Rách sụn chêm là tình trạng một trong hai miếng sụn sợi hình bán nguyệt nằm giữa xương đùi và xương chày bị nứt hoặc tách. Sụn chêm giúp phân bố tải trọng, hấp thu lực và góp phần giữ vững khớp gối. Tổn thương có thể xảy ra đột ngột khi xoay người trên chân trụ, đổi hướng hoặc ngồi xổm, nhưng cũng có thể hình thành trên nền thoái hóa ở người trung niên và cao tuổi. Người bệnh thường đau dọc khe khớp, sưng, cứng gối, nghe tiếng lục cục, cảm giác hụt chân hoặc kẹt khớp. Không phải mọi vết rách đều cần phẫu thuật; lựa chọn điều trị dựa trên tuổi, kiểu rách, vùng cấp máu, mức độ hạn chế vận động và tổn thương kèm theo. Chẩn đoán đúng giúp tránh bỏ sót gãy xương, đứt dây chằng chéo trước và các nguyên nhân đau gối khác.
Rách sụn chêm là bệnh gì?
Rách sụn chêm là sự gián đoạn cấu trúc của sụn chêm trong hoặc sụn chêm ngoài ở khớp gối. Mỗi sụn chêm là một đệm sụn sợi có vai trò truyền tải, hấp thu xung lực, hỗ trợ bôi trơn và tăng độ vững của khớp. Khái niệm này khác với “mòn sụn khớp” trong thoái hóa khớp gối: sụn chêm là cấu trúc hình nêm nằm giữa hai đầu xương, còn sụn khớp phủ bề mặt xương. Vết rách có thể mới do chấn thương hoặc xuất hiện dần do thoái hóa; hình ảnh rách trên MRI không phải lúc nào cũng giải thích toàn bộ cơn đau, nhất là ở người lớn tuổi. Vì vậy, bác sĩ đánh giá sự phù hợp giữa triệu chứng, cơ chế chấn thương, khám khớp và hình ảnh trước khi quyết định điều trị. Những trường hợp kẹt khớp cơ học, rách di lệch hoặc tổn thương phối hợp cần được xem xét khác với rách nhỏ, ổn định và ít triệu chứng.
| Tên bệnh | Rách sụn chêm |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Meniscus tear |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Rách sụn chêm gối; tổn thương sụn chêm; rách sụn bán nguyệt |
| Mã ICD-10 | S83.2 – Rách sụn chêm, chấn thương hiện tại (mã nhóm ICD-10; cần mã hóa chi tiết theo bên, vị trí và bối cảnh hồ sơ) |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Chấn thương chỉnh hình và y học thể thao; khớp gối; hệ cơ xương khớp |
| Cơ quan ảnh hưởng | Sụn chêm trong hoặc sụn chêm ngoài của khớp gối; có thể kèm tổn thương dây chằng, sụn khớp hoặc xương dưới sụn |
| Tính chất bệnh | Tổn thương cơ học cấp tính hoặc thoái hóa mạn tính, không lây; mức độ ảnh hưởng phụ thuộc kiểu rách, vị trí, triệu chứng cơ học và tổn thương phối hợp |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp trong chấn thương khớp gối; rách do xoay vặn nổi bật ở người hoạt động thể thao, còn rách thoái hóa tăng theo tuổi |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Rách sụn chêm
Khi gối chịu lực xoắn trong tư thế gấp, sụn chêm có thể bị kẹp giữa lồi cầu xương đùi và mâm chày, tạo lực cắt vượt quá độ bền của mô. Vết nứt làm thay đổi cách truyền tải qua khớp; mảnh rách di động có thể mắc vào khe khớp, gây đau, tiếng bật hoặc khóa gối. Ở rách thoái hóa, mạng collagen và chất nền sụn sợi suy yếu theo thời gian nên một động tác thường ngày cũng có thể làm vết rách biểu hiện. Vùng ngoại vi có mạch máu tốt hơn nên tiềm năng lành cao hơn vùng trung tâm ít cấp máu. Nếu phải cắt bỏ nhiều mô sụn chêm, áp lực tiếp xúc lên sụn khớp tăng, góp phần thúc đẩy thoái hóa về lâu dài.
Rách sụn chêm thường được mô tả theo nguyên nhân, hình dạng và vị trí. Theo nguyên nhân có rách chấn thương cấp và rách thoái hóa. Theo hình dạng có rách dọc, rách kiểu quai xách, rách ngang, rách xuyên tâm, rách vạt, rách phức tạp và rách chân sụn chêm. Theo vị trí có sụn chêm trong hoặc ngoài, sừng trước, thân, sừng sau; đồng thời đánh giá vùng “đỏ” ngoại vi giàu mạch, vùng chuyển tiếp và vùng “trắng” trung tâm ít mạch. Phân loại có ý nghĩa thực tế vì vết rách dọc ngoại vi ở mô còn tốt có cơ hội khâu bảo tồn cao hơn, trong khi rách phức tạp thoái hóa hoặc mô vụn có thể khó sửa. Bác sĩ cũng ghi nhận vết rách ổn định hay di lệch và có kèm đứt dây chằng hay tổn thương sụn khớp hay không.
Rách sụn chêm là một trong những tổn thương khớp gối thường gặp ở phòng khám chấn thương chỉnh hình. Rách cấp xuất hiện nhiều trong các môn cần đổi hướng, xoay trụ, bật nhảy hoặc va chạm; cả người chơi thể thao chuyên nghiệp lẫn không chuyên đều có thể mắc. Rách thoái hóa gặp nhiều hơn khi tuổi tăng và thường đồng tồn tại với thoái hóa khớp gối. Nam và nữ đều có thể bị, nhưng phân bố khác nhau theo mức hoạt động, nghề nghiệp và môn thể thao. Dữ liệu dịch tễ đại diện cho cộng đồng Việt Nam còn hạn chế, vì vậy không nên suy diễn tỷ lệ từ một bệnh viện hoặc một nhóm vận động viên cho toàn dân số.
Rách sụn chêm không có đường lây. Quá trình hình thành thường bắt đầu bằng lực nén kết hợp xoắn lên gối chịu tải hoặc bằng sự suy yếu vi cấu trúc do thoái hóa. Lực cơ học tạo đường nứt, làm một phần sụn chêm mất liên tục; nếu mảnh rách di động, nó có thể chèn vào khe khớp khi gấp duỗi. Ở rách chân sụn chêm, mất liên kết tại điểm bám làm giảm khả năng phân tán lực vòng quanh sụn chêm. Từ đó tải trọng tập trung lên sụn khớp, gây đau, tràn dịch phản ứng và về lâu dài có thể tăng nguy cơ thoái hóa.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Rách sụn chêm
Nguyên nhân được chia thành hai nhóm chính. Rách chấn thương xảy ra khi gối đang chịu tải bị xoay, đổi hướng, dừng đột ngột, tiếp đất sai hoặc gấp sâu; chấn thương va chạm cũng có thể gây rách và thường đi kèm tổn thương dây chằng. Rách thoái hóa hình thành trên mô sụn chêm đã giảm chất lượng, đôi khi chỉ cần đứng dậy, quỳ, ngồi xổm hoặc bước hụt. Một số rách chân sụn chêm liên quan lực kéo tại điểm bám và có thể làm mất chức năng “vòng đai” của sụn chêm. Hoạt động quá sức là yếu tố thúc đẩy triệu chứng nhưng không phải lúc nào cũng là nguyên nhân duy nhất; bác sĩ cần phân biệt đau do rách với thoái hóa khớp, viêm màng hoạt dịch hoặc tổn thương dây chằng.
Yếu tố không thay đổi được gồm tuổi cao hơn, hình thái sụn chêm bất thường như sụn chêm hình đĩa và tiền sử chấn thương gối. Yếu tố có thể thay đổi gồm tham gia thể thao xoay trụ khi kỹ thuật hoặc thể lực chưa phù hợp, tăng tải tập luyện quá nhanh, cơ quanh gối yếu, hạn chế kiểm soát thân–hông–gối và làm việc thường xuyên ở tư thế quỳ hoặc gấp gối sâu. Thừa cân làm tăng tải lên khớp và có thể làm triệu chứng rách thoái hóa rõ hơn. Đứt dây chằng chéo trước làm thay đổi độ vững của gối và tăng nguy cơ tổn thương sụn chêm phối hợp.
Nhóm dễ bị rách chấn thương gồm cầu thủ bóng đá, bóng rổ, bóng chuyền, võ thuật, trượt tuyết và người làm công việc cần xoay người khi chân trụ cố định. Người trung niên hoặc cao tuổi có thoái hóa khớp, người từng đứt dây chằng chéo trước, từng mổ gối hoặc có sụn chêm hình đĩa dễ xuất hiện rách hoặc triệu chứng cơ học. Người tăng cân nhanh, giảm sức mạnh cơ đùi hoặc quay lại thể thao quá sớm sau chấn thương cũng cần thận trọng. Nguy cơ diễn tiến nặng hơn khi có rách di lệch, khóa gối thật sự, tổn thương nhiều cấu trúc hoặc trì hoãn đánh giá trong chấn thương năng lượng cao.
Triệu chứng và dấu hiệu của Rách sụn chêm
Triệu chứng có thể xuất hiện ngay sau động tác xoay gối hoặc tăng dần trong vài giờ đến vài ngày. Nhiều người vẫn đi lại được lúc đầu, sau đó gối sưng và cứng hơn. Rách nhỏ, ổn định đôi khi chỉ gây đau khi vặn người, ngồi xổm hoặc lên xuống cầu thang; rách di lệch có thể gây kẹt hoặc khóa gối. Ở người lớn tuổi, biểu hiện thường chồng lấp với thoái hóa khớp nên cần đánh giá xem triệu chứng có thực sự tương ứng với vị trí rách hay không. Không có một triệu chứng đơn lẻ nào đủ để tự chẩn đoán rách sụn chêm.
- Đau dọc khe khớp phía trong hoặc ngoài, thường tăng khi xoay người, ngồi xổm, quỳ hoặc chuyển hướng.
- Sưng hoặc tràn dịch khớp xuất hiện sau chấn thương vài giờ đến vài ngày, làm gối căng và khó gấp duỗi.
- Cứng gối và giảm tầm vận động, đặc biệt khó duỗi hết hoặc khó gấp sâu so với bên không đau.
- Cảm giác lục cục, bật hoặc mắc trong khớp khi vận động; tiếng kêu đơn thuần không khẳng định có rách.
- Cảm giác gối hụt, không vững hoặc muốn khuỵu khi chịu lực, có thể do đau hoặc tổn thương phối hợp.
- Khóa gối cơ học, nghĩa là gối bị kẹt ở một góc và không thể duỗi ra bình thường, thường gợi ý mảnh rách di lệch.
- Đau đột ngột kèm tiếng “pop” rõ tại thời điểm chấn thương, nhất là khi đồng thời có tổn thương dây chằng.
- Khối hoặc dải đau sờ thấy gần khe khớp trong một số rách có nang cạnh sụn chêm.
- Teo cơ đùi và yếu kéo dài khi đau, tràn dịch hoặc hạn chế hoạt động tồn tại nhiều tuần.
- Triệu chứng chỉ xuất hiện trong một góc gấp cụ thể, khiến người bệnh né tránh một số động tác nhưng đi bộ thông thường vẫn được.
Nên đặt lịch khám: khi đau gối ảnh hưởng đi lại, ngủ, công việc hoặc kéo dài dù đã giảm hoạt động gây đau.
Cần khám trong ngày: khi sưng nhanh, không thể chịu lực, gối nóng đỏ kèm sốt, hoặc đau nhiều sau chấn thương.
Cần tái khám sớm: khi đang điều trị mà gối tiếp tục hụt, kẹt, giảm tầm vận động, tràn dịch tái diễn hoặc xuất hiện tác dụng không mong muốn của thuốc.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu nếu gối biến dạng, chân hoặc bàn chân lạnh tái, tím, mất cảm giác, yếu liệt, đau tăng dữ dội sau chấn thương năng lượng cao, hoặc có vết thương hở nghi liên quan khớp. Gối khóa hoàn toàn sau chấn thương cần được đánh giá khẩn vì có thể có mảnh rách di lệch hoặc tổn thương khác. Không tự lái xe khi đau nặng hoặc chân không kiểm soát tốt, không cố bẻ duỗi khớp và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Rách sụn chêm
Chẩn đoán bắt đầu từ cơ chế chấn thương, vị trí đau, thời điểm sưng, triệu chứng kẹt hoặc khóa và khả năng chịu lực. Bác sĩ khám tầm vận động, tràn dịch, điểm đau khe khớp, độ vững dây chằng và các nghiệm pháp gợi ý sụn chêm. X-quang không thấy trực tiếp vết rách nhưng giúp loại trừ gãy xương và đánh giá thoái hóa. MRI được dùng khi kết quả có khả năng thay đổi xử trí, đặc biệt ở rách cấp, triệu chứng cơ học hoặc nghi tổn thương phối hợp. Hình ảnh phải được đối chiếu với triệu chứng vì một số rách thoái hóa có thể tồn tại mà không gây đau. Người bệnh không nên tự chẩn đoán dựa trên tiếng kêu hoặc bản đọc MRI đơn lẻ.
Bác sĩ thường hỏi chân có trụ trên mặt đất khi gối xoay hay không, có nghe tiếng bật, sưng xuất hiện sớm hay muộn, gối có khóa thật sự và đã từng chấn thương trước đó không. Khi khám, bác sĩ quan sát dáng đi, sưng, trục chi và cơ đùi; sờ khe khớp; đo gấp duỗi; kiểm tra độ vững dây chằng và tuần hoàn thần kinh. Nghiệm pháp McMurray, Thessaly hoặc các động tác gây tải xoắn có thể hỗ trợ khi thực hiện đúng và kết hợp với các dấu hiệu khác. Người bệnh không nên tự lặp lại nghiệm pháp xoắn mạnh tại nhà vì có thể làm đau tăng hoặc té ngã.
Không có xét nghiệm máu đặc hiệu để xác nhận rách sụn chêm. Công thức máu, CRP hoặc tốc độ lắng máu chỉ được cân nhắc khi gối nóng đỏ, sốt hoặc nghi nhiễm trùng hay bệnh viêm. Chọc hút dịch khớp có thể cần trong trường hợp tràn dịch lớn, nghi nhiễm khuẩn hoặc tinh thể; thủ thuật này không phải xét nghiệm thường quy cho mọi vết rách. Trước phẫu thuật, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm tiền mê theo tuổi, bệnh nền và loại can thiệp. Kết quả xét nghiệm luôn được giải thích trong bối cảnh lâm sàng, không thay thế khám và hình ảnh.
X-quang là bước đầu khi có chấn thương đáng kể, không chịu lực được, đau xương khu trú hoặc cần đánh giá thoái hóa; phương tiện này không hiển thị trực tiếp sụn chêm. MRI không tiêm thuốc cản quang cho thấy sụn chêm, dây chằng, sụn khớp và phù xương, là lựa chọn ưu tiên để xác định rách cấp khi cần. Siêu âm phụ thuộc người thực hiện và không thay thế MRI trong đa số trường hợp. CT hoặc CT khớp có thể được dùng khi MRI chống chỉ định hoặc cần đánh giá xương. Nội soi khớp vừa quan sát vừa điều trị nhưng không nên dùng chỉ để “chẩn đoán thử” khi các phương pháp ít xâm lấn đã đủ.
Không có một bộ tiêu chuẩn duy nhất áp dụng cho mọi dạng rách sụn chêm. Chẩn đoán hợp lý dựa trên sự phù hợp giữa cơ chế hoặc diễn tiến, đau khe khớp, triệu chứng cơ học, khám chuyên khoa và hình ảnh khi cần. Hướng dẫn AAOS về tổn thương sụn chêm cấp cô lập ghi nhận khám phối hợp điểm đau khe khớp, McMurray và Thessaly có thể hỗ trợ, còn MRI là phương tiện hình ảnh ưu tiên. Đối với rách thoái hóa, bác sĩ phải đánh giá đồng thời thoái hóa khớp và các nguồn đau khác; một dòng mô tả rách trên MRI không tự động đồng nghĩa với chỉ định mổ.
Điều trị Rách sụn chêm
Mục tiêu điều trị là giảm đau và sưng, phục hồi tầm vận động, sức mạnh và khả năng chịu tải, đồng thời bảo tồn mô sụn chêm có chức năng. Kế hoạch được phân tầng theo rách cấp hay thoái hóa, khóa gối, kiểu và vị trí rách, tuổi sinh học, mức hoạt động, thoái hóa kèm theo và đáp ứng phục hồi chức năng. Trường hợp không có khóa khớp hoặc tổn thương cần xử trí sớm thường bắt đầu bằng điều trị không phẫu thuật. Rách di lệch gây khóa, rách có khả năng sửa ở người phù hợp hoặc triệu chứng kéo dài dù điều trị bảo tồn có thể cần hội chẩn phẫu thuật. Chấn thương đa cấu trúc, gãy xương hoặc tổn thương mạch thần kinh cần xử trí khẩn tại bệnh viện.
Thuốc chủ yếu kiểm soát triệu chứng, không làm mô sụn chêm rách tự liền. Paracetamol có thể được cân nhắc giảm đau; thuốc chống viêm không steroid có thể giúp đau và sưng nhưng cần đánh giá nguy cơ dạ dày, thận, tim mạch, tương tác thuốc và thai kỳ. Thuốc bôi giảm đau có thể phù hợp với một số người. Tiêm corticosteroid trong khớp đôi khi được bác sĩ cân nhắc khi có viêm hoặc thoái hóa kèm theo, nhưng không sửa vết rách và không phải lựa chọn mặc định cho rách chấn thương cấp. Không tự phối hợp thuốc, dùng kéo dài hoặc dựa vào thuốc để tiếp tục hoạt động gây kẹt và đau.
Nội soi khớp gối được cân nhắc khi triệu chứng cơ học rõ, rách di lệch, rách có khả năng khâu hoặc thất bại với điều trị phù hợp. Qua các đường rạch nhỏ, bác sĩ quan sát khớp và có thể khâu sụn chêm, cắt lọc phần rách không thể bảo tồn hoặc xử trí tổn thương phối hợp. Mục tiêu hiện nay là giữ lại tối đa mô sụn chêm lành. Rủi ro gồm nhiễm trùng, huyết khối, cứng khớp, đau kéo dài, tổn thương mạch thần kinh và cần mổ lại. Chỉ định không dựa riêng vào MRI mà phải gắn với triệu chứng và mục tiêu hoạt động của người bệnh.
Khâu sụn chêm ưu tiên cho vết rách có hình thái, vị trí và chất lượng mô phù hợp, đặc biệt ở vùng ngoại vi có cấp máu. Cắt sụn chêm bán phần chỉ loại bỏ phần không ổn định hoặc không sửa được, tránh cắt rộng vì làm tăng tải lên sụn khớp. Sửa chân sụn chêm cần kỹ thuật tái cố định khi chức năng vòng đai bị mất. Ghép sụn chêm là lựa chọn hiếm, dành cho một số người trẻ đã mất phần lớn sụn chêm, còn đau khu trú và chưa thoái hóa nặng. Quyết định phẫu thuật phụ thuộc tổn thương cụ thể, bệnh nền, kỳ vọng, khả năng tuân thủ phục hồi và nguy cơ gây mê.
Trong giai đoạn đau cấp, có thể giảm tạm thời các động tác xoay, chạy, nhảy và gấp sâu; chườm lạnh qua lớp khăn, kê cao chân và băng ép vừa phải giúp kiểm soát sưng nếu không có chống chỉ định. Nạng hoặc dụng cụ hỗ trợ chỉ nên dùng theo hướng dẫn để tránh dáng đi sai và yếu cơ kéo dài. Vật lý trị liệu tập trung lấy lại duỗi gối, kiểm soát sưng, tăng sức mạnh cơ tứ đầu, cơ mông, thăng bằng và kỹ thuật chuyển hướng. Giấc ngủ, kiểm soát cân nặng và điều chỉnh công việc hỗ trợ hồi phục nhưng không thay thế đánh giá khi gối khóa hoặc không chịu lực được.
Theo dõi mức đau khi nghỉ và khi chịu tải, chu vi hoặc cảm giác sưng, khả năng duỗi thẳng, số lần gối kẹt hoặc hụt, quãng đường đi bộ và tiến triển bài tập. Sau điều trị bảo tồn, bác sĩ đánh giá xem chức năng có cải thiện theo thời gian hay triệu chứng cơ học vẫn cản trở sinh hoạt. Sau mổ, cần theo dõi vết thương, sốt, sưng cẳng chân, đau tăng bất thường và tuân thủ giới hạn chịu lực hoặc gấp gối riêng cho từng kỹ thuật. Liên hệ cơ sở điều trị sớm nếu đau và sưng tăng nhanh, xuất hiện tê yếu, khó thở hoặc bài tập làm mất dần chức năng thay vì cải thiện.
Thời gian hồi phục thay đổi từ vài tuần đến nhiều tháng tùy rách chấn thương hay thoái hóa, kích thước và vị trí, có phẫu thuật hay không, tổn thương kèm theo và công việc. Điều trị bảo tồn thường được đánh giá theo tiến triển chức năng chứ không theo một mốc “hết đau” cố định. Sau cắt sụn chêm bán phần, chịu lực và vận động có thể trở lại sớm hơn so với khâu sụn chêm. Sau khâu, mô cần thời gian liền nên chương trình chịu lực, gấp gối và trở lại thể thao thường thận trọng hơn. Bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng quyết định mốc theo khám thực tế, không chỉ theo số tuần.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng của tổn thương chưa được xử trí phù hợp gồm đau và tràn dịch kéo dài, khóa gối tái diễn, giảm tầm vận động, yếu cơ và hạn chế hoạt động. Rách kèm đứt dây chằng hoặc tổn thương sụn khớp có thể làm khớp mất vững. Mất nhiều mô sụn chêm làm tăng áp lực tiếp xúc và liên quan nguy cơ thoái hóa khớp về lâu dài. Biến chứng điều trị có thể gồm kích ứng dạ dày hoặc thận do thuốc, nhiễm trùng, huyết khối tĩnh mạch, cứng khớp, thất bại khâu, rách lại hoặc đau còn tồn tại sau nội soi. Mức nguy cơ phụ thuộc từng người và loại can thiệp.
Nhiều người có thể kiểm soát tốt triệu chứng và trở lại sinh hoạt khi vết rách ổn định, không khóa gối và chương trình phục hồi phù hợp. Tiên lượng thuận lợi hơn khi tổn thương được đánh giá sớm, duỗi gối được khôi phục, cơ quanh gối mạnh và không có thoái hóa nặng. Khâu thành công giúp bảo tồn mô nhưng cần thời gian hồi phục dài hơn và vẫn có nguy cơ không liền. Rách thoái hóa thường được xem trong bối cảnh sức khỏe toàn khớp; giảm đau có thể không hoàn toàn nếu thoái hóa là nguồn triệu chứng chính. Không thể dự đoán kết quả cá nhân chỉ từ kích thước vết rách trên MRI.
Rách mới hoặc rách lại có thể xảy ra, nhất là khi quay lại xoay trụ trước khi sức mạnh và kiểm soát vận động phục hồi, khi khớp còn mất vững hoặc mô sụn chêm đã thoái hóa. Sau khâu, thất bại có thể biểu hiện bằng đau khe khớp, sưng hoặc kẹt trở lại. Giảm nguy cơ bằng cách tăng tải theo giai đoạn, hoàn thành phục hồi sức mạnh–thăng bằng, sửa kỹ thuật tiếp đất và điều trị tổn thương dây chằng phối hợp khi cần. Không có biện pháp nào bảo đảm không tái phát; triệu chứng quay lại nên được đánh giá thay vì tự tăng cường độ tập.
Không thể ngăn mọi vết rách, nhưng có thể giảm nguy cơ chấn thương bằng khởi động, tăng cường cơ đùi–mông–thân, luyện thăng bằng, học kỹ thuật đổi hướng và tiếp đất, dùng giày phù hợp bề mặt và tăng cường độ tập từ từ. Tránh xoay thân đột ngột khi bàn chân bị ghim, đặc biệt lúc mệt. Kiểm soát cân nặng và duy trì vận động đều giúp giảm tải bất lợi lên gối. Sau một chấn thương, phòng biến chứng bằng đánh giá sớm khi có khóa hoặc không chịu lực; phòng tái phát bằng đạt tiêu chí chức năng trước khi trở lại thể thao. Không có vaccine cho rách sụn chêm.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Rách sụn chêm
Không có thực phẩm nào hàn gắn trực tiếp vết rách sụn chêm. Chế độ ăn nên cung cấp đủ năng lượng, protein, rau quả, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn canxi–vitamin D phù hợp để hỗ trợ sức khỏe cơ xương và phục hồi sau can thiệp. Người thừa cân có thể trao đổi kế hoạch giảm cân bền vững để giảm tải lên gối, tránh nhịn ăn cực đoan làm mất cơ. Nếu dùng thuốc chống viêm, có bệnh thận, loét dạ dày, đái tháo đường hoặc đang chuẩn bị phẫu thuật, chế độ ăn và thực phẩm bổ sung cần được cá thể hóa. Không nên xem collagen hoặc sản phẩm bổ sung là thuốc chữa rách.
Nghỉ tương đối nghĩa là tránh động tác gây đau sắc, xoay, chạy nhảy hoặc gấp sâu trong giai đoạn kích thích, nhưng vẫn duy trì vận động an toàn để hạn chế cứng và yếu cơ. Đi bộ, xe đạp tại chỗ, tập dưới nước hoặc bài tập chuỗi kín có thể được đưa vào khi phù hợp với triệu chứng và hướng dẫn chuyên môn. Công việc quỳ, leo cầu thang hoặc mang nặng có thể cần điều chỉnh tạm thời. Ngủ đủ và xen kẽ thời gian đứng–ngồi giúp kiểm soát mệt mỏi. Trở lại thể thao dựa trên tầm vận động, sức mạnh, thăng bằng và khả năng thực hiện động tác đặc thù, không chỉ vì đã hết đau lúc nghỉ.
Người bệnh có thể ghi nhật ký đau theo hoạt động, mức sưng cuối ngày, khả năng duỗi hết gối, số lần kẹt hoặc hụt và quãng đường đi bộ không tăng triệu chứng. So sánh chức năng theo tuần hữu ích hơn kiểm tra gối liên tục trong ngày. Quan sát da, cảm giác bàn chân và tác dụng phụ của thuốc nếu đang sử dụng. Theo dõi tại nhà không xác định được kiểu rách hay khả năng khâu; đừng cố tạo tiếng “bật” hoặc tự làm nghiệm pháp xoắn. Gối khóa, không chịu lực, sưng nóng kèm sốt hoặc bàn chân tê lạnh vượt quá phạm vi theo dõi tại nhà.
- Không cố xoay, bẻ hoặc ngồi xổm sâu để “thử” xem sụn chêm còn kẹt hay không.
- Không tiếp tục thi đấu khi gối khóa, hụt liên tục hoặc sưng tăng sau mỗi buổi tập.
- Không tự dùng kéo dài thuốc chống viêm, thuốc giảm đau phối hợp hoặc thuốc tiêm khi chưa đánh giá nguy cơ.
- Không xoa bóp mạnh, chườm nóng sớm trên gối đang sưng nhiều sau chấn thương cấp.
- Không tự kết luận phải mổ chỉ vì MRI có rách, và cũng không trì hoãn khám khi gối bị khóa thật sự.
- Không quay lại chạy, nhảy và đổi hướng chỉ dựa vào số tuần; cần đạt các tiêu chí chức năng phù hợp.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Rách sụn chêm ở trẻ có thể liên quan chấn thương thể thao hoặc sụn chêm hình đĩa, một biến thể thường gặp hơn ở sụn chêm ngoài. Trẻ có thể mô tả khó chính xác cảm giác kẹt, vì vậy cha mẹ nên chú ý dáng đi, sưng, tiếng bật và việc trẻ né gấp duỗi. Xương còn tăng trưởng làm cách diễn giải hình ảnh và lựa chọn phẫu thuật khác người lớn. Mục tiêu thường ưu tiên bảo tồn mô sụn chêm. Trẻ đau nhiều, không chịu lực, gối khóa hoặc có biến dạng cần được khám sớm bởi chuyên khoa chấn thương chỉnh hình nhi.
Ở người cao tuổi, rách trên MRI thường đi cùng thoái hóa khớp và có thể không phải nguyên nhân duy nhất của đau. Bác sĩ đánh giá đau khi chịu tải, cứng khớp, trục chi, sức cơ, nguy cơ té ngã và bệnh nền trước khi quy triệu chứng cho sụn chêm. Điều trị thường nhấn mạnh vận động trị liệu, kiểm soát cân nặng và tối ưu chức năng; nội soi không được quyết định chỉ vì có rách thoái hóa. Thuốc giảm đau cần thận trọng do bệnh tim, thận, dạ dày và đa thuốc. Mục tiêu là đi lại an toàn và duy trì độc lập, không nhất thiết xóa mọi bất thường hình ảnh.
Thai kỳ không trực tiếp gây rách sụn chêm nhưng thay đổi tải trọng, thăng bằng và độ lỏng dây chằng có thể làm đau gối rõ hơn hoặc tăng nguy cơ té. Chấn thương có khóa gối hay không chịu lực cần được khám; lựa chọn hình ảnh và thuốc phải cân nhắc tuổi thai và lợi ích–nguy cơ. MRI không dùng bức xạ ion hóa nhưng chỉ định vẫn do bác sĩ quyết định; X-quang khi cần có thể được thực hiện với nguyên tắc bảo vệ phù hợp. Không tự dùng thuốc chống viêm hoặc ngừng thuốc đã được kê. Phẫu thuật không cấp cứu thường được phối hợp giữa sản khoa, gây mê và chỉnh hình.
Người đang cho con bú có thể điều trị rách sụn chêm nhưng thuốc giảm đau, thuốc chống viêm, thuốc an thần khi thủ thuật và kế hoạch phẫu thuật cần được đối chiếu với tình trạng mẹ, trẻ và thời điểm bú. Không mặc định phải ngừng cho bú sau mọi thuốc hoặc gây mê; bác sĩ và dược sĩ lâm sàng sẽ hướng dẫn theo hoạt chất cụ thể. Việc dùng nạng hoặc bế trẻ khi gối yếu làm tăng nguy cơ té, nên cần sắp xếp hỗ trợ và môi trường an toàn. Phục hồi chức năng vẫn nên cá thể hóa theo đau, sức cơ và khả năng chăm con.
Suy giảm miễn dịch không làm rách sụn chêm dễ xảy ra theo cơ chế đặc hiệu, nhưng có thể tăng nguy cơ nhiễm trùng và làm lành chậm nếu cần tiêm hoặc phẫu thuật. Biểu hiện sốt, gối nóng đỏ, đau tăng nhanh hoặc vết mổ rỉ dịch cần ngưỡng đi khám thấp hơn vì viêm khớp nhiễm khuẩn có thể giống đợt đau sau chấn thương. Thuốc ức chế miễn dịch không được tự ngừng; bác sĩ điều trị bệnh nền, chỉnh hình và gây mê cần phối hợp kế hoạch quanh thủ thuật. Phục hồi tải trọng được điều chỉnh theo sức khỏe toàn thân và chất lượng mô.
Thoái hóa khớp gối, béo phì, đái tháo đường, bệnh thận, bệnh tim mạch, loét dạ dày và rối loạn đông máu ảnh hưởng lựa chọn thuốc, khả năng phẫu thuật và tốc độ hồi phục. Người đang dùng thuốc chống đông có thể sưng hoặc tụ máu nhiều hơn sau chấn thương và không nên tự ngừng thuốc. Bệnh thần kinh hoặc yếu cơ làm tăng nguy cơ té và khó đánh giá cảm giác hụt gối. Kế hoạch điều trị cần cân bằng nguồn đau từ sụn chêm với bệnh toàn khớp, đồng thời đặt mục tiêu chức năng phù hợp với mức hoạt động và bệnh nền.
Sau khâu hoặc cắt sụn chêm, chương trình chịu lực, nẹp và giới hạn gấp gối không giống nhau; người bệnh cần tuân theo chỉ định của phẫu thuật viên thay vì dùng lịch phục hồi của người khác. Theo dõi vết mổ, sốt, đau tăng, sưng cẳng chân, khó thở và mất cảm giác. Bài tập thường tiến từ kiểm soát sưng, lấy lại duỗi, kích hoạt cơ tứ đầu đến tăng sức mạnh, thăng bằng và động tác thể thao. Không ngâm vết mổ, tự tháo chỉ, lái xe hoặc quay lại công việc nặng trước khi được xác nhận an toàn. Đau nhẹ khi tập khác với đau sắc kèm sưng tăng kéo dài.
Câu hỏi thường gặp về Rách sụn chêm
Một số vết rách nhỏ, ổn định ở vùng ngoại vi có cấp máu và ít triệu chứng có thể cải thiện với thời gian và phục hồi chức năng. Tuy nhiên, khả năng liền phụ thuộc vị trí, hình dạng, tuổi mô và tải trọng lên gối. Vết rách vùng trung tâm ít mạch, rách di lệch hoặc rách thoái hóa thường không “liền lại” theo nghĩa giải phẫu, nhưng triệu chứng vẫn có thể kiểm soát mà không cần mổ. Bác sĩ đánh giá mục tiêu điều trị dựa trên chức năng, mức đau, khóa gối và tổn thương phối hợp, không chỉ dựa vào việc vết rách có biến mất trên MRI hay không.
Không. Nhiều trường hợp không có khóa gối thật sự hoặc rách không di lệch có thể bắt đầu bằng điều chỉnh hoạt động, kiểm soát đau và vật lý trị liệu. Nội soi được cân nhắc khi mảnh rách gây kẹt, rách có khả năng khâu bảo tồn, triệu chứng kéo dài làm hạn chế chức năng hoặc có tổn thương phối hợp cần xử trí. Ở người có rách thoái hóa và thoái hóa khớp, kết quả MRI đơn độc không phải chỉ định mổ. Quyết định nên được thảo luận dựa trên lợi ích, rủi ro, thời gian phục hồi và mục tiêu vận động của từng người.
Có thể duy trì vận động, nhưng cần chọn bài không làm đau sắc, sưng tăng hoặc kẹt gối. Giai đoạn đầu thường giảm chạy, nhảy, xoay trụ và gấp sâu; sau đó tăng dần bài lấy lại duỗi, sức mạnh cơ đùi–mông, thăng bằng và kiểm soát chuyển động. Xe đạp tại chỗ, tập dưới nước hoặc đi bộ mức phù hợp có thể được sử dụng tùy triệu chứng. Người bệnh sau khâu sụn chêm phải tuân thủ giới hạn riêng về chịu lực và gấp gối. Khi tập xong mà gối sưng hoặc đau kéo dài sang hôm sau, chương trình cần được điều chỉnh.
Rách sụn chêm và đặc biệt là mất nhiều mô sụn chêm làm thay đổi phân bố lực trong khớp, từ đó liên quan nguy cơ thoái hóa cao hơn theo thời gian. Tuy nhiên, mức nguy cơ không giống nhau ở mọi người và còn phụ thuộc tuổi, cân nặng, trục chân, tổn thương sụn khớp, dây chằng và mức hoạt động. Vì lý do đó, khi cần phẫu thuật, nguyên tắc là bảo tồn tối đa mô còn chức năng. Duy trì sức mạnh, cân nặng phù hợp và tránh tái chấn thương giúp bảo vệ khớp, nhưng không thể bảo đảm loại bỏ hoàn toàn nguy cơ thoái hóa.
Cần khám khẩn khi gối bị khóa không thể duỗi, biến dạng, không chịu lực được sau chấn thương, sưng nhanh kèm đau dữ dội, hoặc bàn chân tê, lạnh, tái hay yếu. Gối nóng đỏ kèm sốt cũng cần đánh giá sớm để loại trừ nhiễm trùng, không nên quy mọi triệu chứng cho sụn chêm. Nếu tai nạn có lực mạnh, có thể đồng thời gãy xương hoặc tổn thương dây chằng và mạch máu. Trong tình trạng nặng, hãy nhờ người đưa đi hoặc gọi 115; không tự bẻ gối và không tự lái xe.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

