Phù mạch là tình trạng sưng đột ngột ở lớp sâu của da hoặc niêm mạc, thường thấy tại môi, mi mắt, lưỡi, bàn tay, bàn chân hay cơ quan sinh dục. Khác với mày đay bề mặt, vùng sưng thường căng, đau hoặc rát và có thể ít ngứa. Một số trường hợp do histamin, đi kèm mày đay hay phản vệ; nhóm khác do bradykinin, liên quan thuốc ức chế men chuyển, thiếu chất ức chế C1 di truyền hoặc mắc phải. Phù ở thành ruột có thể gây đau bụng dữ dội, nôn; phù lưỡi và thanh quản có thể nhanh chóng đe dọa đường thở. Việc phân biệt cơ chế rất quan trọng vì thuốc kháng histamin không hiệu quả với mọi thể. Người có khàn tiếng, khó nuốt, thở rít, khó thở hoặc choáng phải gọi cấp cứu 115, không chờ vùng sưng tự hết.
Phù mạch là bệnh gì?
Phù mạch là tích tụ dịch ở lớp bì sâu, mô dưới da hoặc dưới niêm mạc, tạo vùng sưng không lõm, bờ không rõ và kéo dài hơn sẩn mày đay. Cơ chế có thể do histamin hoặc bradykinin. Phân biệt cơ chế quyết định xét nghiệm và điều trị. Phù do suy tim, thận, gan hoặc tắc tĩnh mạch thường có kiểu khác và không phải phù mạch điển hình.
| Tên bệnh | Phù mạch |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Angioedema |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Phù Quincke, phù thần kinh mạch, angioneurotic edema |
| Mã ICD-10 | T78.3 (phù mạch; thể di truyền cần mã hóa theo chẩn đoán cụ thể) |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Da liễu; Dị ứng - Miễn dịch; phù mô sâu do histamin hoặc bradykinin |
| Cơ quan ảnh hưởng | Mô dưới da và niêm mạc, thường ở môi, mi mắt, lưỡi, họng, tay chân, cơ quan sinh dục; ruột có thể bị phù. |
| Tính chất bệnh | Cấp hoặc tái diễn; không lây; có thể do dị ứng, thuốc, tự phát, di truyền hoặc mắc phải. |
| Mức độ phổ biến | Thể do histamin tương đối thường gặp cùng mày đay; phù mạch di truyền hiếm nhưng có nguy cơ tắc đường thở. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Phù mạch
Trong thể histamin, dưỡng bào giải phóng histamin, thường kèm ngứa, mày đay hoặc phản vệ. Trong thể bradykinin, hệ kallikrein-kinin hoạt hóa quá mức hoặc giảm phân hủy bradykinin, gây rò dịch mà không tạo sẩn ngứa. Thiếu hoặc rối loạn C1-INH làm mất kiểm soát các đường này.
Gồm thể histamin, bradykinin và chưa xác định. Nhóm bradykinin bao gồm do thuốc ức chế men chuyển, phù mạch di truyền thiếu hoặc rối loạn C1-INH, thể di truyền C1-INH bình thường và thể mắc phải.
Có thể gặp mọi tuổi. Thể histamin thường cùng mày đay; thể do thuốc ức chế men chuyển có thể xảy ra bất kỳ lúc nào khi dùng. Phù mạch di truyền hiếm, thường khởi phát từ tuổi thiếu niên.
Histamin hoặc bradykinin tăng tại mô làm mạch giãn và rò dịch, tạo sưng da sâu, niêm mạc hoặc thành ruột. Không có vi sinh vật nhân lên nên không có đường lây.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Phù mạch
Nguyên nhân gồm dị ứng thức ăn, thuốc, nọc côn trùng; mày đay tự phát; thuốc ức chế men chuyển; thiếu C1-INH; bệnh lympho hoặc tự miễn; và vô căn. Chấn thương, nha khoa, stress, estrogen hoặc nhiễm trùng có thể kích hoạt cơn di truyền.
Tiền sử gia đình, đột biến di truyền, bệnh lympho hoặc tự miễn là yếu tố không đổi. Thuốc ức chế men chuyển, estrogen, chấn thương mô và thủ thuật là yếu tố có thể điều chỉnh hoặc chuẩn bị trước.
Người dùng thuốc ức chế men chuyển, có phản vệ, cơn sưng không ngứa tái diễn, đau bụng từng đợt hoặc người thân mắc tương tự cần đánh giá chuyên khoa.
Triệu chứng và dấu hiệu của Phù mạch
Thể histamin thường tiến triển trong phút đến giờ; thể bradykinin có thể chậm hơn. Vùng sưng căng, bất đối xứng, kéo dài một đến vài ngày. Mày đay và ngứa gợi ý histamin; đau bụng và không mày đay gợi ý bradykinin.
- Sưng môi hoặc mi mắt: dễ nhận thấy, cảm giác căng.
- Sưng lưỡi, miệng hoặc họng: có thể ảnh hưởng nói, nuốt và thở.
- Sưng tay, chân hoặc cơ quan sinh dục: gây đau và hạn chế vận động.
- Đau bụng, nôn: có thể do phù thành ruột.
- Khàn tiếng hoặc thở rít: gợi ý phù thanh quản.
- Choáng, tụt huyết áp: gợi ý phản vệ.
- Ban viền đỏ không ngứa: có thể báo trước cơn di truyền.
Nên khám khi cơn tái diễn, không rõ nguyên nhân hoặc đang dùng thuốc huyết áp. Cần khám trong ngày ở cơn đầu, sưng mặt tăng, đau bụng dữ dội hoặc đáp ứng khác thường. Tái khám sớm sau cấp cứu hoặc sau đổi thuốc nghi ngờ.
Gọi 115 khi sưng lưỡi, họng, khàn tiếng, chảy dãi, khó nuốt, thở rít, khó thở, tím tái, choáng hoặc ngất. Không ăn uống khi nuốt khó, không nằm một mình và không chờ thuốc uống nếu triệu chứng hô hấp tiến triển.
Chẩn đoán Phù mạch
Đánh giá đường thở và phản vệ trước. Bác sĩ hỏi thời gian khởi phát, mày đay, thuốc, tiền sử gia đình, đau bụng và đáp ứng điều trị. Trọng tâm là phân biệt histamin với bradykinin.
Quan sát vị trí sưng, tiếng nói, khả năng nuốt, nhịp thở, huyết áp và mày đay. Khám bụng khi đau và rà soát phù kéo dài do tim, gan, thận. Trong cơn nặng, xử trí diễn ra đồng thời với khám.
Khi nghi phản vệ có thể đo tryptase theo thời điểm phù hợp. Nghi phù mạch di truyền cần C4, nồng độ và chức năng C1-INH, thường lặp lại; C1q hỗ trợ phân biệt thể mắc phải. Xét nghiệm dị ứng chỉ khi bệnh sử gợi ý tác nhân.
Không thường quy. Siêu âm hoặc CT bụng có thể thấy phù thành ruột; nội soi đường thở được dùng khi cần đánh giá thanh quản.
Không có tiêu chuẩn chung cho mọi thể. Phù mạch di truyền do thiếu C1-INH cần triệu chứng phù hợp cùng bất thường C4, nồng độ hoặc chức năng C1-INH được xác nhận. Thể do thuốc dựa trên bệnh sử và loại trừ nguyên nhân khác.
Điều trị Phù mạch
Ưu tiên bảo vệ đường thở và xử trí phản vệ. Sau đó điều trị theo cơ chế: histamin dùng chiến lược chống dị ứng; bradykinin cần thuốc đặc hiệu và ngừng tác nhân theo chỉ định. Cơn đường thở hoặc đau bụng nặng có thể cần nhập viện.
Trong phản vệ, adrenalin là thuốc cấp cứu chủ chốt; kháng histamin và corticoid chỉ hỗ trợ. Thể bradykinin có thể cần C1-INH, thuốc đối kháng thụ thể bradykinin hoặc nhắm kallikrein. Không tự dùng lại thuốc ức chế men chuyển đã nghi gây phù.
Đặt nội khí quản sớm bởi ê-kíp có kinh nghiệm có thể cần khi phù lưỡi hoặc thanh quản tiến triển. Trước nha khoa hoặc phẫu thuật, người có phù mạch di truyền có thể cần dự phòng ngắn hạn.
Mở đường thở ngoại khoa chỉ cân nhắc trong cấp cứu khi không thể thông khí hoặc đặt nội khí quản; không phải điều trị thường quy.
Mang danh sách thuốc, chẩn đoán cơ chế và kế hoạch cấp cứu. Nhật ký ghi vị trí, thời gian, mày đay, đau bụng, thuốc và yếu tố kích hoạt.
Theo dõi tốc độ lan sưng, tiếng nói, nuốt, thở và dấu choáng. Ngoài cơn, ghi tần suất, vị trí và nhu cầu điều trị cấp.
Thể histamin thường giảm trong giờ đến một, hai ngày; thể bradykinin có thể kéo dài vài ngày. Phù mạch di truyền là tình trạng suốt đời nhưng có thể kiểm soát tốt.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Tắc nghẽn đường thở là biến chứng nghiêm trọng nhất. Phù ruột gây mất nước và phẫu thuật không cần thiết nếu chẩn đoán sai. Cơn tái diễn làm giảm chất lượng sống.
Thể histamin thường tốt khi tránh tác nhân và xử trí đúng. Thể do thuốc giảm sau ngừng nhưng nguy cơ không biến mất ngay. Phù mạch di truyền không khỏi hoàn toàn nhưng thường kiểm soát tốt với thuốc đặc hiệu và kế hoạch cấp cứu.
Cơn tái phát nếu tiếp xúc dị nguyên, tiếp tục thuốc gây bệnh hoặc gặp yếu tố kích hoạt của thể di truyền. Cần nhận biết sớm và không thử lại tác nhân nghi ngờ tại nhà.
Rà soát thuốc, tránh dùng lại thuốc đã xác định gây phù và thông báo trước thủ thuật. Thể di truyền cần điều trị cơn, dự phòng khi phù hợp và tư vấn gia đình.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Phù mạch
Chỉ tránh thực phẩm khi có bằng chứng dị ứng rõ. Chế độ kiêng histamin hoặc loại bỏ rộng rãi không điều trị thể bradykinin.
Có thể hoạt động bình thường giữa các cơn. Người thể di truyền cần chuẩn bị thuốc khi đi xa, chơi thể thao va chạm hoặc làm thủ thuật.
Ghi thời điểm bắt đầu, chụp ảnh và theo dõi tiếng nói, nuốt, thở. Chỉ số tại nhà bình thường không loại trừ phù đường thở đang tăng.
- Không chờ sưng lưỡi hoặc họng tự hết.
- Không tự dùng lại thuốc ức chế men chuyển đã nghi gây phù.
- Không cho rằng mọi phù mạch đều do dị ứng thức ăn.
- Không thử lại thức ăn hoặc thuốc nghi ngờ tại nhà.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ có tiền sử gia đình cần đánh giá sớm; người cao tuổi cần rà soát thuốc huyết áp và đa thuốc; thai kỳ, estrogen và cho bú làm thay đổi lựa chọn thuốc; người suy giảm miễn dịch cần loại trừ nhiễm trùng và phù mạch mắc phải. Trẻ em cần liều thuốc theo tuổi và cân nặng, đồng thời đánh giá ảnh hưởng học tập.
Trẻ có tiền sử gia đình cần đánh giá sớm; người cao tuổi cần rà soát thuốc huyết áp và đa thuốc; thai kỳ, estrogen và cho bú làm thay đổi lựa chọn thuốc; người suy giảm miễn dịch cần loại trừ nhiễm trùng và phù mạch mắc phải. Người cao tuổi cần chú ý da mỏng, té ngã, đa thuốc và dự trữ cơ quan.
Trẻ có tiền sử gia đình cần đánh giá sớm; người cao tuổi cần rà soát thuốc huyết áp và đa thuốc; thai kỳ, estrogen và cho bú làm thay đổi lựa chọn thuốc; người suy giảm miễn dịch cần loại trừ nhiễm trùng và phù mạch mắc phải. Trong thai kỳ cần phối hợp chuyên khoa, không tự ngừng hoặc bắt đầu thuốc.
Trẻ có tiền sử gia đình cần đánh giá sớm; người cao tuổi cần rà soát thuốc huyết áp và đa thuốc; thai kỳ, estrogen và cho bú làm thay đổi lựa chọn thuốc; người suy giảm miễn dịch cần loại trừ nhiễm trùng và phù mạch mắc phải. Khi cho con bú, cân nhắc bài tiết qua sữa và tránh để trẻ tiếp xúc trực tiếp vùng bôi thuốc.
Trẻ có tiền sử gia đình cần đánh giá sớm; người cao tuổi cần rà soát thuốc huyết áp và đa thuốc; thai kỳ, estrogen và cho bú làm thay đổi lựa chọn thuốc; người suy giảm miễn dịch cần loại trừ nhiễm trùng và phù mạch mắc phải. Người suy giảm miễn dịch cần loại trừ nhiễm trùng và phản ứng thuốc trước khi tăng ức chế miễn dịch.
Bệnh lympho, tự miễn, hen, dị ứng và tim mạch ảnh hưởng nguyên nhân hoặc xử trí. Bệnh gan, thận và nguy cơ huyết khối ảnh hưởng lựa chọn dự phòng.
Phẫu thuật, đặt nội khí quản và nha khoa có thể kích hoạt cơn di truyền. Phù sau mổ cũng cần rà soát thuốc, latex và phản vệ.
Câu hỏi thường gặp về Phù mạch
Phù mạch có mức độ từ nhẹ đến đe dọa tính mạng. Sưng môi hoặc mi mắt có thể giảm, nhưng sưng lưỡi, họng hoặc thanh quản có thể chặn đường thở. Khàn tiếng, khó nuốt, thở rít, khó thở, tím tái, choáng hay ngất phải gọi 115. Đau bụng dữ dội do phù thành ruột cũng cần đánh giá y tế.
Mày đay là sẩn phù ở lớp da nông, thường rất ngứa, nổi gồ và mỗi mảng mất trong dưới 24 giờ. Phù mạch nằm sâu hơn, gây sưng căng ở môi, mi mắt, lưỡi, tay chân hoặc ruột và ít ngứa hơn. Hai tình trạng có thể đi cùng trong cơ chế histamin. Phù mạch không kèm mày đay gợi ý cần đánh giá bradykinin.
Không. Dị ứng và histamin là một nguyên nhân, thường kèm mày đay hoặc phản vệ. Nhiều trường hợp khác do thuốc ức chế men chuyển, bradykinin, thiếu C1-INH di truyền hoặc mắc phải, hoặc không tìm thấy nguyên nhân. Gọi mọi cơn sưng là dị ứng có thể dẫn đến dùng thuốc không phù hợp và bỏ sót nguy cơ gia đình.
Phù mạch di truyền là bệnh mạn do rối loạn bradykinin, nhưng có các biện pháp điều trị cơn và dự phòng giúp giảm rõ tần suất và mức độ. Người bệnh cần chẩn đoán chính xác, tiếp cận thuốc sớm, kế hoạch trước thủ thuật và hướng dẫn cho gia đình. Kháng histamin hoặc corticoid thường không kiểm soát tốt thể này.
Không tự ngừng mọi thuốc huyết áp. Nếu đang dùng thuốc ức chế men chuyển và xuất hiện phù môi, lưỡi hoặc họng, cần đánh giá khẩn; bác sĩ sẽ xem xét ngừng thuốc nghi ngờ và chọn phương án thay thế. Tự ngừng toàn bộ thuốc có thể làm huyết áp mất kiểm soát, còn tự dùng lại thuốc nghi ngờ có thể gây cơn nặng hơn.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

