Thoái hóa khớp gối là tình trạng tổn thương tiến triển của toàn bộ khớp gối, không chỉ riêng lớp sụn. Người bệnh thường đau tăng khi đi bộ, lên xuống cầu thang hoặc đứng lâu, kèm cứng khớp ngắn sau khi nghỉ và giảm khả năng vận động. Bệnh không lây nhưng có thể kéo dài, làm yếu cơ đùi, biến dạng trục chân và hạn chế sinh hoạt nếu không được quản lý phù hợp. Chẩn đoán chủ yếu dựa trên triệu chứng và khám; X-quang chỉ cần khi biểu hiện không điển hình, cần loại trừ gãy xương, viêm khớp dạng thấp, gout hoặc chuẩn bị can thiệp. Điều trị sớm tập trung vào giáo dục, bài tập tăng sức cơ, kiểm soát cân nặng, giảm đau an toàn và đánh giá phẫu thuật thay khớp khi đau, giảm chức năng vẫn nghiêm trọng.
Thoái hóa khớp gối là bệnh gì?
Thoái hóa khớp gối là một rối loạn mạn tính trong đó sụn khớp, xương dưới sụn, màng hoạt dịch, sụn chêm và các mô nâng đỡ cùng thay đổi theo thời gian. Sụn mỏng và nứt không đồng nghĩa với “hai đầu xương cọ hoàn toàn vào nhau” ở mọi người; mức độ tổn thương trên phim cũng không luôn tương ứng với mức đau. Bệnh khác với viêm khớp dạng thấp vì cơ chế chính không phải tự miễn toàn thân, và khác gout vì không do tinh thể urat lắng đọng gây cơn viêm cấp. Một số người có hình ảnh thoái hóa nhưng ít triệu chứng, trong khi người khác đau nhiều do viêm màng hoạt dịch, tổn thương xương dưới sụn, yếu cơ hoặc nhạy cảm đau. Do đó, mục tiêu quản lý là cải thiện đau, chức năng và khả năng tham gia sinh hoạt, không chỉ “làm đẹp” hình ảnh X-quang.
| Tên bệnh | Thoái hóa khớp gối |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Knee osteoarthritis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Gonarthrosis; osteoarthritis of the knee; bệnh khớp gối thoái hóa |
| Mã ICD-10 | M17.9 – Thoái hóa khớp gối, không xác định |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Cơ xương khớp; bệnh khớp thoái hóa; khớp gối |
| Cơ quan ảnh hưởng | Toàn bộ khớp gối gồm sụn khớp, xương dưới sụn, màng hoạt dịch, sụn chêm, dây chằng và cơ quanh gối; khả năng đi lại có thể bị ảnh hưởng thứ phát. |
| Tính chất bệnh | Bệnh mạn tính, không lây, tiến triển không đồng đều; có thể nguyên phát hoặc thứ phát sau chấn thương, dị dạng trục chi hay bệnh khớp khác. |
| Mức độ phổ biến | Rất thường gặp, đặc biệt ở người trung niên và cao tuổi; nguy cơ tăng khi thừa cân, từng chấn thương gối hoặc phải chịu tải lặp lại. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Thoái hóa khớp gối
Tải cơ học bất lợi và khả năng sửa chữa mô suy giảm làm tế bào sụn thay đổi chuyển hóa, tăng phân hủy chất nền và giảm tổng hợp collagen, proteoglycan. Xương dưới sụn đáp ứng bằng tái cấu trúc, xơ cứng và tạo gai xương; màng hoạt dịch có thể viêm mức độ thấp, gây tràn dịch và đau. Sụn chêm thoái hóa hoặc rách, dây chằng lỏng và yếu cơ tứ đầu làm phân bố lực qua khớp kém đều hơn. Chuỗi thay đổi này tạo vòng xoắn đau – giảm vận động – yếu cơ – tăng tải cục bộ, khiến chức năng giảm dần dù tốc độ tiến triển khác nhau giữa từng người.
Có thể phân loại theo nguyên nhân thành thoái hóa khớp gối nguyên phát và thứ phát sau chấn thương, dị tật, bệnh viêm khớp hoặc rối loạn chuyển hóa. Theo vị trí, bệnh có thể ưu thế khoang trong, khoang ngoài hoặc khớp bánh chè–đùi; vị trí ảnh hưởng lựa chọn bài tập, dụng cụ hỗ trợ và kỹ thuật phẫu thuật. Trên X-quang, mức độ thường mô tả bằng hẹp khe khớp, gai xương, xơ đặc và biến dạng; thang Kellgren–Lawrence có thể dùng trong nghiên cứu và thực hành. Tuy nhiên, quyết định điều trị phải dựa vào triệu chứng, chức năng và mục tiêu của người bệnh, không chỉ dựa vào độ X-quang.
Thoái hóa khớp gối là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây đau và hạn chế vận động ở người trưởng thành. Tần suất tăng rõ theo tuổi và thường cao hơn ở phụ nữ sau trung niên. Thừa cân, béo phì và chấn thương khớp gối trước đây góp phần làm số ca có triệu chứng tăng. Dữ liệu đại diện toàn quốc tại Việt Nam còn hạn chế và khác nhau theo phương pháp khảo sát, nên không nên suy diễn một tỷ lệ đơn lẻ cho mọi cộng đồng. Xu hướng già hóa dân số, ít vận động và tăng bệnh chuyển hóa khiến nhu cầu dự phòng, phục hồi chức năng và thay khớp có thể tiếp tục tăng.
Bệnh hình thành qua quá trình chịu tải và tái cấu trúc mô kéo dài chứ không có đường lây hay đường xâm nhập. Khi lực dồn không đều lên một khoang gối, đặc biệt trong lệch trục hoặc sau tổn thương sụn chêm, các vùng sụn và xương dưới sụn phải chịu áp lực cao hơn. Phản ứng sửa chữa không đủ dẫn đến thoái hóa mô, viêm mức thấp và thay đổi cảm nhận đau. Việc ít vận động sau đau tiếp tục làm cơ quanh gối yếu, khiến khớp kém ổn định và triệu chứng dễ kéo dài.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Thoái hóa khớp gối
Phần lớn trường hợp không có một nguyên nhân duy nhất mà do tương tác giữa tuổi, di truyền, cấu trúc khớp và tải trọng tích lũy. Thoái hóa thứ phát có thể xuất hiện sau rách dây chằng chéo, tổn thương sụn chêm, gãy xương phạm khớp, lệch trục chân, nhiễm trùng khớp đã điều trị hoặc bệnh viêm khớp kéo dài. Đợt đau tăng có thể bị thúc đẩy bởi hoạt động quá mức đột ngột, tràn dịch, viêm màng hoạt dịch hoặc chấn thương nhẹ. Các yếu tố thúc đẩy không nhất thiết là nguyên nhân khởi phát ban đầu.
Không thay đổi được: tuổi cao, giới nữ sau trung niên, tiền sử gia đình, hình dạng xương và dị dạng trục chi. Có thể thay đổi: thừa cân, yếu cơ đùi, ít vận động, công việc quỳ/ngồi xổm hoặc nâng tải lặp lại, kiểm soát kém chấn thương thể thao. Tiền sử rách sụn chêm, tổn thương dây chằng hoặc gãy xương quanh gối là yếu tố nguy cơ quan trọng. Không nên quy mọi trường hợp cho “tuổi già”, vì nhiều yếu tố có thể được điều chỉnh để giảm triệu chứng và nguy cơ tiến triển.
Người trên 45 tuổi có đau gối liên quan hoạt động, người thừa cân hoặc béo phì, lao động thường xuyên quỳ/ngồi xổm, vận động viên từng chấn thương và người có chân vòng kiềng hoặc chữ X dễ mắc hơn. Người cao tuổi sống ít vận động có nguy cơ yếu cơ, té ngã và mất độc lập chức năng cao hơn. Những người có đái tháo đường, bệnh tim mạch, bệnh thận hoặc đang dùng nhiều thuốc cần được đánh giá kỹ vì các bệnh nền làm lựa chọn thuốc giảm đau phức tạp hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Thoái hóa khớp gối
Triệu chứng thường khởi phát từ từ và dao động theo mức hoạt động. Đau hay tăng khi chịu lực, đi xa, lên xuống cầu thang hoặc đứng dậy từ ghế; cứng khớp sau nghỉ thường ngắn. Một số người nghe tiếng lạo xạo nhưng không đau, trong khi người khác có tràn dịch và giảm tầm vận động. Bệnh có thể ảnh hưởng một hoặc hai gối, không nhất thiết đối xứng. Đau liên tục về đêm, sốt hoặc sụt cân không phải biểu hiện điển hình và cần tìm nguyên nhân khác.
- Đau quanh khe khớp hoặc trước gối, tăng khi đi bộ, leo cầu thang, đứng lâu hay mang tải.
- Cứng gối sau khi ngủ dậy hoặc ngồi lâu, thường giảm sau khi vận động nhẹ.
- Khó đứng lên, ngồi xuống, ngồi xổm hoặc bước lên xe do đau và yếu cơ đùi.
- Lạo xạo khi cử động; âm thanh đơn độc không đủ để xác định mức độ bệnh.
- Giảm gấp hoặc duỗi gối, cảm giác khớp không linh hoạt.
- Sưng nhẹ hoặc tràn dịch tái diễn sau hoạt động nhiều.
- Biến dạng chân vòng kiềng hoặc chữ X ở giai đoạn tiến triển.
- Kẹt khớp thực sự hoặc không duỗi được có thể gợi ý mảnh rời, tổn thương sụn chêm hay nguyên nhân cơ học khác.
- Nang khoeo gây căng phía sau gối, đôi khi vỡ và làm đau bắp chân.
- Cảm giác gối khuỵu có thể liên quan đau, yếu cơ hoặc mất ổn định.
- Đau nhiều về đêm không liên quan tư thế cần đánh giá thêm, đặc biệt khi kèm sốt hoặc sụt cân.
Nên đặt lịch khám: đau gối kéo dài vài tuần, tái diễn, hạn chế đi lại hoặc ảnh hưởng giấc ngủ. Cần khám trong ngày: gối sưng tăng nhanh, nóng đỏ, đau nhiều, mới xuất hiện sau chấn thương hoặc kèm sốt. Cần tái khám sớm: đau không cải thiện sau kế hoạch tập luyện và giảm tải, xuất hiện tác dụng không mong muốn của thuốc, khớp thường xuyên khuỵu hoặc chức năng giảm nhanh. Người có bệnh thận, loét dạ dày, bệnh tim mạch hoặc đang dùng thuốc chống đông nên hỏi bác sĩ trước khi dùng thuốc giảm đau.
- Gối sưng nóng đỏ đột ngột kèm sốt, rét run hoặc mệt lả: cần loại trừ nhiễm trùng khớp.
- Đau dữ dội sau ngã, biến dạng, không thể đứng hoặc chịu lực: có thể có gãy xương hay trật khớp.
- Bàn chân lạnh, tái, tê hoặc mất vận động sau chấn thương: có thể tổn thương mạch máu hoặc thần kinh.
- Sau phẫu thuật, đau bắp chân kèm sưng một bên, khó thở hoặc đau ngực: gọi 115 vì có thể huyết khối.
Chẩn đoán Thoái hóa khớp gối
Bác sĩ phối hợp vị trí đau, yếu tố làm tăng giảm, thời gian cứng khớp, tiền sử chấn thương và mức hạn chế chức năng với khám khớp gối. Ở người từ 45 tuổi trở lên có đau liên quan hoạt động và cứng buổi sáng không quá khoảng 30 phút, chẩn đoán lâm sàng thường có thể được đặt khi không có dấu hiệu bất thường. Xét nghiệm và hình ảnh được dùng khi biểu hiện không điển hình, nghi viêm, nhiễm trùng, gãy xương hoặc trước can thiệp. Người đọc không nên tự chẩn đoán chỉ dựa vào tiếng lạo xạo hay phim chụp.
Bác sĩ thường quan sát dáng đi và trục chi, đánh giá sưng, nóng, điểm đau khe khớp, tầm gấp duỗi, tiếng lạo xạo và sức cơ tứ đầu. Khám dây chằng, sụn chêm, khớp háng và cột sống giúp tìm nguồn đau khác. Mức độ khó đứng lên, đi bộ, lên cầu thang và thực hiện công việc hằng ngày được ghi nhận để theo dõi đáp ứng. Các nghiệm pháp xoắn hoặc ép mạnh không nên tự thực hiện tại nhà vì có thể làm đau tăng và không thay thế đánh giá chuyên môn.
Thoái hóa khớp gối điển hình không cần xét nghiệm máu để xác nhận. Công thức máu, CRP hoặc tốc độ lắng máu có thể được chỉ định khi nghi nhiễm trùng hay bệnh viêm. Acid uric máu không đủ để chẩn đoán hoặc loại trừ gout. Chọc hút dịch khớp được cân nhắc khi gối sưng nóng, tràn dịch nhiều hoặc cần tìm tinh thể, vi khuẩn; kết quả phải được diễn giải cùng lâm sàng. Xét nghiệm chức năng thận, gan hoặc nguy cơ chảy máu có thể cần trước một số thuốc hay phẫu thuật.
X-quang chịu lực có thể cho thấy hẹp khe khớp, gai xương, xơ đặc dưới sụn và biến dạng; phim không phản ánh hoàn toàn mức đau. Siêu âm hữu ích để phát hiện tràn dịch, nang khoeo và hướng dẫn tiêm. MRI không dùng thường quy cho thoái hóa điển hình vì thường thấy các thay đổi tuổi tác không gây triệu chứng; MRI phù hợp khi nghi tổn thương khác hoặc kết quả có thể thay đổi xử trí. CT chủ yếu dành cho lập kế hoạch phẫu thuật hay đánh giá xương phức tạp.
Theo NICE, ở người từ 45 tuổi trở lên, đau khớp liên quan hoạt động và không có cứng khớp buổi sáng hoặc cứng không quá 30 phút thường cho phép chẩn đoán thoái hóa khớp trên lâm sàng. Tiêu chí này áp dụng khi biểu hiện điển hình và không có dấu hiệu gợi ý chẩn đoán khác. Các tiêu chuẩn ACR hoặc thang X-quang có thể hỗ trợ phân loại nhưng không nên dùng như công cụ tự chẩn đoán. Bất kỳ biểu hiện viêm rõ, chấn thương đáng kể, khóa khớp hoặc triệu chứng toàn thân đều cần đánh giá riêng.
Điều trị Thoái hóa khớp gối
Mục tiêu là giảm đau, duy trì vận động, tăng sức cơ, cải thiện khả năng tham gia sinh hoạt và hạn chế tác dụng phụ. Mọi mức độ đều cần giáo dục, vận động trị liệu cá thể hóa và kiểm soát cân nặng khi thừa cân. Thuốc chỉ hỗ trợ để người bệnh vận động tốt hơn và phải được chọn theo nguy cơ tiêu hóa, tim mạch, thận, gan và tương tác thuốc. Can thiệp hoặc thay khớp được xem xét khi triệu chứng nặng, chức năng giảm rõ và điều trị bảo tồn phù hợp không đạt mục tiêu; nhập viện chỉ cần khi có biến chứng cấp hay phẫu thuật.
NSAID bôi tại chỗ thường được ưu tiên cho đau gối khi không chống chỉ định vì mức phơi nhiễm toàn thân thấp hơn. NSAID đường uống có thể giúp giảm đau và cải thiện chức năng nhưng cần đánh giá nguy cơ loét, xuất huyết, bệnh thận, tăng huyết áp và tim mạch; đôi khi cần bảo vệ dạ dày. Paracetamol có lợi ích hạn chế và không nên tự dùng kéo dài. Corticosteroid tiêm nội khớp có thể giảm đau ngắn hạn ở một số người. Opioid, glucosamine và nhiều sản phẩm bổ sung không được dùng thường quy; lựa chọn phải do bác sĩ cá thể hóa.
Tiêm corticosteroid nội khớp có thể được cân nhắc khi đau cản trở tập luyện hoặc trong đợt viêm, nhưng hiệu quả thường ngắn và cần kiểm soát vô khuẩn, đường huyết cùng tần suất tiêm. Hút dịch giúp giảm căng và hỗ trợ chẩn đoán khi có tràn dịch đáng kể. Tiêm acid hyaluronic, huyết tương giàu tiểu cầu hoặc đốt thần kinh quanh gối có mức bằng chứng và khuyến cáo khác nhau giữa hướng dẫn; không nên coi là phương pháp chắc chắn phục hồi sụn. Nội soi rửa khớp không được dùng thường quy cho thoái hóa không có nguyên nhân cơ học đặc hiệu.
Thay khớp gối bán phần hoặc toàn phần được cân nhắc khi đau, biến dạng và hạn chế chức năng ảnh hưởng đáng kể chất lượng sống dù đã điều trị không phẫu thuật đầy đủ. Quyết định dựa trên triệu chứng, khám, hình ảnh, mục tiêu cá nhân, khả năng phục hồi và bệnh nền, không dựa vào tuổi hoặc cân nặng đơn độc. Cắt chỉnh trục có thể phù hợp với một số người trẻ bị thoái hóa một khoang kèm lệch trục. Phẫu thuật có nguy cơ nhiễm trùng, huyết khối, cứng khớp, đau dai dẳng và cần chương trình phục hồi sau mổ.
Vật lý trị liệu giúp xây dựng bài tập tăng sức cơ tứ đầu, cơ mông, thăng bằng và tầm vận động. Gậy dùng ở tay đối diện có thể giảm tải cho gối đau; nẹp hoặc dụng cụ chỉnh trục chỉ hữu ích ở nhóm được lựa chọn. Chườm ấm có thể giảm cứng, chườm lạnh ngắn sau hoạt động có thể giảm sưng. Giáo dục tự quản lý, kế hoạch hoạt động từng bước và hỗ trợ giảm cân thường có giá trị hơn các biện pháp thụ động đơn lẻ. Không có sản phẩm nào được chứng minh tái tạo hoàn toàn sụn đã thoái hóa.
Theo dõi mức đau khi đi lại, quãng đường đi được, khả năng lên cầu thang, tầm vận động, số lần dùng thuốc cứu hộ và tác dụng không mong muốn. Cân nặng, huyết áp, chức năng thận hoặc nguy cơ tiêu hóa cần được rà soát nếu dùng NSAID. Sau tiêm, liên hệ bác sĩ khi đau tăng nhanh, sốt hoặc sưng nóng đỏ. Sau phẫu thuật, theo dõi vết mổ, sốt, sưng chân, khó thở, tầm vận động và tiến độ phục hồi. Hình ảnh lặp lại không cần thiết nếu triệu chứng ổn định và kết quả không làm thay đổi xử trí.
Thoái hóa khớp gối là bệnh mạn nên quản lý thường kéo dài, nhưng cường độ điều trị thay đổi theo triệu chứng. Một chương trình tập cần nhiều tuần đến vài tháng để cải thiện sức cơ và chức năng; lợi ích giảm nếu ngừng hoàn toàn. Thuốc giảm đau nên dùng trong khoảng thời gian ngắn nhất cần thiết theo đánh giá chuyên môn. Hồi phục sau thay khớp diễn ra theo giai đoạn trong nhiều tuần đến nhiều tháng, tùy tuổi, thể lực, bệnh nền, biến chứng và mức tuân thủ phục hồi chức năng.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Đau kéo dài có thể dẫn đến giảm vận động, yếu cơ đùi, tăng nguy cơ té ngã, mất ngủ, lo âu và giảm khả năng lao động. Bệnh tiến triển có thể gây co rút, lệch trục, mất ổn định hoặc biến dạng khớp. Ít vận động góp phần làm tăng cân và kiểm soát kém bệnh tim mạch, đái tháo đường. Biến chứng điều trị gồm xuất huyết tiêu hóa, tổn thương thận do thuốc, nhiễm trùng sau tiêm hoặc phẫu thuật, huyết khối tĩnh mạch và cứng khớp. Theo dõi chủ động giúp phát hiện sớm các vấn đề này.
Nhiều người kiểm soát được đau và duy trì hoạt động bằng tập luyện, quản lý cân nặng, thuốc phù hợp và điều chỉnh lối sống. Tiến triển cấu trúc không đồng đều; có người ổn định nhiều năm, có người giảm chức năng nhanh hơn khi lệch trục, béo phì, chấn thương hoặc yếu cơ. Mức độ trên X-quang không cho phép dự đoán chính xác trải nghiệm đau của từng cá nhân. Thay khớp thường cải thiện đau và chức năng ở người được lựa chọn, nhưng không bảo đảm hết hoàn toàn triệu chứng và vẫn cần phục hồi chức năng.
Bệnh không “tái phát” theo nghĩa khỏi hẳn rồi mắc lại, nhưng các đợt đau và sưng có thể bùng lên sau tăng tải, ít ngủ, chấn thương nhẹ hoặc gián đoạn tập luyện. Duy trì vận động đều, tăng tải từ từ, kiểm soát cân nặng và xử lý sớm yếu cơ giúp giảm tần suất đợt nặng. Nếu kiểu đau thay đổi rõ, khớp nóng đỏ hoặc đợt đau không giống trước, cần khám để loại trừ gout, nhiễm trùng hay tổn thương mới.
Không thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ liên quan tuổi và cấu trúc khớp, nhưng có thể giảm nguy cơ có triệu chứng và biến chứng. Duy trì cân nặng phù hợp, tập sức mạnh chân, cải thiện thăng bằng, khởi động trước thể thao và phục hồi đầy đủ sau chấn thương là các biện pháp chính. Trong lao động, nên xen kẽ tư thế, dùng kỹ thuật nâng tải và hạn chế quỳ hoặc ngồi xổm kéo dài. Phòng biến chứng gồm duy trì hoạt động, tránh lạm dụng thuốc giảm đau và tái khám khi chức năng giảm.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Thoái hóa khớp gối
Không có chế độ ăn nào chữa khỏi thoái hóa khớp gối. Chế độ ăn cân đối giàu rau, quả, đạm phù hợp, ngũ cốc nguyên hạt và chất béo không bão hòa hỗ trợ kiểm soát cân nặng và bệnh chuyển hóa. Nếu thừa cân, giảm năng lượng từ đồ uống có đường, thực phẩm siêu chế biến và khẩu phần quá lớn có thể giúp giảm tải lên gối. Không cần kiêng tuyệt đối một nhóm thực phẩm nếu không có bệnh kèm. Người dùng thuốc chống đông, mắc bệnh thận, gout hoặc đái tháo đường cần kế hoạch ăn uống cá thể hóa.
Nên duy trì hoạt động thay vì nghỉ hoàn toàn. Đi bộ quãng ngắn, đạp xe, bơi, tập dưới nước và bài tập tăng sức cơ có thể điều chỉnh theo mức đau. Bắt đầu với khối lượng thấp, tăng từ từ và xen kẽ ngày nhẹ; đau nhẹ thoáng qua sau tập có thể chấp nhận, nhưng sưng hoặc đau kéo dài cần giảm tải. Giày phù hợp, tay vịn cầu thang và bố trí nhà an toàn giúp giảm té ngã. Ngủ đủ và thay đổi tư thế trong công việc hỗ trợ kiểm soát đau.
Có thể ghi nhật ký mức đau, thời gian cứng, số bước hoặc quãng đường đi được, sưng gối, hoạt động gây bùng đau và thuốc đã dùng. Đo cân nặng định kỳ nếu mục tiêu là giảm tải khớp. Theo dõi tại nhà không thay thế khám khi khớp nóng đỏ, sốt, đau sau chấn thương hoặc chức năng giảm nhanh. Không cần tự đo góc khớp hay chụp phim lặp lại; mục tiêu chính là theo dõi xu hướng chức năng và an toàn điều trị.
- Không nghỉ bất động kéo dài vì cơ yếu nhanh và khả năng đi lại có thể giảm.
- Không tự dùng NSAID kéo dài hoặc phối hợp nhiều thuốc giảm đau khi chưa đánh giá bệnh thận, dạ dày và tim mạch.
- Không tiêm thuốc, chất bổ sung hoặc sản phẩm không rõ nguồn gốc vào khớp.
- Không cố tập xuyên qua đau dữ dội, sưng tăng hoặc cảm giác mất vững.
- Không tin rằng phim X-quang nặng đồng nghĩa bắt buộc phải mổ nếu triệu chứng và chức năng chưa phù hợp.
- Không trì hoãn khám khi gối nóng đỏ, sốt hoặc không chịu lực được.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Thoái hóa khớp gối nguyên phát rất hiếm ở trẻ em. Đau gối kéo dài ở trẻ cần đánh giá các nguyên nhân khác như chấn thương, rối loạn phát triển, viêm khớp thiếu niên, nhiễm trùng hoặc bệnh lý khớp háng gây đau lan. Trẻ từng gãy xương phạm khớp, tổn thương sụn hoặc bệnh bẩm sinh có thể phát triển thoái hóa thứ phát về sau. Không áp dụng chương trình giảm cân, thuốc hoặc bài tập của người lớn một cách máy móc; cần bác sĩ nhi hoặc chấn thương chỉnh hình đánh giá cá thể hóa.
Ở người cao tuổi, đau có thể đi kèm yếu cơ, giảm thăng bằng, sợ ngã và nhiều bệnh nền. Mục tiêu điều trị ưu tiên duy trì khả năng tự chăm sóc, đi lại an toàn và giảm tác dụng phụ hơn là chỉ giảm điểm đau. Cần rà soát đa thuốc, chức năng thận, nguy cơ xuất huyết, huyết áp và nhận thức trước khi chọn thuốc. Bài tập nên có hỗ trợ thăng bằng; gậy, khung tập đi hoặc cải tạo nhà có thể cần thiết. Tuổi cao không tự động loại trừ thay khớp, nhưng đánh giá toàn diện trước mổ rất quan trọng.
Thoái hóa khớp gối không trực tiếp gây hại thai, nhưng tăng cân sinh lý và thay đổi tư thế có thể làm đau tăng. Ưu tiên điều chỉnh hoạt động, bài tập tác động thấp, vật lý trị liệu và hỗ trợ cơ học. Nhiều thuốc giảm đau, đặc biệt NSAID ở một số giai đoạn thai kỳ, có giới hạn an toàn; không tự dùng hoặc tự ngừng thuốc mà cần trao đổi với bác sĩ sản khoa và bác sĩ điều trị. X-quang chỉ thực hiện khi có chỉ định, với biện pháp bảo vệ phù hợp.
Phụ nữ cho con bú vẫn có thể tiếp tục vận động và phục hồi chức năng phù hợp. Lựa chọn thuốc phải dựa trên lượng thuốc vào sữa, tuổi và tình trạng của trẻ, liều và thời gian dùng; không mặc định phải ngừng cho bú. Thuốc bôi, thuốc uống hoặc tiêm nội khớp đều cần được bác sĩ hoặc dược sĩ kiểm tra tính tương thích. Đau tăng sau sinh cũng có thể do thay đổi tải, thiếu ngủ hoặc bế trẻ sai tư thế, nên cần điều chỉnh sinh hoạt song song.
Suy giảm miễn dịch không phải nguyên nhân trực tiếp của thoái hóa khớp gối, nhưng làm ngưỡng nghi ngờ nhiễm trùng khớp thấp hơn khi có sưng nóng, đau tăng hoặc sốt. Biểu hiện nhiễm trùng có thể không rầm rộ. Trước tiêm nội khớp hoặc phẫu thuật, bác sĩ cần rà soát thuốc ức chế miễn dịch, tình trạng nhiễm trùng, lành vết thương và nguy cơ biến chứng. Không nên tự trì hoãn khám vì cho rằng sưng đau chỉ là đợt thoái hóa.
Béo phì, đái tháo đường, bệnh tim mạch, tăng huyết áp, bệnh thận mạn, bệnh gan và tiền sử loét dạ dày ảnh hưởng mạnh đến lựa chọn thuốc và nguy cơ phẫu thuật. Gout, viêm khớp dạng thấp hoặc bệnh mạch máu có thể gây triệu chứng tương tự hoặc đồng tồn tại. Kế hoạch điều trị cần phối hợp kiểm soát bệnh nền, vận động an toàn và rà soát tương tác thuốc. Người đang dùng thuốc chống đông không nên tự dùng NSAID hoặc thực hiện thủ thuật khi chưa có hướng dẫn.
Sau nội soi, cắt chỉnh trục hoặc thay khớp gối, phục hồi chức năng tập trung vào kiểm soát sưng đau, duỗi gối, tăng sức cơ, tập đi và phòng huyết khối. Tiến độ chịu lực phụ thuộc kỹ thuật mổ và hướng dẫn của phẫu thuật viên. Cần giữ vết mổ sạch, dùng thuốc đúng chỉ định và tái khám theo lịch. Sốt, dịch mủ, đỏ lan, đau tăng đột ngột, sưng bắp chân, khó thở hoặc đau ngực cần liên hệ ngay hoặc gọi cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp về Thoái hóa khớp gối
Thoái hóa khớp gối thường không đe dọa tính mạng trực tiếp, nhưng có thể gây đau mạn, yếu cơ, giảm vận động, té ngã và mất khả năng tự chăm sóc. Nguy cơ sức khỏe còn đến từ việc ít vận động và lạm dụng thuốc giảm đau. Bệnh cần được đánh giá khẩn khi khớp sưng nóng đỏ kèm sốt, đau dữ dội sau chấn thương, không chịu lực được hoặc bàn chân lạnh tê. Quản lý sớm bằng vận động, kiểm soát cân nặng và thuốc an toàn thường giúp giảm tác động lâu dài.
Hiện chưa có phương pháp phục hồi hoàn toàn mọi cấu trúc khớp đã thoái hóa, nhưng triệu chứng và chức năng thường có thể kiểm soát đáng kể. Tập tăng sức cơ, vận động tác động thấp, giảm cân khi cần và điều chỉnh hoạt động là nền tảng. Thuốc hoặc tiêm chỉ hỗ trợ trong một số giai đoạn. Khi tổn thương nặng và điều trị bảo tồn không đạt mục tiêu, thay khớp có thể cải thiện rõ đau và khả năng đi lại, dù vẫn cần phục hồi chức năng và không bảo đảm hết mọi khó chịu.
Có. Vận động phù hợp giúp giảm đau, tăng sức cơ và duy trì khả năng đi lại tốt hơn so với nghỉ kéo dài. Các lựa chọn thường gồm đi bộ quãng ngắn, đạp xe, bơi, tập dưới nước và bài tập cơ đùi, cơ mông. Nên bắt đầu nhẹ, tăng dần và điều chỉnh theo phản ứng của khớp. Nếu đau dữ dội, sưng tăng, gối khuỵu hoặc triệu chứng kéo dài sau tập, cần giảm tải và trao đổi với bác sĩ hoặc kỹ thuật viên vật lý trị liệu.
Không cần kiêng tuyệt đối. Đi bộ và sử dụng cầu thang có thể được duy trì trong mức chịu đựng để tránh yếu cơ, nhưng nên điều chỉnh quãng đường, tốc độ và số lần. Khi đau tăng, có thể chia nhỏ hoạt động, dùng tay vịn, chọn đường bằng phẳng và xen kẽ bài tập ít chịu tải. Nếu mỗi lần đi bộ đều gây sưng kéo dài hoặc đau làm thay đổi dáng đi, cần đánh giá lại kỹ thuật, giày dép, dụng cụ hỗ trợ và kế hoạch điều trị.
Thay khớp được cân nhắc khi đau và hạn chế chức năng ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt, giấc ngủ hoặc khả năng đi lại dù đã thực hiện điều trị bảo tồn phù hợp. Quyết định không chỉ dựa vào phim X-quang mà còn dựa vào mục tiêu cá nhân, khám lâm sàng, bệnh nền, nguy cơ phẫu thuật và khả năng tham gia phục hồi. Bác sĩ chỉnh hình sẽ trao đổi lợi ích, rủi ro, loại phẫu thuật và kỳ vọng thực tế trước khi người bệnh quyết định.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

