, mất nước, sốt, tụt huyết áp, lú lẫn hoặc hạ đường huyết.
- Ảnh hưởng huyết áp và năng lượng: mức độ thay đổi theo từng người.
- Triệu chứng tiêu hóa hoặc chuyển hóa: cần đánh giá cùng xét nghiệm.
- Biểu hiện do nguyên nhân nền: có thể gồm đau đầu, thay đổi thị lực hoặc dấu khối u.
- Co giật do hạ đường huyết hoặc hạ natri.
- Rối loạn nhịp do tăng kali.
- Đau đầu và giảm thị lực trong xuất huyết tuyến yên.
Nên đặt lịch khám: khi có yếu lả, nôn, đau bụng, tiêu chảy, mất nước, sốt, tụt huyết áp, lú lẫn hoặc hạ đường huyết kéo dài.
Cần khám trong ngày: khi triệu chứng tăng nhanh, nôn, sốt hoặc không dùng được thuốc.
Cần tái khám sớm: khi xuất hiện dấu hiệu thiếu hoặc thừa hormone trong quá trình điều trị.
- tụt huyết áp, ngất, nôn không giữ được thuốc, lú lẫn, co giật hoặc sốc.
- Ngất, lú lẫn, co giật hoặc không thể uống thuốc.
- Đau đầu dữ dội kèm giảm thị lực nếu nghi tổn thương tuyến yên.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu; không trì hoãn điều trị.
Chẩn đoán Cơn suy thượng thận
Chẩn đoán cơn suy thượng thận bắt đầu bằng khai thác thuốc và bệnh sử, sau đó dùng đánh giá lâm sàng khẩn cấp, cortisol và ACTH nếu không làm chậm điều trị, điện giải, glucose và xét nghiệm tìm nguyên nhân. Kết quả phải được diễn giải theo thời điểm lấy mẫu, tình trạng cấp và nguyên nhân nghi ngờ.
Bác sĩ đánh giá huyết áp, mất nước, sắc tố da, cân nặng, sức cơ, thị trường và dấu thiếu các hormone khác. Khám tập trung tìm biểu hiện của sự mất bù cấp của trục cortisol và đôi khi cả aldosterone và nguyên nhân nền.
- Xét nghiệm hormone: đánh giá lâm sàng khẩn cấp, cortisol và ACTH nếu không làm chậm điều trị, điện giải, glucose và xét nghiệm tìm nguyên nhân.
- Điện giải và glucose: đánh giá mức độ mất bù.
- Hormone liên quan: phân biệt nguyên phát, thứ phát hoặc nguồn tuyến yên.
- Xét nghiệm nguyên nhân: lựa chọn theo tự miễn, thuốc, khối u hoặc nhiễm trùng.
Hình ảnh không phải bước đầu. CT bụng hoặc MRI tuyến yên chỉ thực hiện sau hồi sức khi nghi xuất huyết, khối u hoặc nguyên nhân cấu trúc.
Không chờ một ngưỡng xét nghiệm đơn lẻ. Tụt huyết áp hoặc bệnh nặng kèm nghi thiếu cortisol cần được điều trị ngay; xác nhận nguyên nhân sau ổn định.
Điều trị Cơn suy thượng thận
Mục tiêu là hydrocortisone tiêm ngay, truyền dịch, bổ sung glucose khi cần và xử trí yếu tố khởi phát. Trường hợp mất bù cần ưu tiên ổn định huyết động và đường huyết. Điều trị nguyên nhân cùng giáo dục người bệnh là thành phần bắt buộc.
Hydrocortisone tiêm là thuốc ưu tiên; kháng sinh, glucose, thuốc hạ kali hoặc vận mạch dùng theo biến chứng. Không trì hoãn steroid để chờ xét nghiệm.
Các thủ thuật chỉ được cân nhắc khi cần xác định nguồn bệnh, xử trí biến chứng hoặc điều trị nguyên nhân cấu trúc; quyết định do chuyên khoa nội tiết phối hợp chuyên khoa liên quan.
Phẫu thuật được cân nhắc khi nguyên nhân là khối u hoặc tổn thương cấu trúc có thể loại bỏ. Chỉ định phụ thuộc vị trí, khả năng phẫu thuật, mức độ hormone bất thường và bệnh nền.
Giữ ấm, phòng hít sặc, theo dõi tim–tri giác và giáo dục kế hoạch ngày ốm trước xuất viện.
Theo dõi liên tục huyết áp, mạch, tri giác, glucose, natri, kali, creatinine và nước tiểu; đánh giá đáp ứng với dịch và steroid.
Hồi sức bắt đầu ngay trong giờ đầu; điều trị bệnh viện kéo dài đến khi huyết động, điện giải và ăn uống ổn định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Sốc, tổn thương thận cấp, rối loạn nhịp, hạ đường huyết, co giật, hôn mê và tử vong.
Tiên lượng tốt hơn rõ rệt khi nhận biết và điều trị sớm; chậm dùng steroid và nhiễm trùng nặng làm tăng nguy cơ.
Cơn có thể tái diễn nếu không tuân thủ quy tắc ngày ốm, không mang thuốc hoặc thường xuyên bị nôn/tiêu chảy.
Dùng hormone đều, tăng liều đúng khi sốt, tiêm cấp cứu khi không uống được, mang thẻ cảnh báo và báo trước phẫu thuật.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Cơn suy thượng thận
Ăn uống không thay thế cấp cứu. Sau ổn định, bù nước và điện giải theo bệnh nền; không tự uống nước muối đậm đặc.
Nghỉ ngơi trong giai đoạn hồi phục; chỉ vận động lại khi huyết áp và điện giải ổn định.
Theo dõi sốt, nôn, tiêu chảy, huyết áp và khả năng uống thuốc; khi không giữ được thuốc phải thực hiện kế hoạch cấp cứu.
- Không chờ xét nghiệm mới dùng steroid khi nghi cơn cấp.
- Không cố uống thuốc khi nôn liên tục.
- Không tự lái xe khi tụt huyết áp.
- Không bỏ sót điều trị nhiễm trùng.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, cơn suy thượng thận có thể ảnh hưởng tăng trưởng, dậy thì và đường huyết. Việc chẩn đoán, liều thuốc và kế hoạch cấp cứu phải được cá thể hóa theo tuổi và cân nặng.
Ở người cao tuổi, biểu hiện cơn suy thượng thận dễ bị nhầm với lão hóa hoặc bệnh nền. Đa thuốc, té ngã, suy thận và bệnh tim mạch cần được xem xét khi điều trị.
Thai kỳ cần theo dõi phối hợp nội tiết–sản khoa vì nhu cầu hormone và ngưỡng xét nghiệm thay đổi. Không tự ngừng hoặc điều chỉnh thuốc khi mang thai.
Trong thời kỳ cho con bú, lợi ích điều trị và mức phơi nhiễm của trẻ cần được đánh giá theo từng thuốc. Không mặc định ngừng cho bú hoặc ngừng điều trị.
Người suy giảm miễn dịch có thể nhiễm trùng nặng hoặc biểu hiện không điển hình, làm cơn suy thượng thận mất bù. Ngưỡng đi khám nên thấp hơn.
Tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim, thận, xương và rối loạn tâm thần có thể ảnh hưởng biểu hiện và lựa chọn điều trị cơn suy thượng thận.
Sau phẫu thuật liên quan tuyến yên hoặc thượng thận, cần theo dõi hormone, huyết áp, điện giải, nhiễm trùng và các dấu hiệu thiếu hoặc thừa cortisol.
Câu hỏi thường gặp về Cơn suy thượng thận
Cơn suy thượng thận có thể nguy hiểm nếu không được nhận biết và điều trị đúng, đặc biệt khi gây rối loạn huyết áp, đường huyết, điện giải hoặc biến chứng thần kinh. Mức độ phụ thuộc nguyên nhân và bệnh nền. Theo dõi chuyên khoa giúp giảm nguy cơ và nhận biết sớm tình trạng cấp.
Khả năng hồi phục của cơn suy thượng thận phụ thuộc nguyên nhân. Tổn thương có thể loại bỏ hoặc ức chế do thuốc đôi khi hồi phục, trong khi tổn thương vĩnh viễn có thể cần điều trị lâu dài. Không nên tự đánh giá khỏi bệnh chỉ dựa vào việc triệu chứng giảm.
Không. Cơn suy thượng thận là rối loạn nội tiết, không phải bệnh truyền nhiễm. Một số nguyên nhân nền có thể liên quan tự miễn, khối u, thuốc, xuất huyết hoặc di truyền; các cơ chế này không lây qua tiếp xúc.
Thời gian dùng thuốc phụ thuộc nguyên nhân và khả năng hồi phục của trục nội tiết. Một số người cần hormone thay thế tạm thời, trong khi người có tổn thương vĩnh viễn có thể cần suốt đời. Việc giảm hoặc ngừng thuốc phải dựa trên xét nghiệm và hướng dẫn bác sĩ.
Cần cấp cứu khi có tụt huyết áp, ngất, nôn không giữ được thuốc, lú lẫn, co giật hoặc sốc. Người đã có kế hoạch thuốc cấp cứu nên thực hiện đúng hướng dẫn, sau đó gọi 115 hoặc đến bệnh viện. Không tự lái xe khi chóng mặt, tụt huyết áp, lú lẫn hoặc yếu lả.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

