Mày đay mạn là tình trạng sẩn phù ngứa, phù mạch hoặc cả hai tái diễn trong hơn 6 tuần. Bệnh gồm mày đay tự phát mạn, khi không xác định được tác nhân bên ngoài cụ thể, và mày đay cảm ứng mạn do lạnh, nóng, áp lực, cọ xát, vận động hoặc ánh sáng. Đây không phải bệnh lây và đa số không do dị ứng thức ăn kéo dài. Cơ chế thường liên quan dưỡng bào hoạt hóa bất thường, đôi khi có nền tự miễn. Chẩn đoán dựa trên bệnh sử, ảnh ban, khám và một số xét nghiệm chọn lọc; xét nghiệm dị ứng tràn lan thường không hữu ích. Điều trị theo bậc, bắt đầu bằng kháng histamine H1 thế hệ hai và tăng cường dưới giám sát khi chưa kiểm soát. Thuốc sinh học hoặc thuốc nhắm đích có thể được cân nhắc tại cơ sở chuyên khoa, tùy tuổi, phê duyệt và khả năng tiếp cận.
Mày đay mạn là bệnh gì?
Mày đay mạn là bệnh do dưỡng bào, biểu hiện bằng sẩn phù ngứa, phù mạch hoặc cả hai trong thời gian trên 6 tuần. Trong mày đay tự phát mạn, các đợt xảy ra không cần tác nhân bên ngoài xác định; trong mày đay cảm ứng, triệu chứng có thể tái tạo bởi lạnh, nóng, áp lực, ma sát, vận động, ánh sáng hoặc nước. Từng sẩn vẫn thường mất trong 24 giờ, còn phù mạch có thể kéo dài đến vài ngày. Bệnh khác với viêm mạch mày đay, phù mạch do bradykinin, dị ứng thực phẩm cấp và bệnh da phỏng nước. Không nên đồng nhất chữ “mạn” với nguy hiểm hoặc không thể kiểm soát.
| Tên bệnh | Mày đay mạn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Chronic urticaria |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Mề đay mạn; chronic hives; mày đay tự phát mạn (khi không có tác nhân cảm ứng xác định) |
| Mã ICD-10 | L50.8 – Mày đay khác; L50.1 có thể dùng cho mày đay vô căn/tự phát tùy hệ thống mã hóa |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh da viêm qua trung gian dưỡng bào; da liễu và dị ứng–miễn dịch lâm sàng |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da và mô dưới da; ảnh hưởng gián tiếp đến giấc ngủ, tâm trạng, học tập và công việc |
| Tính chất bệnh | Bệnh mạn tính, không lây, tái diễn; có thể tự phát hoặc cảm ứng bởi tác nhân vật lý |
| Mức độ phổ biến | Không hiếm; gặp ở mọi tuổi, thường ảnh hưởng người trong độ tuổi lao động và nữ nhiều hơn trong nhiều nghiên cứu |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Mày đay mạn
Dưỡng bào và bạch cầu ưa base bị hoạt hóa, giải phóng histamine và các chất trung gian gây giãn mạch, ngứa và phù. Ở một phần người bệnh, tự kháng thể hoặc cơ chế tự dị ứng tác động lên IgE hoặc thụ thể IgE, tạo nền tự miễn type I hoặc type IIb. Trong mày đay cảm ứng, kích thích vật lý làm hạ ngưỡng hoạt hóa dưỡng bào. Stress không phải nguyên nhân duy nhất nhưng có thể làm triệu chứng nặng hơn qua thần kinh–miễn dịch.
Hai nhóm chính là mày đay tự phát mạn và mày đay cảm ứng mạn. Nhóm cảm ứng gồm da vẽ nổi, lạnh, nóng, áp lực muộn, cholinergic, tiếp xúc, ánh sáng, rung và nước. Một người có thể đồng thời có nhiều thể. Phân loại chính xác quan trọng vì nghiệm pháp kích thích, cách tránh tác nhân và lựa chọn điều trị khác nhau.
Mày đay mạn gặp ở cả trẻ em và người lớn, thường bắt đầu trong độ tuổi lao động và nhiều nghiên cứu ghi nhận nữ nhiều hơn nam. Tần suất tại một thời điểm được ước tính dưới vài phần trăm dân số, nhưng thay đổi theo định nghĩa và khu vực. Dữ liệu Việt Nam còn hạn chế. Gánh nặng bệnh không chỉ ở da mà còn ở mất ngủ, lo âu, trầm cảm và giảm năng suất.
Bệnh không lây. Các đợt xuất hiện khi dưỡng bào trong da vượt ngưỡng hoạt hóa do tín hiệu tự miễn hoặc kích thích cảm ứng. Sẩn phù hình thành ở lớp nông, còn phù mạch ở lớp sâu. Diễn tiến có thể dao động theo ngày và theo tháng; việc không nổi ban tại buổi khám không loại trừ bệnh nếu ảnh và bệnh sử điển hình.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Mày đay mạn
Trong mày đay tự phát mạn, thường không tìm được một nguyên nhân bên ngoài duy nhất; cơ chế tự miễn là giải thích quan trọng ở một nhóm. Bệnh tuyến giáp tự miễn, nhiễm trùng hoặc thuốc có thể liên quan nhưng không nên điều trị chỉ dựa trên xét nghiệm dương tính. Mày đay cảm ứng có tác nhân tái tạo được như lạnh, áp lực hoặc tăng nhiệt cơ thể. Thuốc chống viêm không steroid, rượu, stress và nóng có thể làm bệnh nặng hơn.
Cơ địa tự miễn, bệnh tuyến giáp, nữ giới và tiền sử mày đay cảm ứng là các yếu tố liên quan. Thuốc chống viêm không steroid, nóng, rượu, thiếu ngủ và stress có thể tăng hoạt tính ở từng người nhưng không phải nguyên nhân phổ quát. Không có bằng chứng rằng vệ sinh kém hoặc tiếp xúc xã hội gây bệnh.
Người có bệnh tuyến giáp tự miễn, nhiều thể cảm ứng, phù mạch thường xuyên hoặc hoạt tính bệnh cao có thể cần theo dõi chuyên khoa sớm. Người làm việc trong môi trường lạnh, chịu áp lực cơ học hoặc vận động nóng dễ gặp triệu chứng nghề nghiệp. Trẻ em, thai phụ, người cao tuổi và người có suy gan thận cần cá thể hóa thuốc.
Triệu chứng và dấu hiệu của Mày đay mạn
Triệu chứng dao động, có thể nổi hằng ngày hoặc theo đợt. Ngứa thường nặng về đêm, làm mất ngủ và ảnh hưởng tâm trạng. Từng sẩn biến mất không để lại dấu, nhưng phù mạch gây căng đau và kéo dài hơn. Sốt, đau khớp, bầm tím, tổn thương cố định hoặc đau nhiều gợi ý bệnh viêm hệ thống hay viêm mạch.
- Sẩn phù ngứa tái diễn, biến mất trong dưới 24 giờ và mọc lại ở vị trí khác.
- Phù mạch ở môi, mí mắt, bàn tay, bàn chân hoặc cơ quan sinh dục.
- Ngứa tăng về đêm, sau nóng, stress, rượu hoặc thuốc chống viêm ở một số người.
- Da vẽ nổi sau cọ xát hoặc gãi nếu có mày đay cảm ứng do ma sát.
- Sẩn nhỏ sau vận động, tắm nóng hoặc xúc động trong mày đay cholinergic.
- Giảm chất lượng giấc ngủ, khó tập trung và ảnh hưởng học tập hoặc công việc.
- Phản ứng toàn thân khi tiếp xúc lạnh rộng, đặc biệt bơi nước lạnh.
- Phù đau sâu kéo dài vài ngày mà ít sẩn ngoài da.
- Triệu chứng do ánh sáng, nước hoặc rung, thuộc các thể cảm ứng hiếm.
- Đau khớp, sốt hoặc tổn thương bầm kéo dài, cần loại trừ viêm mạch mày đay.
Nên đặt lịch khám: ban tái diễn quá sáu tuần, ngứa ảnh hưởng ngủ, phù mạch hoặc cần thuốc thường xuyên. Cần khám trong ngày: phù mặt tăng, phản ứng sau lạnh toàn thân, tổn thương đau–bầm hoặc sốt. Cần tái khám sớm: chưa kiểm soát sau điều trị, tác dụng phụ, nhu cầu tăng bậc hoặc chất lượng sống giảm rõ.
Gọi 115 khi có sưng lưỡi–họng, khó thở, khò khè, ngất, tím tái hoặc tụt huyết áp. Mày đay mạn tự phát đơn thuần hiếm gây phản vệ, nhưng người bệnh vẫn có thể đồng thời gặp dị ứng cấp hoặc phản ứng lạnh toàn thân. Không tự lái xe khi choáng và không chờ kháng histamine uống nếu đường thở hoặc tuần hoàn bị ảnh hưởng.
Chẩn đoán Mày đay mạn
Chẩn đoán dựa trên thời gian trên 6 tuần, hình thái sẩn, thời gian từng nốt, phù mạch và tác nhân cảm ứng. Ảnh chụp và nhật ký triệu chứng giúp đánh giá. Bác sĩ làm xét nghiệm cơ bản có chọn lọc và mở rộng khi bệnh sử gợi ý tự miễn, viêm, nhiễm trùng hoặc chẩn đoán khác. Nghiệm pháp kích thích chuẩn hóa dùng cho mày đay cảm ứng.
Khám đánh giá sẩn, phù mạch, da vẽ nổi, dấu bầm, niêm mạc và bệnh tuyến giáp hoặc viêm hệ thống. Bác sĩ hỏi thuốc chống viêm, hormone, nhiễm trùng, thời gian từng nốt, tác nhân lạnh–nóng–áp lực và ảnh hưởng chất lượng sống. Thang UAS7, AAS hoặc UCT có thể được dùng để theo dõi hoạt tính và kiểm soát.
Đánh giá cơ bản thường giới hạn ở công thức máu và CRP/ESR, cùng xét nghiệm theo bệnh sử. Chức năng tuyến giáp và tự kháng thể tuyến giáp có thể được cân nhắc khi nghi tự miễn. Test dị ứng thức ăn hoặc hô hấp không làm thường quy cho mày đay tự phát mạn. Sinh thiết da chỉ cần khi tổn thương đau, kéo dài, bầm hoặc nghi viêm mạch.
Không áp dụng
Tiêu chí cốt lõi là sẩn phù, phù mạch hoặc cả hai tái diễn trên 6 tuần, sau khi loại trừ bệnh bắt chước. Mày đay cảm ứng được xác nhận bằng nghiệm pháp kích thích và ngưỡng tác nhân khi có thể. Các thang điểm đánh giá hoạt tính không phải tiêu chuẩn tự chẩn đoán mà giúp bác sĩ theo dõi đáp ứng.
Điều trị Mày đay mạn
Điều trị theo bậc với mục tiêu kiểm soát hoàn toàn triệu chứng và chất lượng sống. Bắt đầu bằng kháng histamine H1 thế hệ hai dùng đều; nếu chưa đủ, bác sĩ có thể tăng liều trong giới hạn hướng dẫn. Sau đó cân nhắc sinh học hoặc thuốc nhắm đích theo thể bệnh, tuổi, phê duyệt và nguy cơ. Glucocorticoid dài hạn không được khuyến cáo. Tác nhân làm nặng được giảm nhưng tránh kiêng khem quá mức.
Kháng histamine H1 thế hệ hai là điều trị nền. Omalizumab là lựa chọn chuẩn khi bệnh chưa kiểm soát sau tối ưu kháng histamine. Ciclosporin có thể dùng cho trường hợp kháng trị với giám sát thận và huyết áp. Tại một số thị trường, dupilumab và remibrutinib đã được phê duyệt cho nhóm mày đay tự phát mạn còn triệu chứng; chỉ định tại Việt Nam, độ tuổi và khả năng tiếp cận cần được xác minh. Không tự tăng liều hoặc phối hợp thuốc.
Nghiệm pháp lạnh, áp lực, nóng, ánh sáng hoặc vận động là thủ thuật chẩn đoán cho mày đay cảm ứng và phải thực hiện an toàn. Sinh thiết da được dùng khi nghi viêm mạch hoặc bệnh khác. Không có thủ thuật can thiệp thường quy để chữa mày đay tự phát mạn.
Không áp dụng
Nhật ký triệu chứng, kỹ thuật giảm stress, chăm sóc da mát và hỗ trợ giấc ngủ giúp giảm gánh nặng bệnh. Người có mày đay lạnh cần kế hoạch an toàn khi bơi và tránh phơi lạnh toàn thân đột ngột. Hỗ trợ tâm lý hữu ích khi bệnh kéo dài gây lo âu hoặc trầm cảm.
Theo dõi số sẩn, mức ngứa, phù mạch, giấc ngủ và tác dụng phụ thuốc. UAS7 và UCT giúp lượng hóa đáp ứng. Xét nghiệm theo dõi phụ thuộc thuốc bậc cao, có thể gồm huyết áp, thận, gan và tế bào máu. Khi kiểm soát ổn định, bác sĩ cân nhắc giảm bậc từng bước.
Bệnh có thể kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm rồi tự lui. Không có xét nghiệm dự đoán chính xác thời điểm hết bệnh. Điều trị thường tiếp tục cho đến khi kiểm soát ổn định, sau đó giảm dần để kiểm tra bệnh còn hoạt động hay không. Dừng quá sớm có thể làm triệu chứng trở lại nhưng không có nghĩa bệnh nguy hiểm hơn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng chủ yếu là mất ngủ, suy giảm chất lượng sống, lo âu, trầm cảm và giảm năng suất. Phù mạch có thể gây sợ hãi và cần phân biệt với phù mạch do bradykinin. Mày đay lạnh có nguy cơ phản ứng toàn thân khi ngâm nước lạnh. Điều trị dài hạn không phù hợp có thể gây buồn ngủ, té ngã, tăng huyết áp, độc thận hoặc tác dụng steroid.
Nhiều người đạt kiểm soát tốt với điều trị theo bậc và bệnh có thể tự lui theo thời gian. Tiên lượng về tính mạng thường tốt, nhưng gánh nặng chất lượng sống có thể lớn. Phù mạch, thể cảm ứng phối hợp, hoạt tính cao hoặc bệnh kéo dài có thể cần điều trị mạnh hơn và theo dõi lâu hơn.
Triệu chứng thường dao động và có thể trở lại sau giảm thuốc. Đây là đặc điểm tự nhiên của bệnh, không nhất thiết do người bệnh làm sai. Nhận diện yếu tố làm nặng, dùng thuốc đều theo kế hoạch và giảm bậc từ từ giúp hạn chế đợt bùng phát. Sau giai đoạn lui bệnh dài, một số người vẫn có thể tái phát.
Không có cách phòng hoàn toàn mày đay tự phát mạn. Có thể giảm bùng phát bằng cách tránh thuốc hoặc tác nhân đã chứng minh làm nặng, kiểm soát nhiệt độ–áp lực ở thể cảm ứng và dùng điều trị dự phòng theo bác sĩ trước tình huống dự kiến. Không cần tránh tiếp xúc xã hội hoặc khử khuẩn đặc biệt.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Mày đay mạn
Chế độ ăn loại trừ rộng không được khuyến cáo thường quy. Dị ứng thức ăn IgE thật hiếm khi là nguyên nhân của mày đay tự phát mạn kéo dài. Một thử nghiệm ăn loại trừ ngắn chỉ nên thực hiện khi bác sĩ thấy phù hợp và có kế hoạch đánh giá lại. Ăn cân đối, hạn chế rượu nếu làm bệnh nặng hơn.
Tập thể dục nhìn chung an toàn và có lợi. Người có mày đay cholinergic nên khởi động, tăng cường độ từ từ và biết dấu hiệu phải dừng. Người có mày đay lạnh không nên bơi một mình hoặc lao xuống nước lạnh. Điều chỉnh quần áo, nhiệt độ và áp lực giúp duy trì hoạt động thay vì tránh hoàn toàn.
Ghi UAS7 hoặc nhật ký ngứa–sẩn, phù mạch, giấc ngủ và thuốc đã dùng. Chụp ảnh tổn thương và ghi tác nhân vật lý giúp bác sĩ phân loại. Không tự làm thử nghiệm lạnh toàn thân hoặc nghiệm pháp có nguy cơ phản ứng mạnh. Ghi rõ nốt tồn tại bao lâu và có để bầm không.
- Không xét nghiệm dị ứng tràn lan hoặc kiêng nhiều thực phẩm khi chưa có chỉ định.
- Không dùng glucocorticoid kéo dài để kiểm soát hằng ngày.
- Không tự tăng liều kháng histamine hoặc phối hợp thuốc an thần.
- Không ngâm nước lạnh nếu từng có phản ứng lạnh toàn thân.
- Không bỏ qua tổn thương đau, cố định hoặc để lại bầm.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Mày đay mạn ở trẻ có cách tiếp cận tương tự nhưng liều và thuốc bậc cao phụ thuộc tuổi, cân nặng và phê duyệt. Cần tránh chế độ ăn loại trừ gây ảnh hưởng tăng trưởng. Nhà trường nên biết kế hoạch xử trí nếu trẻ có mày đay lạnh, phù mạch hoặc tiền sử phản vệ.
Người cao tuổi nhạy với buồn ngủ, lú lẫn, té ngã và tác dụng kháng cholinergic của thuốc thế hệ cũ. Suy thận, suy gan và đa thuốc cần được rà soát. Phù mạch do thuốc ức chế men chuyển phải được phân biệt vì cơ chế và điều trị khác mày đay.
Bệnh có thể cải thiện, ổn định hoặc nặng lên trong thai kỳ. Mục tiêu là dùng ít thuốc nhất nhưng vẫn kiểm soát đủ, lựa chọn dựa trên dữ liệu an toàn và mức độ bệnh. Không tự ngừng thuốc bậc cao hoặc bắt đầu thuốc mới. Phù đường thở, khó thở hoặc choáng vẫn cần cấp cứu ngay.
Kháng histamine ít an thần thường được ưu tiên khi phù hợp, nhưng thuốc cụ thể và liều cần tư vấn. Với sinh học hoặc thuốc nhắm đích mới, dữ liệu cho bú có thể hạn chế và quyết định phải cân bằng lợi ích–nguy cơ. Theo dõi trẻ về buồn ngủ, bú kém hoặc triệu chứng bất thường.
Người suy giảm miễn dịch cần phân biệt mày đay với phản ứng thuốc, nhiễm trùng, bệnh ghép chống chủ hoặc phát ban cơ hội. Thuốc bậc cao có thể tăng nguy cơ nhiễm trùng hoặc tương tác điều trị nền. Sốt, phỏng nước, tổn thương niêm mạc hoặc ban đau cần khám sớm.
Bệnh tuyến giáp tự miễn, hen, viêm mũi, viêm da cơ địa, béo phì, lo âu và trầm cảm có thể cùng tồn tại. Điều trị bệnh đi kèm không đảm bảo mày đay hết nhưng giúp chăm sóc toàn diện. Bệnh thận, tăng huyết áp và thuốc chống đông ảnh hưởng lựa chọn ciclosporin hoặc thuốc mới.
Phẫu thuật, stress, thuốc giảm đau và kháng sinh có thể làm triệu chứng bùng phát. Người bệnh nên cung cấp danh sách thuốc đang dùng và tác nhân đã xác nhận, nhưng không tự ghi “dị ứng” cho mọi thuốc từng dùng. Với thuốc nhắm đích ảnh hưởng chảy máu hoặc miễn dịch, kế hoạch tạm ngừng quanh mổ phải do bác sĩ điều trị và phẫu thuật thống nhất.
Câu hỏi thường gặp về Mày đay mạn
Phần lớn mày đay tự phát mạn không do một thực phẩm cụ thể. Dị ứng thức ăn IgE thường gây phản ứng nhanh, lặp lại sau cùng một món và có thể kèm triệu chứng hô hấp hoặc tiêu hóa. Xét nghiệm dương tính không tự chứng minh món ăn gây bệnh. Kiêng nhiều thực phẩm kéo dài có thể thiếu chất và làm tăng lo âu. Chỉ loại trừ có mục tiêu khi bệnh sử và chuyên gia dị ứng thấy phù hợp.
Bệnh có thể tự lui sau nhiều tháng hoặc nhiều năm, và phần lớn có thể kiểm soát triệu chứng bằng điều trị theo bậc. Không có cách đảm bảo thời điểm khỏi cho từng người. Khi bệnh ổn định, bác sĩ thường giảm thuốc từng bước để xem còn hoạt tính hay không. Tái phát sau giảm thuốc không đồng nghĩa điều trị thất bại; có thể cần trở lại bậc trước rồi đánh giá lại.
Mày đay tự phát mạn thường không đe dọa tính mạng, nhưng có thể ảnh hưởng nặng đến ngủ, tinh thần và công việc. Phù lưỡi–họng, khó thở, ngất hoặc tụt huyết áp vẫn là cấp cứu vì có thể là phản vệ hoặc bệnh khác. Mày đay lạnh có nguy cơ phản ứng toàn thân khi bơi nước lạnh. Tổn thương đau, kéo dài và để bầm cần loại trừ viêm mạch.
Không nhất thiết. Thuốc được dùng để kiểm soát trong khi bệnh còn hoạt động, sau đó giảm bậc khi ổn định. Một số người chỉ cần vài tháng, người khác cần lâu hơn hoặc thuốc bậc cao. Thời gian không dự đoán được chỉ từ xét nghiệm. Không nên tự dừng đột ngột hoặc uống ngắt quãng nếu kế hoạch yêu cầu dùng đều, vì điều đó làm khó đánh giá kiểm soát.
Có. Vận động giúp sức khỏe tim mạch, giấc ngủ và tâm trạng. Người có thể cholinergic nên tăng cường độ từ từ, tránh nóng quá mức và dừng khi xuất hiện khò khè, chóng mặt hoặc phản ứng lan rộng. Người có mày đay lạnh cần tránh bơi một mình hoặc nước lạnh đột ngột. Kế hoạch tập nên dựa trên loại mày đay cảm ứng và mức kiểm soát.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

