Acid hyaluronic, còn gọi là hyaluronic acid hoặc hyaluronan, là một glycosaminoglycan tự nhiên có nhiều trong da, mắt, mô liên kết và dịch khớp. Hoạt chất này có khả năng giữ nước, tạo độ nhớt đàn hồi và hỗ trợ bôi trơn mô. Trong y khoa, các chế phẩm chứa acid hyaluronic/sodium hyaluronate được dùng theo nhiều dạng khác nhau như thuốc nhỏ mắt bôi trơn, chất nhầy phẫu thuật mắt, tiêm nội khớp trong một số trường hợp đau do thoái hóa khớp gối, sản phẩm bôi ngoài da, băng vết thương và filler thẩm mỹ. Tuy nhiên, hiệu quả và mức quản lý khác nhau tùy dạng dùng, nồng độ, khối lượng phân tử, nguồn gốc và chỉ định. Người dùng không nên tự tiêm, tự mua filler hoặc tự dùng thay thuốc điều trị; cần hỏi bác sĩ/dược sĩ khi có bệnh nền, đang mang thai, cho con bú hoặc dùng thuốc khác. ([NCBI][1])
Nội dung chính
- Acid hyaluronic là gì?: Polysaccharide/glycosaminoglycan có trong chất nền ngoại bào, da, mắt, mô liên kết và dịch khớp. ([PubChem][2])
- Dạng y khoa thường gặp: Nhỏ mắt bôi trơn, chất nhầy phẫu thuật mắt, tiêm nội khớp gối, chế phẩm bôi ngoài da/vết thương, filler thẩm mỹ. ([NCBI][1])
- Tiêm nội khớp: Một số sản phẩm được chỉ định giảm đau thoái hóa khớp gối khi đáp ứng chưa đủ với biện pháp không dùng thuốc và thuốc giảm đau đơn giản; không phải lựa chọn dùng thường quy theo một số hướng dẫn. ([Sanofi Products][3])
- Filler thẩm mỹ: FDA nêu dermal filler được phê duyệt cho một số mục đích cụ thể ở người từ 22 tuổi trở lên; không được tự tiêm hoặc dùng bút tiêm không kim tại nhà. ([U.S. Food and Drug Administration][4])
- An toàn: Rủi ro phụ thuộc đường dùng: tiêm có thể gây đau, sưng, nhiễm trùng, dị ứng; filler có nguy cơ hiếm nhưng nghiêm trọng như hoại tử da, mù hoặc đột quỵ nếu tiêm vào mạch máu. ([U.S. Food and Drug Administration][4])
Hoạt chất Acid hyaluronic là gì?
Acid hyaluronic là một glycosaminoglycan tự nhiên, có khả năng liên kết nước, tạo độ nhớt đàn hồi, hỗ trợ bôi trơn dịch khớp, giữ ẩm mô và tạo thể tích trong một số chế phẩm filler. ([PubChem][2])
Acid hyaluronic
INN Hyaluronic acid; sodium hyaluronate đối với dạng muối natri; hyaluronan là tên thường dùng cho dạng ion hóa trong mô sinh học. ([NCBI][1])
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Acid hyaluronic |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Hyaluronic acid; sodium hyaluronate đối với dạng muối natri; hyaluronan là tên thường dùng cho dạng ion hóa trong mô sinh học. ([NCBI][1]) |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Hyaluronan; hyaluronate; sodium hyaluronate; natri hyaluronat; hylan; hylan G-F 20 là dẫn xuất/công thức liên quan trong một số sản phẩm tiêm nội khớp. ([Sanofi Products][3]) |
| Tên viết tắt | HA |
| Tên Latinh / tên dược điển | Acidum hyaluronicum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 9004-61-9 |
|---|---|
| UNII | S270N0TRQY |
| PubChem CID | 24728612 |
| RxNorm CUI | 5463 |
Dược động học của Acid hyaluronic
Dược động học của acid hyaluronic phụ thuộc mạnh vào đường dùng, khối lượng phân tử, mức độ liên kết chéo và công thức sản phẩm. Với tiêm nội khớp, acid hyaluronic được thải khỏi khớp trong vài giờ đến vài ngày, nhưng tác dụng giảm triệu chứng có thể kéo dài hơn thời gian hiện diện trực tiếp trong khớp do nhiều cơ chế được đề xuất. ([NCBI][1])
Giai đoạn I: Hấp thu
Với đường tiêm nội khớp hoặc filler, acid hyaluronic chủ yếu tác động tại chỗ. Với đường uống, hấp thu của hyaluronan từng được ghi nhận là còn tranh luận trong nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng; không nên suy diễn liều uống có tác dụng tương tự dạng tiêm. ([PubMed][7])
Giai đoạn II: Phân bố
Acid hyaluronic nội sinh phân bố trong nhiều mô như da, mắt, mô liên kết, sụn và dịch khớp. Dữ liệu phân bố định lượng sau từng chế phẩm ngoại sinh ở người. ([PubChem][2])
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Acid hyaluronic được phân giải bởi hyaluronidase và các cơ chế thoái giáng sinh học khác; filler acid hyaluronic có thể được phân giải bằng hyaluronidase trong một số tình huống cần can thiệp y tế. ([NCBI][1])
Giai đoạn IV: Thải trừ
Sau tiêm nội khớp, acid hyaluronic được thanh thải khỏi khoang khớp trong vài giờ đến vài ngày tùy chế phẩm. Dữ liệu thải trừ toàn thân định lượng theo từng đường dùng. ([NCBI][1])
| t½ · Thời gian bán thải | StatPearls ghi nhận khi tiêm vào khớp, acid hyaluronic được thải khỏi khớp trong vài giờ, với thời gian bán thải khoảng 17 giờ đến 1,5 ngày; chế phẩm tinh chế/tổng hợp có khối lượng phân tử lớn có thể có thời gian lưu dài hơn. ([NCBI][1]) |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Khối lượng phân tử, mức độ liên kết chéo, nguồn gốc sản xuất, độ nhớt, vị trí dùng, kỹ thuật tiêm, tình trạng viêm tại mô/khớp và hoạt tính hyaluronidase có thể ảnh hưởng thời gian lưu và đáp ứng tại chỗ. ([NCBI][1])
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Acid hyaluronic
Tùy dạng dùng, acid hyaluronic có thể được xếp vào: chất bôi trơn/bảo vệ bề mặt mắt; chất nhầy phẫu thuật mắt; chất bổ sung độ nhớt dịch khớp; vật liệu filler mô mềm; chất giữ ẩm trong da liễu/mỹ phẩm; hoặc vật liệu sinh học trong băng vết thương. ([NCBI][1])
Phần III: Cơ chế tác dụng
Acid hyaluronic hút và giữ nước nhờ tính anion mạnh, giúp tạo độ ẩm, thể tích và hỗ trợ cấu trúc mô. Trong khớp, acid hyaluronic là thành phần của dịch khớp và sụn; tiêm nội khớp được cho là cải thiện tính nhớt đàn hồi, bôi trơn và có thể có tác động chống viêm/giảm cảm thụ đau tại chỗ. Với filler, acid hyaluronic liên kết chéo tạo gel giúp bù thể tích mô mềm. ([NCBI][1])
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Dược lực học thay đổi theo sản phẩm: nhỏ mắt giúp bôi trơn và giảm kích ứng do khô mắt; tiêm nội khớp nhằm giảm đau triệu chứng trong thoái hóa khớp gối ở đối tượng phù hợp; filler tạo hiệu ứng làm đầy cơ học; bôi ngoài da chủ yếu giữ ẩm và hỗ trợ hàng rào da. ([DailyMed][8])
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Acid hyaluronic
Các chỉ định/ứng dụng được ghi nhận trong nguồn y khoa gồm: giảm đau thoái hóa khớp gối ở bệnh nhân đáp ứng chưa đủ với điều trị bảo tồn và thuốc giảm đau đơn giản; dùng trong phẫu thuật mắt như hỗ trợ phẫu thuật đục thủy tinh thể, đặt thủy tinh thể nhân tạo và thủ thuật tiền phòng; nhỏ mắt bôi trơn để giảm khô/kích ứng mắt; filler cho một số chỉ định thẩm mỹ được phê duyệt ở người từ 22 tuổi trở lên; chế phẩm bôi tại chỗ cho vết thương/loét da hoặc một số bệnh da tùy sản phẩm. ([Sanofi Products][3])
Các hướng nghiên cứu/ứng dụng ngoài chỉ định gồm đường uống cho da hoặc khớp, điều trị khô âm đạo, viêm bàng quang kẽ, lành thương, nha khoa tái tạo và vật liệu dẫn truyền thuốc. Các ứng dụng này cần phân biệt rõ với chỉ định đã được phê duyệt của từng sản phẩm; không nên diễn giải là tác dụng chắc chắn cho mọi chế phẩm acid hyaluronic. ([NCBI][1])
Liều dùng và cách sử dụng
Không có một liều chung cho acid hyaluronic vì liều phụ thuộc chế phẩm, đường dùng và chỉ định. Ví dụ, nhãn Synvisc mô tả sản phẩm được tiêm trực tiếp vào khớp gối bởi bác sĩ; một nhãn thuốc nhỏ mắt sodium hyaluronate ghi nhỏ 1–2 giọt vào mắt bị ảnh hưởng khi cần, tối đa 4 lần/ngày, nhưng nhãn này cũng ghi tình trạng “unapproved drug other” và không thể dùng thay cho mọi sản phẩm. Người dùng cần dùng đúng nhãn/tờ hướng dẫn và hỏi bác sĩ/dược sĩ, không tự tiêm hoặc tự điều chỉnh liều. ([Sanofi Products][3])
Dạng nhỏ mắt cần tránh chạm đầu lọ vào bề mặt để hạn chế nhiễm bẩn và không dùng nếu dung dịch đổi màu hoặc vẩn đục. Dạng tiêm nội khớp/filler phải do nhân viên y tế được đào tạo thực hiện trong điều kiện vô khuẩn; không tự tiêm filler, không dùng bút tiêm không kim, không mua filler bán trực tiếp cho công chúng. ([DailyMed][8])
Theo dõi đau, sưng, đỏ, nóng, tiết dịch, sốt, dị ứng, thay đổi thị lực, đau mắt, đỏ mắt kéo dài, đau khớp tăng, bầm tím bất thường hoặc dấu hiệu thiếu máu da sau tiêm filler. Với nhỏ mắt, cần hỏi bác sĩ nếu đau mắt, thay đổi thị lực, đỏ/kích ứng kéo dài hoặc triệu chứng nặng hơn/quá 72 giờ. ([DailyMed][8])
Cảnh báo và lưu ý về Acid hyaluronic
Chống chỉ định/không dùng tùy chế phẩm gồm quá mẫn với acid hyaluronic, sodium hyaluronate hoặc thành phần công thức; tiền sử phản vệ nặng với acid hyaluronic; nhiễm trùng khớp hoặc bệnh/nhiễm trùng da tại vùng tiêm khi tiêm nội khớp; một số filler có chống chỉ định liên quan rối loạn chảy máu, dị ứng với lidocaine hoặc protein vi khuẩn Gram dương tùy nguồn gốc sản phẩm. ([Sanofi Products][3])
Dạng tiêm nội khớp có thể gây đau, sưng, tràn dịch, nóng/đỏ tại khớp tiêm. Filler có thể gây đau, bầm, đỏ, ngứa, sưng, mềm đau hoặc phát ban tại vùng tiêm. Nhỏ mắt có thể gây kích ứng, đỏ mắt tăng hoặc khó chịu nếu dùng không phù hợp. ([Sanofi Products][3])
Cần lưu ý nhiễm trùng khớp hoặc mô mềm sau tiêm, phản ứng quá mẫn nặng, phù mạch/phản vệ, hoại tử mô, u hạt, kích hoạt herpes môi sau tiêm vùng môi, và đặc biệt là tiêm filler vô tình vào mạch máu có thể gây hoại tử da, mù hoặc đột quỵ. Đây là tình huống cần xử trí y khoa khẩn cấp. ([U.S. Food and Drug Administration][4])
Không tự tiêm filler hoặc acid hyaluronic vào khớp/da. Không dùng filler để nâng ngực, mông hoặc tạo hình cơ thể diện rộng vì FDA không phê duyệt và cảnh báo có thể gây tổn thương nghiêm trọng, nhiễm trùng, sẹo vĩnh viễn, biến dạng hoặc tử vong. Với tiêm nội khớp, cần kỹ thuật vô khuẩn nghiêm ngặt, tránh tiêm ngoài khớp hoặc tiêm vào mạch máu; thận trọng ở người dị ứng sản phẩm nguồn gốc gia cầm nếu chế phẩm liên quan. ([U.S. Food and Drug Administration][4])
. Nếu dùng quá lượng khuyến cáo, tiêm sai vị trí, xuất hiện đau tăng, sưng lan rộng, đỏ nóng, sốt, thay đổi thị lực, dấu hiệu thiếu máu da, khó thở, phù mặt/môi/lưỡi hoặc phản ứng bất thường, cần liên hệ cơ sở y tế ngay. Với filler acid hyaluronic, hyaluronidase có thể được bác sĩ sử dụng trong một số biến chứng hoặc khi cần làm giảm/hòa tan filler, nhưng không tự xử trí tại nhà. ([NCBI][1])
Phụ thuộc sản phẩm cụ thể. Nhãn Synvisc yêu cầu bảo quản trong bao bì gốc, tránh ánh sáng, ở nhiệt độ phòng dưới 30°C và không đông lạnh. Một nhãn sodium hyaluronate nhỏ mắt trên DailyMed yêu cầu bảo quản lạnh 4–10°C. Cần tuân thủ nhãn/tờ hướng dẫn của từng sản phẩm. ([Sanofi Products][3])
Đối tượng đặc biệt
An toàn và hiệu quả của Synvisc chưa được xác lập ở bệnh nhân nhi, được nhãn định nghĩa là ≤21 tuổi. Với filler thẩm mỹ, FDA nêu các chỉ định được phê duyệt cho người từ 22 tuổi trở lên. Không tự dùng cho trẻ em nếu chưa có chỉ định của bác sĩ. ([Sanofi Products][3])
Người cao tuổi có thể được cân nhắc acid hyaluronic tùy chỉ định, nhưng cần đánh giá bệnh nền, thuốc đang dùng, nguy cơ nhiễm trùng, nguy cơ chảy máu, tình trạng da/mạch máu và mục tiêu điều trị. Không tự tiêm hoặc tự dùng để thay thế điều trị thoái hóa khớp, khô mắt hoặc bệnh da. ([NCBI][1])
An toàn và hiệu quả của một số chế phẩm tiêm nội khớp như Synvisc chưa được xác lập ở phụ nữ mang thai. Phụ nữ có thai không nên tự dùng chế phẩm acid hyaluronic dạng tiêm, filler hoặc đường uống nếu chưa được bác sĩ đánh giá lợi ích/nguy cơ. ([Sanofi Products][3])
Nhãn Synvisc ghi chưa biết sản phẩm có bài tiết vào sữa mẹ hay không và an toàn/hiệu quả chưa được xác lập ở phụ nữ cho con bú. Cần hỏi bác sĩ trước khi dùng dạng tiêm, filler hoặc chế phẩm uống. ([Sanofi Products][3])
. Sau tiêm khớp hoặc thủ thuật thẩm mỹ, người bệnh có thể đau/sưng tạm thời; sau nhỏ mắt có thể khó chịu hoặc nhìn mờ thoáng qua tùy sản phẩm. Nên thận trọng và hỏi bác sĩ/dược sĩ nếu triệu chứng ảnh hưởng khả năng lái xe/vận hành máy.
Tương tác thuốc của Acid hyaluronic
Tương tác dược động học kinh điển chưa được mô tả rõ cho mọi dạng acid hyaluronic. Tuy nhiên, với thủ thuật tiêm, người dùng thuốc chống đông, thuốc kháng tiểu cầu, NSAID hoặc thực phẩm bổ sung có thể tăng nguy cơ chảy máu/bầm tím cần báo cho bác sĩ trước thủ thuật. Với Synvisc, nhãn cảnh báo không dùng đồng thời chất sát khuẩn chứa muối ammonium bậc bốn để chuẩn bị da vì hyaluronan có thể kết tủa. ([NCBI][1])
Thắc mắc về hoạt chất Acid hyaluronic
Acid hyaluronic là một glycosaminoglycan tự nhiên có trong da, mắt, mô liên kết và dịch khớp. Chất này giữ nước tốt, giúp tạo độ ẩm, độ nhớt đàn hồi và hỗ trợ bôi trơn mô. ([PubChem][2])
Không. Một số sản phẩm tiêm nội khớp acid hyaluronic/hyaluronan được chỉ định giảm đau thoái hóa khớp gối ở người đáp ứng chưa đủ với biện pháp bảo tồn và thuốc giảm đau đơn giản, nhưng không chữa khỏi thoái hóa khớp. NICE nêu không có bằng chứng cải thiện chất lượng sống, chức năng hoặc giảm đau trong thoái hóa khớp gối/háng và khuyến nghị không đề nghị tiêm hyaluronan trong quản lý thoái hóa khớp. ([Sanofi Products][3])
Không. FDA cảnh báo không tự tiêm filler, không dùng bút tiêm không kim và không mua filler bán trực tiếp cho công chúng vì có nguy cơ sản phẩm giả, nhiễm bẩn, tiêm sai vị trí và biến chứng nghiêm trọng như hoại tử da, mù hoặc đột quỵ. ([U.S. Food and Drug Administration][4])
Một số dung dịch nhỏ mắt sodium hyaluronate được dùng như chất bôi trơn, giúp giảm tạm thời cảm giác rát, kích ứng hoặc khó chịu do khô mắt. Nếu đau mắt, thay đổi thị lực, đỏ/kích ứng kéo dài hoặc triệu chứng nặng hơn/quá 72 giờ, cần hỏi bác sĩ. ([DailyMed][8])
Không nên hiểu như vậy. Acid hyaluronic bôi ngoài da chủ yếu hoạt động như chất giữ ẩm, giúp da ngậm nước và có thể cải thiện cảm giác khô căng hoặc bề mặt da tạm thời. Tác dụng phụ thuộc công thức, cách dùng và tình trạng da; không thay thế điều trị bệnh da liễu khi có viêm, nhiễm trùng hoặc tổn thương kéo dài. ([NCBI][1])

