Chấn thương dây chằng chéo sau xảy ra khi PCL bị kéo giãn hoặc rách, làm giảm khả năng ngăn xương chày trượt ra sau so với xương đùi. Cơ chế điển hình là đầu gối đang gấp bị đập mạnh vào bảng táp-lô, ngã trực tiếp lên gối gấp, hoặc chấn thương thể thao do va chạm, quá gấp hay quá duỗi. Người bệnh có thể đau, sưng, đi khập khiễng và cảm thấy gối không vững, nhưng triệu chứng đôi khi kín đáo hơn rách ACL nên dễ bỏ sót. PCL đơn độc, đặc biệt rách một phần, có khả năng lành và thích nghi tốt hơn một số dây chằng trong khớp; tuy nhiên tổn thương phối hợp hoặc mất vững nặng có thể cần phẫu thuật. Chẩn đoán dựa trên khám dịch chuyển ra sau, X-quang stress và MRI khi cần. Phục hồi chú trọng bảo vệ xương chày khỏi trượt sau và tăng sức mạnh cơ tứ đầu.
Chấn thương dây chằng chéo sau là bệnh gì?
PCL là dây chằng lớn nằm phía sau ACL, nối xương đùi với xương chày và là cấu trúc chính chống xương chày trượt ra sau khi gối gấp. Chấn thương PCL có thể là giãn, rách một phần, rách hoàn toàn hoặc bong điểm bám xương. Khác ACL, PCL có kích thước lớn và tưới máu tương đối tốt hơn; nhiều rách đơn độc có thể lành hoặc đạt chức năng chấp nhận được với điều trị bảo tồn. Tuy nhiên, chấn thương PCL thường đi cùng góc sau ngoài, dây chằng bên, ACL, sụn chêm hoặc gãy xương trong tai nạn năng lượng cao. Tổn thương bị bỏ sót có thể gây cảm giác gối “tụt” ra sau, đau trước hoặc trong gối khi lên xuống dốc và thay đổi tải lên khớp bánh chè – đùi và khoang trong.
| Tên bệnh | Chấn thương dây chằng chéo sau |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Posterior cruciate ligament injury |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Chấn thương PCL; bong gân dây chằng chéo sau; rách PCL; đứt dây chằng chéo sau |
| Mã ICD-10 | Nhóm S83.52- trong ICD-10-CM; mã đầy đủ phụ thuộc bên tổn thương và lần khám. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Cơ xương khớp; chấn thương dây chằng gối sau; y học thể thao; ngoại chấn thương chỉnh hình |
| Cơ quan ảnh hưởng | Dây chằng chéo sau trong khớp gối; có thể kèm góc sau ngoài, sụn chêm, sụn khớp, xương và mạch thần kinh. |
| Tính chất bệnh | Chấn thương cấp không lây; có thể rách một phần hoặc hoàn toàn, đơn độc hoặc thuộc chấn thương nhiều dây chằng. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp hơn chấn thương ACL và thường liên quan lực mạnh vào mặt trước cẳng chân khi gối gấp. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Chấn thương dây chằng chéo sau
Lực đẩy xương chày ra sau khi gối gấp làm các bó PCL chịu căng quá mức và rách. Sau tổn thương, xương chày có xu hướng sa sau, làm thay đổi tiếp xúc trong khớp và tăng tải ở khớp bánh chè – đùi và khoang trong. Co gân kheo có thể kéo xương chày ra sau thêm, trong khi cơ tứ đầu giúp kéo ra trước và hỗ trợ ổn định. Vì vậy nẹp và phục hồi ban đầu thường được thiết kế để giảm sa sau, bảo vệ mô lành và khôi phục cơ tứ đầu.
PCL thường được phân độ theo mức dịch chuyển ra sau: độ I nhẹ, độ II trung bình và độ III nặng; độ lỏng lớn có thể gợi ý tổn thương phối hợp. Cần phân biệt rách đơn độc với chấn thương nhiều dây chằng, cấp với mạn, và rách thân dây chằng với bong điểm bám. Phân loại ảnh hưởng chỉ định nẹp, phục hồi, hình ảnh stress và phẫu thuật.
Chấn thương PCL ít gặp hơn ACL và có thể bị đánh giá thấp vì triệu chứng không luôn rầm rộ. Bệnh gặp trong tai nạn giao thông, bóng đá, rugby, thể thao đối kháng và ngã trực tiếp lên gối gấp. Tỷ lệ tổn thương phối hợp cao hơn trong chấn thương năng lượng lớn. Dữ liệu dịch tễ đại diện tại Việt Nam còn hạn chế.
Lực ngoại lực đột ngột đẩy xương chày ra sau hoặc kéo gối vượt biên độ làm PCL tổn thương. Sau đó, sa sau mạn và kiểm soát cơ không đủ có thể duy trì đau và mất vững. Đây là chấn thương cơ học, không có đường lây.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Chấn thương dây chằng chéo sau
Nguyên nhân điển hình là “dashboard injury” khi cẳng chân bị đẩy ra sau lúc gối gấp, ngã đập củ chày xuống đất, va chạm trực tiếp trong thể thao, quá gấp hoặc quá duỗi. Chấn thương xoay mạnh có thể làm PCL rách cùng góc sau ngoài và dây chằng khác. PCL hiếm khi rách do một bước hụt đơn giản không có lực đáng kể.
Có thể thay đổi: kỹ thuật ngã và tiếp xúc, trang bị bảo hộ, sức mạnh và kiểm soát chân, tuân thủ phục hồi. Khó thay đổi: môn va chạm, tai nạn tốc độ cao, giải phẫu và tiền sử chấn thương. Dây an toàn và tư thế ngồi đúng giúp giảm nhiều chấn thương giao thông nhưng không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ.
Người tham gia môn va chạm, người đi mô tô hoặc ô tô có nguy cơ tai nạn, lao động dễ ngã quỳ và vận động viên có tiền sử chấn thương nhiều dây chằng là nhóm cần lưu ý. Người đau gối sau tai nạn năng lượng cao phải được kiểm tra mạch và thần kinh ngay cả khi vẫn đi được.
Triệu chứng và dấu hiệu của Chấn thương dây chằng chéo sau
Đau và sưng có thể xuất hiện sớm nhưng đôi khi ít hơn ACL. Người bệnh thường khó đi, đau sâu trong gối hoặc phía sau, và cảm giác không vững khi giảm tốc, xuống dốc hoặc xuống cầu thang. Ở chấn thương mạn, triệu chứng có thể là đau trước gối, mỏi và giảm hiệu suất hơn là khuỵu rõ. Sưng lớn, biến dạng hoặc tê lạnh chân gợi ý tổn thương phối hợp nặng.
- Đau và sưng gối sau va chạm vào mặt trước cẳng chân hoặc ngã lên gối gấp.
- Đi khập khiễng và khó gấp – duỗi trong giai đoạn cấp.
- Cảm giác gối không chắc khi xuống dốc, xuống cầu thang hoặc giảm tốc.
- Đau sâu phía sau hoặc đau trước gối khi tổn thương kéo dài.
- Cẳng chân có xu hướng sa ra sau khi gối gấp.
- Bầm tím mặt trước cẳng chân sau chấn thương bảng táp-lô.
- Triệu chứng rất nhẹ ở rách một phần đơn độc.
- Tê, yếu hoặc bàn chân lạnh khi có tổn thương thần kinh – mạch.
- Khóa khớp hoặc đau đường khớp do sụn chêm kèm theo.
Nên đặt lịch khám: đau và mất vững sau cơ chế điển hình, dù sưng ít. Cần khám trong ngày: không chịu trọng lượng, sưng nhanh, giảm tầm vận động rõ hoặc chấn thương giao thông. Cần tái khám sớm: gối vẫn sa sau, đau khi xuống dốc, xuất hiện khuỵu, hoặc phục hồi không tiến triển.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi có biến dạng gối, bàn chân lạnh hoặc tái, mất mạch, tê yếu tăng, đau dữ dội sau tai nạn tốc độ cao, vết thương hở hoặc nghi trật khớp gối. Những trường hợp này có thể kèm tổn thương động mạch khoeo dù khớp đã tự trở lại vị trí. Không tự nắn và không trì hoãn vì chờ giảm sưng.
Chẩn đoán Chấn thương dây chằng chéo sau
Bác sĩ hỏi cơ chế lực, vị trí va chạm, khả năng đi và triệu chứng mất vững. Khám đánh giá sa sau xương chày, ngăn kéo sau, dấu co cơ tứ đầu và toàn bộ các dây chằng. X-quang kiểm tra gãy hoặc bong xương; X-quang stress định lượng dịch chuyển; MRI đánh giá PCL và tổn thương phối hợp. Chấn thương năng lượng cao cần ưu tiên đánh giá mạch thần kinh.
Bác sĩ quan sát cẳng chân sa sau khi gối gấp, bầm, sưng và dáng đi; thực hiện nghiệm pháp ngăn kéo sau, posterior sag và kiểm tra góc sau ngoài, ACL, dây chằng bên, sụn chêm. Mạch mu chân, chày sau, cảm giác và vận động bàn chân phải được ghi nhận. Không nên tự thực hiện nghiệm pháp mạnh trên gối mới chấn thương.
Không có xét nghiệm máu đặc hiệu cho rách PCL. Xét nghiệm được dùng trước mổ hoặc khi nghi nhiễm trùng, rối loạn đông máu và bệnh toàn thân. Trong chấn thương đa hệ, xét nghiệm theo cấp cứu có thể cần để đánh giá mất máu và tổn thương khác, nhưng không thay thế khám mạch thần kinh.
X-quang thường quy tìm gãy xương và bong điểm bám; phim stress giúp đo độ sa sau và so sánh hai bên. MRI cho hình ảnh tốt của PCL, góc sau ngoài, sụn chêm và sụn. Ở tổn thương mạn, MRI có thể trông gần bình thường dù chức năng dây chằng không hoàn toàn, nên phải đối chiếu với khám và phim stress. CT hữu ích khi có gãy phức tạp.
Chẩn đoán dựa trên cơ chế phù hợp, dấu sa sau hoặc nghiệm pháp ngăn kéo sau, mức dịch chuyển trên phim stress khi cần và MRI đánh giá giải phẫu. Độ lỏng lớn hoặc xoay bất thường gợi ý tổn thương phối hợp. Không nên tự phân độ chỉ bằng hình ảnh hoặc cảm giác đau, vì mức đau không phản ánh đầy đủ độ mất vững.
Điều trị Chấn thương dây chằng chéo sau
Giai đoạn đầu bảo vệ PCL, giảm sưng, phục hồi duỗi và kích hoạt cơ tứ đầu trong khi tránh sa sau xương chày. Rách đơn độc độ thấp thường điều trị không mổ bằng nẹp chuyên biệt và phục hồi. Phẫu thuật cân nhắc ở độ lỏng nặng, bong xương di lệch, chấn thương nhiều dây chằng, mất vững mạn ảnh hưởng chức năng hoặc thất bại bảo tồn. Kế hoạch phải tính nguy cơ mạch thần kinh.
Thuốc giảm đau hoặc chống viêm có thể hỗ trợ ngắn hạn; không làm PCL lành nhanh hơn. Sau chấn thương nặng hoặc phẫu thuật, thuốc được cá thể hóa theo nguy cơ chảy máu, huyết khối, dạ dày, thận và tương tác. Không tự dùng thuốc để bỏ nẹp hoặc tăng chịu trọng lượng sớm hơn hướng dẫn.
Chọc hút khớp chỉ được cân nhắc khi tràn dịch căng đau hoặc cần chẩn đoán khác. Tiêm vào khớp không phải điều trị chuẩn để làm lành PCL. Bong điểm bám xương có thể cần cố định phẫu thuật hơn là tiêm. Bất kỳ thủ thuật nào cũng phải dựa trên tổn thương cụ thể và điều kiện vô khuẩn.
Phẫu thuật có thể là cố định mảnh xương bong hoặc tái tạo PCL bằng mảnh ghép, đôi khi đồng thời tái tạo các dây chằng khác. Chỉ định phụ thuộc độ sa sau, mất vững xoay, tổn thương phối hợp, thời gian và mục tiêu hoạt động. Kỹ thuật một bó hoặc hai bó có ưu nhược điểm; lựa chọn do phẫu thuật viên cân nhắc. Phục hồi sau PCL thường thận trọng với lực kéo ra sau hơn ACL.
Nẹp PCL có thể tạo lực đẩy xương chày ra trước để giảm sa sau, kèm nạng và kiểm soát chịu trọng lượng theo chỉ định. Bài tập ban đầu ưu tiên cơ tứ đầu, tầm vận động có kiểm soát và sức mạnh hông; bài gân kheo thường được trì hoãn hoặc điều chỉnh vì có thể kéo xương chày ra sau. Chườm lạnh và kê cao hỗ trợ giảm sưng.
Theo dõi sưng, duỗi gối, dáng đi, cảm giác sa sau, đau khi xuống dốc và sức mạnh cơ tứ đầu. Sau mổ theo dõi vết mổ, sốt, đau bắp chân, khó thở và mất vận động. Đánh giá định kỳ có thể gồm phim stress và kiểm tra chức năng; tiến triển bài gân kheo phải theo phác đồ cá thể.
Phục hồi thường kéo dài nhiều tháng và có thể chậm hơn ở chấn thương nhiều dây chằng. Rách đơn độc mức thấp có thể cải thiện với bảo tồn, nhưng trở lại thể thao cần đạt sức mạnh và kiểm soát. Sau tái tạo PCL, thời gian phụ thuộc kỹ thuật, tổn thương phối hợp và khả năng bảo vệ mảnh ghép; không có mốc cố định bảo đảm an toàn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
PCL mạn có thể gây sa sau, đau bánh chè – đùi, đau khoang trong, giảm hiệu suất và thoái hóa sau chấn thương. Chấn thương nặng có thể kèm tổn thương động mạch khoeo hoặc thần kinh mác. Điều trị có thể gặp cứng gối, huyết khối, nhiễm trùng, lỏng mảnh ghép, đau vùng lấy gân và cần phẫu thuật lại.
Rách PCL đơn độc độ thấp thường có tiên lượng chức năng khá với phục hồi đúng, nhưng độ lỏng trên khám có thể còn. Tổn thương phối hợp, sa sau lớn, chẩn đoán muộn và yêu cầu thể thao cao làm tiên lượng phức tạp hơn. Phẫu thuật có thể cải thiện ổn định nhưng không bảo đảm gối trở lại hoàn toàn như trước chấn thương.
Triệu chứng có thể tái phát nếu trở lại môn va chạm quá sớm, cơ tứ đầu chưa đủ hoặc vẫn còn mất vững phối hợp. Sau tái tạo, mảnh ghép có thể giãn hoặc đứt lại. Duy trì sức mạnh, kỹ thuật, nẹp theo chỉ định và tiêu chí trở lại thể thao giúp giảm nguy cơ nhưng không loại bỏ hoàn toàn.
Sử dụng dây an toàn, tư thế ngồi đúng và bảo hộ phù hợp giúp giảm chấn thương giao thông và thể thao. Trong thể thao, tập sức mạnh, kỹ thuật ngã, kiểm soát giảm tốc và tránh tăng tải khi mệt có thể hữu ích. Sau chấn thương, tuân thủ phục hồi và không quay lại va chạm trước khi đạt tiêu chí là biện pháp phòng tái phát quan trọng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Chấn thương dây chằng chéo sau
Không có thực phẩm làm liền PCL thay cho điều trị. Ăn đủ năng lượng và protein, cùng nguồn canxi, vitamin D và rau quả, hỗ trợ duy trì cơ và xương. Sau chấn thương nặng hoặc mổ, nhu cầu dinh dưỡng và kiểm soát cân nặng cần cá thể hóa. Tránh sản phẩm quảng cáo tái tạo dây chằng hoặc tự dùng liều cao chất bổ sung.
Tránh quỳ, ngồi xổm sâu, xuống dốc và bài gân kheo sớm nếu làm tăng sa sau hoặc đau. Dùng nạng và nẹp theo chỉ định; tập cơ tứ đầu và hông trong phạm vi an toàn. Trở lại chạy và môn va chạm theo từng giai đoạn, có đánh giá sưng, sức mạnh và độ vững sau buổi tập.
Ghi mức sưng, khả năng duỗi, đau khi cầu thang, cảm giác cẳng chân sa sau và việc tuân thủ nẹp. Kiểm tra màu sắc, nhiệt độ và cảm giác bàn chân sau chấn thương; bất thường cần cấp cứu. Sau mổ theo dõi vết mổ và triệu chứng huyết khối. Không tự điều chỉnh lực nẹp chuyên biệt nếu chưa được hướng dẫn.
- Không tự nắn gối sau tai nạn hoặc khi nghi trật khớp.
- Không tập gân kheo nặng sớm khi PCL chưa được bảo vệ.
- Không bỏ nẹp hoặc tăng chịu trọng lượng ngoài kế hoạch.
- Không coi ít đau là bằng chứng tổn thương nhẹ.
- Không trì hoãn cấp cứu khi bàn chân lạnh, tê hoặc mất mạch.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ có thể bị bong điểm bám PCL hoặc tổn thương sụn tăng trưởng. X-quang và MRI cần diễn giải theo tuổi; kỹ thuật phẫu thuật phải bảo vệ sụn tăng trưởng. Chấn thương do tai nạn tốc độ cao cần đánh giá bảo vệ trẻ em và tổn thương phối hợp. Trở lại thể thao cần phối hợp gia đình và trường học.
Ở người cao tuổi, mục tiêu tập trung vào đi lại, cầu thang, thăng bằng và phòng té ngã. Thoái hóa khớp có thể làm đau không hoàn toàn do PCL; bệnh nền và thuốc chống đông ảnh hưởng điều trị. Nhiều trường hợp ít hoạt động có thể điều trị bảo tồn, nhưng chấn thương giao thông vẫn cần đánh giá toàn diện.
Thai kỳ yêu cầu ưu tiên ổn định, phòng té ngã và lựa chọn thuốc, hình ảnh phù hợp. Chấn thương tốc độ cao cần đánh giá cả mẹ và thai; không trì hoãn cấp cứu vì lo chụp chiếu khi có nguy cơ mạch thần kinh. Phẫu thuật và dự phòng huyết khối phải phối hợp sản khoa, gây mê và chấn thương chỉnh hình.
Có thể tiếp tục phục hồi trong thời kỳ cho con bú, nhưng thuốc giảm đau, gây mê và chống đông cần được đánh giá theo từng thuốc. Không mặc định ngừng cho bú. Khi bế trẻ hoặc đi cầu thang, nẹp và hỗ trợ đi lại giúp giảm nguy cơ gối khuỵu và té ngã.
Suy giảm miễn dịch làm tăng nguy cơ nhiễm trùng sau phẫu thuật và có thể làm dấu hiệu sốt, đỏ không rõ. Đau tăng, chảy dịch, cứng gối mới hoặc mệt bất thường cần báo sớm. Thuốc ức chế miễn dịch phải được điều chỉnh bởi bác sĩ điều trị nền và phẫu thuật viên, không tự ngừng.
Bệnh tim mạch, đái tháo đường, béo phì, rối loạn đông máu, bệnh thận và thoái hóa khớp ảnh hưởng nguy cơ mổ, thuốc và tốc độ phục hồi. Người dùng thuốc chống đông cần kế hoạch riêng trước thủ thuật. Mục tiêu ổn định gối phải cân bằng với sức khỏe toàn thân và nhu cầu hoạt động.
Sau tái tạo PCL, cần tránh sa sau xương chày và bài gân kheo sớm theo phác đồ. Không tự tăng gấp gối, chịu trọng lượng hoặc bỏ nẹp. Báo ngay khi sốt, vết mổ đỏ chảy dịch, đau bắp chân, khó thở, tê lạnh bàn chân hoặc mất tầm vận động tăng dần.
Câu hỏi thường gặp về Chấn thương dây chằng chéo sau
Không. Nhiều rách PCL đơn độc độ nhẹ hoặc trung bình có thể điều trị bằng nẹp chuyên biệt và phục hồi có kiểm soát, đặc biệt khi gối không mất vững nhiều trong sinh hoạt. Phẫu thuật thường được cân nhắc khi độ sa sau lớn, có bong xương di lệch, tổn thương nhiều dây chằng, mất vững xoay, đau và suy giảm chức năng kéo dài hoặc thất bại điều trị bảo tồn. Quyết định cần dựa trên khám, phim stress, MRI, mục tiêu vận động và tổn thương phối hợp. Dù không mổ, người bệnh vẫn cần chương trình phục hồi đúng để bảo vệ PCL và tăng sức mạnh cơ tứ đầu.
PCL có khả năng lành và thích nghi tốt hơn ACL trong một số rách đơn độc, đặc biệt rách một phần. Tuy nhiên, “lành” không luôn đồng nghĩa độ lỏng trở về hoàn toàn bình thường; một số người còn sa sau nhưng chức năng vẫn tốt nhờ cơ tứ đầu và kiểm soát vận động. Nếu độ lỏng lớn hoặc có tổn thương góc sau ngoài và dây chằng khác, khả năng ổn định bằng bảo tồn thấp hơn. Nẹp phù hợp, tránh lực kéo ra sau và phục hồi theo giai đoạn giúp tối ưu quá trình. Cần tái khám nếu đau, mất vững hoặc giảm hiệu suất kéo dài.
ACL chủ yếu hạn chế xương chày trượt ra trước và kiểm soát xoay; PCL chủ yếu hạn chế xương chày trượt ra sau. ACL thường rách khi xoay trụ hoặc tiếp đất không va chạm, còn PCL thường cần lực mạnh vào mặt trước cẳng chân khi gối gấp, như va bảng táp-lô hoặc ngã quỳ. Rách ACL hoàn toàn thường ít tự lành hơn, trong khi nhiều rách PCL đơn độc có thể điều trị bảo tồn. Phục hồi PCL cũng khác: giai đoạn đầu ưu tiên cơ tứ đầu và hạn chế lực gân kheo kéo xương chày ra sau. Cả hai đều cần đánh giá tổn thương kèm.
Thời gian phụ thuộc mức rách, điều trị bảo tồn hay phẫu thuật, tổn thương phối hợp và môn thể thao. Trở lại không nên dựa chỉ vào lịch mà cần gối không sưng, tầm vận động phù hợp, sức mạnh cơ tứ đầu và hông tốt, kiểm soát giảm tốc, chạy và đổi hướng đạt tiêu chí, đồng thời không đau hoặc sa sau tăng sau tập. Sau tái tạo PCL, tiến trình thường thận trọng vì phải bảo vệ mảnh ghép khỏi lực kéo ra sau. Môn va chạm cần kiểm tra chức năng và quyết định chung giữa bác sĩ, chuyên viên phục hồi và huấn luyện viên.
Rách PCL đơn độc không phải lúc nào cũng nguy hiểm và nhiều trường hợp hồi phục tốt. Tuy nhiên, cơ chế gây PCL thường là lực mạnh, nên có thể kèm trật khớp gối, tổn thương nhiều dây chằng, gãy xương, động mạch khoeo hoặc thần kinh. Bàn chân lạnh, tái, tê yếu, mất mạch, biến dạng hoặc đau dữ dội sau tai nạn là tình trạng cấp cứu. Về lâu dài, PCL không ổn định có thể gây đau bánh chè – đùi, giảm chức năng và thoái hóa sau chấn thương. Vì triệu chứng đôi khi kín đáo, người bệnh nên khám sau cơ chế điển hình dù vẫn đi được.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

