Lidocain, tiếng Anh là lidocaine và còn được gọi là lignocaine, là thuốc tê tại chỗ nhóm amid, đồng thời có tác dụng chống loạn nhịp nhóm Ib. Hoạt chất làm giảm dẫn truyền xung thần kinh bằng cách ức chế kênh natri phụ thuộc điện thế; khi dùng đường tĩnh mạch, thuốc có thể được chỉ định trong một số loạn nhịp thất cấp. Tùy dạng bào chế, lidocain được dùng để gây tê tại chỗ hoặc vùng, gây tê niêm mạc, giảm đau sau zona bằng miếng dán 5%, hoặc xử trí loạn nhịp thất trong môi trường có theo dõi. Liều, đường dùng và mức hấp thu khác nhau đáng kể giữa thuốc tiêm, dung dịch nhớt, gel, thuốc xịt và miếng dán. Quá liều hoặc hấp thu nhanh có thể gây co giật, suy hô hấp, tụt huyết áp, rối loạn nhịp hoặc ngừng tim. Người bệnh không nên tự dùng, tự phối hợp nhiều sản phẩm chứa lidocain hoặc tự áp dụng liều tham khảo.
Nội dung chính
- Lidocain là gì? Thuốc tê tại chỗ nhóm amid và thuốc chống loạn nhịp nhóm Ib.
- Cơ chế chính: Phong bế kênh natri, làm giảm khởi phát và dẫn truyền xung điện.
- Chỉ định phụ thuộc dạng thuốc: Gây tê tại chỗ hoặc vùng, gây tê niêm mạc, đau thần kinh sau zona hoặc một số loạn nhịp thất cấp.
- Nguy cơ quan trọng: Độc tính thần kinh và tim mạch, co giật, suy hô hấp, methemoglobin huyết và ngừng tim.
- Trẻ nhỏ: Không dùng dung dịch lidocain nhớt để điều trị đau do mọc răng ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.
- Nguyên tắc an toàn: Dùng liều thấp nhất có hiệu quả, tính tổng lượng lidocain từ mọi sản phẩm và tuân thủ chỉ định của nhân viên y tế.
Hoạt chất Lidocain là gì?
Lidocain là hoạt chất gây tê tại chỗ nhóm amid. Thuốc tạm thời làm giảm cảm giác tại vùng sử dụng bằng cách ngăn xung điện truyền dọc theo dây thần kinh. Khi được sử dụng đường tĩnh mạch trong môi trường có theo dõi, lidocain còn có thể kiểm soát một số loạn nhịp có nguồn gốc từ tâm thất.
Lidocain
INN Lidocaine, tên quốc tế không độc quyền.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Lidocain |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Lidocaine, tên quốc tế không độc quyền. |
| Tên IUPAC | 2-(diethylamino)-N-(2,6-dimethylphenyl)acetamide |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Lignocaine; lidocain base; lidocain hydroclorid hoặc lidocaine hydrochloride là dạng muối thường được sử dụng trong thuốc tiêm và dung dịch dùng tại niêm mạc. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Lidocainum |
| Tên USAN | lidocaine |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 137-58-6 |
|---|---|
| UNII | 98PI200987 |
| PubChem CID | 3676 |
| RxNorm CUI | 6387 |
Dược động học của Lidocain
Dược động học của lidocain phụ thuộc mạnh vào đường dùng, vị trí dùng, mức tưới máu mô, diện tích tiếp xúc, thời gian tiếp xúc và việc phối hợp chất co mạch. Sau khi vào tuần hoàn, thuốc gắn protein huyết tương, phân bố qua hàng rào máu – não và nhau thai, chuyển hóa nhanh tại gan thành MEGX, GX cùng các chất chuyển hóa khác, sau đó được đào thải chủ yếu qua thận dưới dạng chất chuyển hóa.
Giai đoạn I: Hấp thu
Sau tiêm, tốc độ hấp thu phụ thuộc vị trí và mức tưới máu; phong bế thần kinh liên sườn có thể tạo nồng độ máu cao hơn tiêm dưới da. Với miếng dán, lượng hấp thu tăng theo diện tích và thời gian dán. Dùng trên niêm mạc bị tổn thương có thể làm lidocain hấp thu nhanh hơn và làm tăng nguy cơ độc tính toàn thân.
| F · Sinh khả dụng | Không có một giá trị sinh khả dụng chung cho mọi dạng lidocain. Đường tĩnh mạch đưa thuốc trực tiếp vào tuần hoàn. Lidocain được hấp thu hoàn toàn sau khi dùng đường tiêm ngoài mạch, nhưng tốc độ hấp thu phụ thuộc vị trí tiêm và chất co mạch. Với ba miếng dán 5% trên da lành trong 12 giờ, khoảng 3 ± 2% tổng lượng lidocain được hấp thu toàn thân. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Ở nồng độ lidocain tự do 1–4 microgam/mL, khoảng 60–80% thuốc gắn protein huyết tương; tỷ lệ gắn phụ thuộc nồng độ thuốc và alpha-1-acid glycoprotein. Lidocain qua được hàng rào máu – não và nhau thai. Thể tích phân bố sau tiêm tĩnh mạch ở người khỏe mạnh được báo cáo trong khoảng 0,7–2,7 L/kg, trung bình khoảng 1,5 L/kg.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Lidocain được chuyển hóa nhanh tại gan qua các phản ứng N-khử alkyl oxy hóa, hydroxyl hóa vòng, cắt liên kết amid và liên hợp. Hai chất chuyển hóa chính là monoethylglycinexylidide (MEGX) và glycinexylidide (GX); cả hai vẫn có hoạt tính dược lý nhưng yếu hơn lidocain.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Khoảng 90% liều được đào thải qua nước tiểu dưới dạng các chất chuyển hóa; dưới 10% được thải trừ dưới dạng lidocain không đổi.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải sau một liều tiêm tĩnh mạch thường khoảng 1,5–2 giờ. Suy chức năng gan có thể kéo dài thời gian bán thải từ hai lần trở lên; truyền kéo dài cũng có thể làm giảm thải trừ và kéo dài thời gian bán thải. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Ở người tình nguyện khỏe mạnh sau dùng lidocain đường tĩnh mạch, độ thanh thải toàn thân được báo cáo trong khoảng 0,33–0,90 L/phút, trung bình 0,64 ± 0,18 L/phút. Giá trị này không nên được dùng để tự tính liều cho người bệnh. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể làm thay đổi phơi nhiễm lidocain gồm:
- Suy gan hoặc giảm lưu lượng máu qua gan.
- Tuổi cao, suy nhược, sốc hoặc bệnh tim mạch.
- Suy thận, do có thể làm tích lũy chất chuyển hóa.
- Vị trí tiêm và mức tưới máu mô.
- Có hoặc không có epinephrin.
- Dùng trên da hoặc niêm mạc bị viêm, trầy xước.
- Dán trên diện tích rộng, dán quá lâu hoặc đặt nguồn nhiệt lên miếng dán.
- Phối hợp nhiều chế phẩm chứa lidocain hoặc thuốc tê khác.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Lidocain
Trong gây tê, lidocain thuộc nhóm thuốc tê amino-amid. Trong tim mạch, thuốc được xếp vào nhóm chống loạn nhịp Ib. Hai vai trò này có liều, nồng độ, đường dùng và yêu cầu theo dõi khác nhau; chế phẩm gây tê không được tự ý dùng thay cho chế phẩm điều trị loạn nhịp.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Lidocain gắn và ức chế các kênh natri phụ thuộc điện thế, làm giảm dòng ion cần thiết để khởi phát và dẫn truyền điện thế hoạt động. Tại dây thần kinh, tác dụng này ổn định màng tế bào và gây mất cảm giác có hồi phục. Trong mô tim, lidocain làm thay đổi dẫn truyền điện ở mô thất và làm tăng ngưỡng kích thích gây rung thất, tạo tác dụng chống loạn nhịp nhóm Ib.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác dụng gây tê phụ thuộc nồng độ thuốc tại mô thần kinh chứ không tương quan trực tiếp với nồng độ huyết tương. Khi nồng độ máu tăng quá mức, lidocain có thể tác động lên hệ thần kinh trung ương, hô hấp và tim mạch. Các biểu hiện độc tính có xu hướng rõ hơn khi nồng độ lidocain tự do trong huyết tương vượt khoảng 6 microgam/mL, nhưng ngộ độc vẫn phải được đánh giá theo triệu chứng lâm sàng và bối cảnh sử dụng.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Lidocain
Chỉ định được phê duyệt phụ thuộc dạng thuốc và nhãn quản lý:
- Thuốc tiêm gây tê: tạo gây tê hoặc giảm đau tại chỗ và vùng trong phẫu thuật, nha khoa, thủ thuật chẩn đoán, điều trị và sản khoa.
- Thuốc tiêm tĩnh mạch chống loạn nhịp: xử trí cấp một số loạn nhịp thất trong thao tác trên tim hoặc loạn nhịp thất đe dọa tính mạng, gồm các trường hợp liên quan nhồi máu cơ tim cấp theo nhãn được viện dẫn.
- Miếng dán lidocain 5%: giảm đau liên quan đến đau thần kinh sau zona, chỉ dán trên da lành.
- Dung dịch lidocain nhớt 2%: gây tê tại niêm mạc miệng – họng bị kích ứng hoặc viêm và làm giảm phản xạ nôn trong một số thủ thuật nha khoa, chẩn đoán hình ảnh.
Lidocain truyền tĩnh mạch đã được nghiên cứu để hỗ trợ giảm đau và phục hồi sau phẫu thuật. Đây không phải là chỉ định giảm đau sau mổ trong các nhãn thuốc được viện dẫn ở trên và được xem là sử dụng ngoài chỉ định đối với các nhãn này. Tuyên bố đồng thuận quốc tế năm 2021 đánh giá lidocain tĩnh mạch là biện pháp có nguy cơ cao và khuyến cáo không sử dụng đồng thời hoặc trong thời gian còn tác dụng của các kỹ thuật gây tê khác. Việc áp dụng chỉ được thực hiện theo quy trình chuyên môn, thiết bị theo dõi và nhân sự hồi sức phù hợp.
Liều dùng và cách sử dụng
Thông tin dưới đây chỉ phản ánh một số nhãn thuốc Hoa Kỳ, không phải liều cá nhân hóa và không được tự áp dụng:
| Dạng hoặc mục đích | Liều tham khảo trên nhãn |
|---|---|
| Tiêm gây tê ở người lớn khỏe mạnh, không epinephrin | Tối đa 4,5 mg/kg và thông thường không quá 300 mg. |
| Tiêm gây tê có epinephrin | Tối đa 7 mg/kg và thông thường không quá 500 mg. |
| Tiêm tĩnh mạch trực tiếp cho loạn nhịp ở người lớn | Thường 50–100 mg dưới theo dõi điện tâm đồ, tốc độ khoảng 25–50 mg/phút; có thể nhắc lại sau 5 phút nếu cần. Nhãn giới hạn tổng liều 200–300 mg trong một giờ. |
| Miếng dán lidocain 5% | Dán tối đa ba miếng một lần, không quá 12 giờ trong mỗi 24 giờ, trên da lành. |
| Dung dịch nhớt 2% ở người lớn theo nhãn | Liều thường dùng là 15 mL không pha loãng; khoảng cách ít nhất ba giờ và không quá tám liều trong 24 giờ. |
Liều thực tế phải do bác sĩ hoặc dược sĩ xác định theo dạng thuốc, cân nặng, tuổi, vị trí dùng, bệnh nền và tổng lượng lidocain từ mọi nguồn.
- Thuốc tiêm phải do nhân viên y tế được đào tạo thực hiện tại nơi có oxy, thiết bị hồi sức và thuốc cấp cứu.
- Dùng liều và nồng độ thấp nhất tạo được hiệu quả cần thiết; tránh tiêm nhanh hoặc tiêm nhầm vào mạch máu.
- Miếng dán chỉ dùng trên da lành, không dán quá diện tích hoặc thời gian được kê đơn và không đặt túi chườm nóng hoặc chăn điện lên trên.
- Với thuốc dùng tại miệng – họng, cảm giác tê có thể làm giảm phản xạ nuốt. Nhãn dung dịch nhớt khuyến cáo không ăn trong 60 phút sau khi dùng và không nhai kẹo cao su khi miệng còn tê.
- Phải tính tổng liều từ thuốc tiêm, thuốc bôi, thuốc xịt, dung dịch miệng và miếng dán nếu sử dụng đồng thời.
Khi tiêm hoặc truyền lidocain, cần theo dõi huyết áp, điện tâm đồ, nhịp tim, nhịp thở, độ bão hòa oxy và mức độ tỉnh táo. Cần phát hiện sớm tê quanh miệng, ù tai, chóng mặt, nhìn mờ, lú lẫn, run, giật cơ hoặc co giật. Với miếng dán hoặc thuốc bôi, theo dõi phản ứng tại chỗ và dấu hiệu hấp thu quá mức. Da xanh, xám hoặc tím kèm khó thở, đau đầu, tim nhanh hoặc mệt bất thường có thể gợi ý methemoglobin huyết và cần được cấp cứu.
Cảnh báo và lưu ý về Lidocain
Chống chỉ định chung trong các nhãn được viện dẫn là tiền sử quá mẫn với lidocain, thuốc tê nhóm amid hoặc thành phần của chế phẩm.
Riêng nhãn lidocain tiêm tĩnh mạch điều trị loạn nhịp được viện dẫn còn chống chỉ định ở người mắc hội chứng Stokes–Adams, Wolff–Parkinson–White hoặc block xoang nhĩ, nhĩ thất hay trong thất mức độ nặng. Chống chỉ định cụ thể phải được kiểm tra theo đúng chế phẩm và chỉ định.
Tác dụng không mong muốn phụ thuộc đường dùng:
- Tại chỗ: nóng rát, đỏ da, ngứa, phù, kích ứng, tê kéo dài hoặc tổn thương do vô tình cắn niêm mạc đang tê.
- Thần kinh: chóng mặt, buồn ngủ, bồn chồn, lú lẫn, ù tai, nhìn mờ, run hoặc giật cơ.
- Tiêu hóa: buồn nôn hoặc nôn.
- Tim mạch: hạ huyết áp, nhịp tim chậm hoặc thay đổi dẫn truyền, thường liên quan nồng độ toàn thân cao.
- Phản ứng quá mẫn có thể xảy ra nhưng không phổ biến.
Các phản ứng nghiêm trọng gồm co giật, mất ý thức, suy hoặc ngừng hô hấp, tụt huyết áp nặng, trụy tim mạch, rối loạn nhịp và ngừng tim. Methemoglobin huyết có thể gây tím tái, giảm oxy mô, co giật, hôn mê, rối loạn nhịp hoặc tử vong. Tiêm nhầm vào mạch máu hoặc khoang dưới nhện có thể gây độc tính toàn thân, block tủy sống cao, liệt hô hấp và ngừng tim.
Thận trọng đặc biệt khi dùng lidocain cho người suy gan, suy thận nặng, suy tim, giảm thể tích tuần hoàn, sốc, block tim, người cao tuổi, người suy nhược hoặc người đang dùng nhiều thuốc tê. Không dán lên da viêm, trầy xước hoặc dùng nguồn nhiệt lên miếng dán. Không dùng dung dịch lidocain nhớt để điều trị đau do mọc răng ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.
Dấu hiệu sớm có thể gồm tê quanh miệng, vị bất thường, ù tai, chóng mặt, nhìn mờ, kích động, buồn ngủ, run hoặc giật cơ. Ngộ độc nặng có thể tiến triển thành co giật, hôn mê, suy hô hấp, hạ huyết áp, nhịp chậm, rối loạn nhịp và ngừng tim.
Xử trí phải được thực hiện như một cấp cứu: ngừng lidocain, bảo đảm đường thở, cung cấp oxy, hỗ trợ hoặc kiểm soát thông khí, điều trị co giật, hỗ trợ tuần hoàn và hồi sinh tim phổi khi cần. Thẩm tách có giá trị không đáng kể trong quá liều lidocain cấp. Không tự xử trí tại nhà.
Điều kiện bảo quản phụ thuộc sản phẩm:
- Thuốc tiêm được viện dẫn: bảo quản ở 20–25°C, tránh ánh sáng và loại bỏ phần thuốc thừa của lọ đơn liều.
- Miếng dán: bảo quản trong bao kín ở 20–25°C; sau sử dụng gập mặt dính vào nhau và bỏ ở nơi trẻ em, vật nuôi không tiếp cận được.
- Dung dịch nhớt 2%: bảo quản ở 20–25°C, trong bao bì chống trẻ em mở và để xa tầm với của trẻ.
Luôn ưu tiên điều kiện trên nhãn của sản phẩm đang sử dụng.
Đối tượng đặc biệt
Một số thuốc tiêm lidocain được phê duyệt cho trẻ em, nhưng liều phải giảm theo tuổi, cân nặng và tình trạng thể chất. Độ an toàn và hiệu quả của miếng dán 5% chưa được xác lập ở trẻ em trong nhãn được viện dẫn.
Dung dịch lidocain nhớt 2% đã liên quan đến co giật, ngừng tim phổi và tử vong ở trẻ dưới ba tuổi khi dùng không đúng liều. Không sử dụng sản phẩm này để điều trị đau do mọc răng ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.
Người cao tuổi, suy nhược hoặc mắc bệnh cấp tính có thể giảm chuyển hóa và thải trừ lidocain. Nhãn thuốc khuyến cáo giảm liều phù hợp với tuổi và tình trạng thể chất, đồng thời theo dõi chặt dấu hiệu độc thần kinh, hô hấp và tim mạch.
Dữ liệu công bố và nhiều thập kỷ sử dụng lâm sàng chưa xác định nguy cơ do thuốc đối với dị tật lớn, sẩy thai hoặc kết cục bất lợi khác. Tuy nhiên, lidocain qua nhau thai; gây tê vùng có thể gây hạ huyết áp cho mẹ và ảnh hưởng nhịp tim thai. Chỉ sử dụng khi có chỉ định, lựa chọn liều thấp nhất có hiệu quả và theo dõi mẹ – thai phù hợp.
Lidocain và các chất chuyển hóa hiện diện trong sữa mẹ với lượng thấp và thuốc được trẻ hấp thu kém qua đường tiêu hóa. LactMed đánh giá lidocain không được dự kiến gây tác dụng bất lợi cho trẻ bú mẹ và thường không cần biện pháp phòng ngừa đặc biệt. Tuy nhiên, quyết định sử dụng vẫn phải dựa trên liều, đường dùng, diện tích bôi và tình trạng của mẹ và trẻ.
Lidocain được chuyển hóa chủ yếu tại gan. Ở người suy gan, thời gian bán thải có thể tăng từ hai lần trở lên và nguy cơ đạt nồng độ gây độc cao hơn, đặc biệt khi dùng liều lặp lại. Nhãn thuốc khuyến cáo cân nhắc giảm liều và tăng cường theo dõi độc tính toàn thân.
Suy thận thường không làm thay đổi rõ dược động học của lidocain nguyên dạng nhưng có thể làm tích lũy các chất chuyển hóa. Cần thận trọng khi dùng liều lặp lại hoặc kéo dài, nhất là khi đồng thời có suy gan, suy tim hoặc tuổi cao.
Lidocain có thể gây chóng mặt, buồn ngủ, nhìn mờ, lú lẫn hoặc giảm tạm thời cảm giác và vận động sau gây tê vùng. Không lái xe hoặc vận hành máy móc khi còn các triệu chứng này hoặc cho đến khi nhân viên y tế xác nhận chức năng cảm giác, vận động và sự tỉnh táo đã hồi phục.
Tương tác thuốc của Lidocain
- Các thuốc tê khác: độc tính thần kinh và tim mạch có tính cộng gộp; phải tính tổng liều của tất cả chế phẩm.
- Thuốc chống loạn nhịp nhóm I như tocainid hoặc mexiletin: có thể làm tăng độc tính cộng gộp với lidocain.
- Propranolol, metoprolol hoặc nadolol: có thể làm tăng nồng độ lidocain huyết thanh trong bối cảnh sử dụng đường toàn thân.
- Một số chế phẩm tiêm có epinephrin cần đặc biệt thận trọng với thuốc chẹn beta không chọn lọc và thuốc co hồi tử cung nhóm ergot do nguy cơ tăng huyết áp hoặc nhịp chậm nghiêm trọng.
- Nitrat, nitrit, dapsone, sulfonamid, nitrofurantoin, primaquin và các chất oxy hóa khác có thể làm tăng nguy cơ methemoglobin huyết.
Thắc mắc về hoạt chất Lidocain
Lidocain chủ yếu là thuốc tê tại chỗ, làm giảm cảm giác đau bằng cách phong bế dẫn truyền thần kinh tại vùng sử dụng. Miếng dán lidocain 5% được phê duyệt tại Hoa Kỳ để giảm đau thần kinh sau zona. Lidocain không phải thuốc giảm đau thông thường và không phù hợp với mọi loại đau.
Không dùng dung dịch lidocain nhớt để điều trị đau do mọc răng ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. FDA và nhãn thuốc ghi nhận nguy cơ co giật, tổn thương não nghiêm trọng, biến cố tim mạch và tử vong khi dùng quá liều hoặc trẻ nuốt phải thuốc.
Không nên tự phối hợp. Lidocain được hấp thu từ mọi chế phẩm và độc tính của các thuốc tê có tính cộng gộp. Bác sĩ hoặc dược sĩ phải tính tổng liều từ thuốc tiêm, thuốc bôi, thuốc xịt, dung dịch miệng và miếng dán trước khi quyết định phối hợp.
Dấu hiệu cảnh báo có thể gồm tê quanh miệng, ù tai, chóng mặt, buồn ngủ, kích động, nhìn mờ, run hoặc giật cơ. Khi xuất hiện co giật, khó thở, mất ý thức, tụt huyết áp hoặc nhịp tim bất thường, cần gọi cấp cứu ngay.
Lidocain đã được sử dụng trong thai kỳ nhưng vẫn phải có chỉ định và theo dõi vì thuốc qua nhau thai và gây tê vùng có thể ảnh hưởng huyết áp mẹ hoặc nhịp tim thai. Khi cho con bú, lượng thuốc trong sữa thấp và LactMed không dự kiến có tác dụng bất lợi cho trẻ, nhưng cần đánh giá theo đường dùng và tổng liều.

