Chấn thương dây chằng chéo trước xảy ra khi ACL bị kéo giãn hoặc rách, làm giảm khả năng kiểm soát trượt ra trước và xoay của xương chày so với xương đùi. Tổn thương thường xuất hiện khi đổi hướng đột ngột, tiếp đất sai, dừng nhanh hoặc va chạm vào gối; nhiều trường hợp không có cú đập trực tiếp. Người bệnh có thể nghe tiếng “rắc”, đau, sưng nhanh và cảm giác gối lỏng hoặc khuỵu. ACL thường bị tổn thương cùng sụn chêm, sụn khớp hoặc dây chằng khác, nên mức độ nguy hiểm không chỉ phụ thuộc vào dây chằng. Chẩn đoán dựa trên cơ chế chấn thương, khám độ vững và MRI khi cần. Điều trị có thể là phục hồi chức năng có cấu trúc hoặc tái tạo dây chằng; lựa chọn phụ thuộc tuổi xương, mức mất vững, tổn thương kèm theo, nghề nghiệp và mục tiêu vận động.
Chấn thương dây chằng chéo trước là bệnh gì?
ACL là một trong hai dây chằng chéo nằm giữa khớp gối, nối xương đùi với xương chày và góp phần hạn chế xương chày trượt ra trước cũng như kiểm soát xoay. Chấn thương ACL bao gồm bong gân nhẹ, rách một phần và rách hoàn toàn. Rách hoàn toàn thường làm thay đổi cơ học gối, đặc biệt trong động tác xoay, cắt hướng hoặc giảm tốc. Tổn thương này khác đau gối do quá tải vì thường có một sự kiện chấn thương rõ, sưng khớp sớm và cảm giác mất vững. Nó cũng khác rách sụn chêm, dù hai tổn thương có thể cùng xuất hiện. Một người có MRI cho thấy rách ACL nhưng ít mất vững trong sinh hoạt có thể có nhu cầu điều trị khác với vận động viên thường xuyên đổi hướng; vì vậy quyết định không chỉ dựa vào hình ảnh.
| Tên bệnh | Chấn thương dây chằng chéo trước |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Anterior cruciate ligament injury |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Chấn thương ACL; bong gân dây chằng chéo trước; rách ACL; đứt dây chằng chéo trước |
| Mã ICD-10 | Nhóm S83.51- trong ICD-10-CM; mã đầy đủ phụ thuộc bên tổn thương và lần khám. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Cơ xương khớp; chấn thương khớp gối; y học thể thao; ngoại chấn thương chỉnh hình |
| Cơ quan ảnh hưởng | Dây chằng chéo trước trong khớp gối; có thể kèm sụn chêm, sụn khớp, xương dưới sụn và các dây chằng khác. |
| Tính chất bệnh | Chấn thương cấp không lây; có thể là giãn, rách một phần hoặc rách hoàn toàn, đơn độc hoặc phối hợp. |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp trong các môn đổi hướng, xoay trụ, tiếp đất và va chạm. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Chấn thương dây chằng chéo trước
Khi lực xoay, dạng gối, giảm tốc hoặc trượt ra trước của xương chày vượt sức chịu của ACL, các bó sợi bị giãn hoặc đứt. Chảy máu trong khớp gây sưng sớm, đau và ức chế cơ tứ đầu. Nếu gối tiếp tục khuỵu, sụn chêm và sụn khớp có thể chịu lực bất thường. ACL nằm trong môi trường dịch khớp và có khả năng tự liền hạn chế, đặc biệt với rách giữa thân; vì vậy phục hồi tập trung vào kiểm soát thần kinh – cơ, còn phẫu thuật thường dùng mảnh ghép để tái tạo chức năng dây chằng.
Bong gân thường được mô tả độ I, II và III: độ I là kéo giãn nhẹ còn vững; độ II là rách một phần với độ lỏng tăng; độ III là rách hoàn toàn và thường mất vững. Cần ghi thêm vị trí rách, bên tổn thương, thời điểm cấp hay mạn và có tổn thương sụn chêm, sụn, xương hoặc dây chằng phối hợp. Phân loại này định hướng tiên lượng và kế hoạch điều trị nhưng không thay thế đánh giá chức năng.
ACL là một trong những dây chằng gối thường bị chấn thương, đặc biệt ở bóng đá, bóng rổ, bóng chuyền, trượt tuyết và các môn đổi hướng. Nguy cơ thay đổi theo môn, mức thi đấu, tuổi và giới sinh học; vận động viên nữ trong một số môn có tỷ lệ cao hơn. Dữ liệu quốc gia chuẩn hóa tại Việt Nam còn hạn chế, nên không nên suy diễn tỷ lệ nước ngoài cho một cá nhân.
Chấn thương hình thành trong khoảnh khắc khi lực cơ học vượt ngưỡng chịu của ACL. Sau rách, sưng và ức chế cơ làm kiểm soát gối giảm; các đợt khuỵu tiếp theo có thể gây tổn thương thứ phát. Đây không phải bệnh lây nhiễm và không có đường truyền giữa người với người.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Chấn thương dây chằng chéo trước
Nguyên nhân thường là tiếp đất với gối và hông kiểm soát kém, xoay trụ khi bàn chân bám đất, dừng đột ngột, đổi hướng hoặc va chạm làm gối quá duỗi hay lệch trục. Chấn thương phối hợp có thể xảy ra trong tai nạn giao thông. Nguyên nhân nền không phải chỉ là “dây chằng yếu”; tải, kỹ thuật, mệt mỏi, bề mặt và tình huống thi đấu cùng góp phần.
Có thể thay đổi: kỹ thuật tiếp đất và đổi hướng, sức mạnh và kiểm soát thân – hông – gối, mệt mỏi, khối lượng tập và chương trình phòng ngừa. Khó thay đổi: giải phẫu, độ lỏng khớp, tiền sử ACL, tuổi, giới sinh học và đặc điểm môn. Không yếu tố nào dự đoán chắc chắn chấn thương cho từng người.
Vận động viên chơi môn xoay trụ, người có tiền sử rách ACL ở một hoặc hai gối, người quay lại thi đấu khi chưa đạt tiêu chí chức năng và người có công việc đòi hỏi đổi hướng hoặc mang tải nặng dễ gặp mất vững. Trẻ và thanh thiếu niên cần đánh giá tuổi xương vì kế hoạch phẫu thuật khác người trưởng thành.
Triệu chứng và dấu hiệu của Chấn thương dây chằng chéo trước
Triệu chứng thường xuất hiện ngay sau một động tác xoay hoặc tiếp đất: tiếng “rắc”, đau, cảm giác gối trượt và sưng trong vài giờ. Sau giai đoạn cấp, đau và sưng có thể giảm nhưng gối vẫn khuỵu khi đổi hướng. Một số người đi thẳng khá tốt nên tưởng đã khỏi; điều này không loại trừ rách ACL. Khóa khớp thật sự có thể gợi ý rách sụn chêm kẹt.
- Nghe hoặc cảm thấy tiếng “rắc” tại thời điểm chấn thương.
- Sưng khớp gối tương đối nhanh trong vài giờ đầu.
- Đau và giảm khả năng duỗi hoặc gấp gối.
- Cảm giác gối lỏng, trượt hoặc khuỵu khi xoay và đổi hướng.
- Khó tiếp tục thi đấu hoặc chịu trọng lượng ngay sau chấn thương.
- Không sưng rõ dù có rách một phần hoặc chấn thương cũ.
- Đau chủ yếu do tổn thương sụn chêm hoặc sụn khớp đi kèm.
- Khóa gối, kẹt khớp hoặc mất duỗi hoàn toàn.
- Tê yếu bàn chân hoặc đau dữ dội không tương xứng, gợi ý tổn thương thần kinh – mạch hoặc hội chứng chèn ép.
Nên đặt lịch khám: gối khuỵu, sưng sau chấn thương hoặc không trở lại sinh hoạt bình thường. Cần khám trong ngày: sưng nhanh, không duỗi được, không chịu trọng lượng, đau tăng hoặc nghi tổn thương nhiều cấu trúc. Cần tái khám sớm: xuất hiện đợt khuỵu mới, kẹt khớp, sưng tái diễn hoặc tiến độ phục hồi chững lại.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu nếu gối biến dạng, bàn chân lạnh tái hoặc mất mạch, tê yếu tăng nhanh, đau dữ dội sau chấn thương tốc độ cao, vết thương hở, hoặc nghi trật khớp gối. Không tự nắn khớp và không tự lái xe khi chân mất vững. Không trì hoãn để chườm, đắp thuốc hoặc chờ sưng tự hết nếu có dấu hiệu thần kinh – mạch.
Chẩn đoán Chấn thương dây chằng chéo trước
Bác sĩ hỏi cơ chế, tiếng rắc, tốc độ sưng, khả năng chịu trọng lượng và các đợt khuỵu. Khám độ vững được thực hiện khi người bệnh đủ thư giãn; sưng và co cứng có thể làm khó đánh giá ban đầu. X-quang loại trừ gãy hoặc bong điểm bám, MRI xác định ACL và tổn thương kèm. Chẩn đoán cần kết hợp lâm sàng với hình ảnh, không dựa riêng vào một dòng kết quả MRI.
Bác sĩ quan sát sưng, dáng đi, tầm vận động và kiểm tra các dây chằng, sụn chêm, bánh chè, mạch và thần kinh. Nghiệm pháp Lachman, ngăn kéo trước và pivot shift hỗ trợ đánh giá ACL; độ chính xác phụ thuộc giai đoạn và kỹ thuật. So sánh hai gối hữu ích vì độ lỏng sinh lý khác nhau. Không nên tự nhờ người không chuyên kéo thử gối đang đau.
Không có xét nghiệm máu đặc hiệu cho rách ACL. Xét nghiệm được chỉ định theo bối cảnh, chẳng hạn trước phẫu thuật, khi nghi nhiễm trùng, bệnh chảy máu hoặc có bệnh nền. Chọc hút khớp hiếm khi dùng chỉ để chẩn đoán ACL và phải do nhân viên y tế thực hiện khi có chỉ định.
X-quang không thấy dây chằng nhưng giúp phát hiện gãy xương, bong điểm bám hoặc dấu hiệu chấn thương phối hợp. MRI là phương tiện chính để đánh giá mức độ rách ACL, sụn chêm, sụn khớp và các dây chằng khác. Siêu âm không phải lựa chọn chuẩn cho ACL sâu trong khớp. Kết quả MRI cần được đối chiếu với mất vững và mục tiêu hoạt động.
Không có một tiêu chí đơn độc. Chẩn đoán thường dựa trên cơ chế phù hợp, nghiệm pháp độ vững dương tính và MRI xác nhận khi cần, đồng thời đánh giá tổn thương phối hợp. Thang điểm chức năng và thiết bị đo độ lỏng có thể bổ sung. Người bệnh không nên dùng video hoặc tự làm nghiệm pháp để quyết định có cần mổ.
Điều trị Chấn thương dây chằng chéo trước
Giai đoạn đầu kiểm soát sưng, phục hồi duỗi gối, kích hoạt cơ tứ đầu và đi lại an toàn. Sau đó lựa chọn giữa phục hồi không mổ có giám sát và tái tạo ACL dựa trên mất vững, tuổi xương, nhu cầu xoay trụ, tổn thương kèm và ưu tiên cá nhân. Dù lựa chọn nào, phục hồi thần kinh – cơ, sức mạnh và tiêu chí trở lại hoạt động là trọng tâm. Trường hợp chấn thương nhiều dây chằng có thể cần xử trí sớm tại chuyên khoa.
Thuốc giảm đau và chống viêm có thể được dùng ngắn hạn để kiểm soát triệu chứng, nhưng không làm dây chằng tái tạo. Sau phẫu thuật, bác sĩ có thể phối hợp thuốc theo phác đồ giảm đau và dự phòng phù hợp. Cần tránh tự dùng kéo dài, tự phối hợp thuốc hoặc dùng thuốc để tập xuyên đau; người bệnh thận, dạ dày, tim mạch và thai kỳ cần đánh giá riêng.
Chọc hút khớp có thể được cân nhắc khi tràn máu căng đau hoặc cần đánh giá chẩn đoán khác, nhưng không phải thủ thuật thường quy cho mọi ca. Tiêm corticosteroid hay các chế phẩm sinh học không phải phương pháp chuẩn để làm lành ACL cấp. Mọi thủ thuật cần vô khuẩn, chỉ định rõ và không thay thế phục hồi chức năng.
Phẫu thuật thường là tái tạo ACL bằng mảnh ghép gân tự thân hoặc đồng loại; lựa chọn mảnh ghép phụ thuộc tuổi, mức hoạt động, nghề nghiệp và nguy cơ. Rách giữa thân thường được tái tạo hơn là khâu phục hồi, dù một số kiểu rách chọn lọc có thể cân nhắc sửa chữa. Thời điểm mổ cần gối giảm sưng, lấy lại vận động phù hợp và cân nhắc tổn thương sụn chêm; trì hoãn quá lâu ở người mất vững có thể tăng tổn thương thứ phát.
Giai đoạn sớm có thể dùng nạng, băng ép, kê cao và chườm lạnh theo hướng dẫn; nẹp được chỉ định tùy mức mất vững và tổn thương phối hợp. Phục hồi gồm duỗi gối, cơ tứ đầu, gân kheo, hông, thăng bằng, chạy, nhảy và đổi hướng theo tiến trình. Hỗ trợ tâm lý và giáo dục sợ tái chấn thương cũng quan trọng trước khi trở lại thể thao.
Theo dõi sưng, tầm duỗi, dáng đi, sức mạnh hai chân, các đợt khuỵu và phản ứng sau buổi tập. Sau mổ cần theo dõi vết mổ, sốt, đau bắp chân, khó thở và cứng khớp. Đánh giá định kỳ nên dùng tiêu chí chức năng, chất lượng động tác và sự sẵn sàng tâm lý thay vì chỉ xem thời gian đã trôi qua.
Điều trị kéo dài nhiều tháng. Phục hồi không mổ cần đủ thời gian để đánh giá khả năng ổn định chức năng; sau tái tạo ACL, trở lại thể thao xoay trụ thường cần quá trình dài và tiêu chí nghiêm ngặt. Thời gian khác nhau theo mảnh ghép, tổn thương kèm, sức mạnh, tâm lý và môn thể thao; không có mốc tháng bảo đảm an toàn cho mọi người.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng của rách ACL gồm mất vững tái diễn, rách sụn chêm, tổn thương sụn và nguy cơ thoái hóa khớp sau chấn thương. Điều trị có thể gặp cứng gối, yếu cơ, huyết khối, nhiễm trùng, đau vùng lấy gân, lỏng hoặc đứt mảnh ghép và cần phẫu thuật lại. Tái tạo ACL không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ thoái hóa.
Nhiều người trở lại sinh hoạt và thể thao, nhưng kết quả phụ thuộc mức tổn thương, lựa chọn điều trị, chất lượng phục hồi và tiêu chí quay lại. Một số người ổn định với điều trị không mổ; người khác vẫn khuỵu và cần phẫu thuật. Ngay khi gối hết đau, sức mạnh và kiểm soát xoay có thể chưa hồi phục hoàn toàn. Tiên lượng cá nhân cần được đánh giá theo mục tiêu thực tế.
Có nguy cơ đứt lại mảnh ghép hoặc chấn thương ACL gối đối bên, đặc biệt ở người trẻ quay lại môn nguy cơ cao. Giảm nguy cơ bằng chương trình thần kinh – cơ, sức mạnh, kỹ thuật tiếp đất, tiêu chí chức năng và tiến độ trở lại phù hợp. Không có biện pháp nào loại bỏ hoàn toàn nguy cơ.
Chương trình phòng ngừa dựa trên bài tập sức mạnh, thăng bằng, plyometric, kỹ thuật tiếp đất và đổi hướng có thể giảm nguy cơ ở các môn nguy cơ cao khi được thực hiện đều đặn. Cần tích hợp vào khởi động, huấn luyện viên giám sát chất lượng và duy trì trong mùa giải. Quản lý mệt mỏi, bề mặt và tải thi đấu cũng quan trọng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Chấn thương dây chằng chéo trước
Không có thực phẩm làm liền ACL thay cho điều trị. Chế độ ăn đủ năng lượng, protein, canxi, vitamin D và rau quả hỗ trợ duy trì cơ và xương trong giai đoạn giảm vận động. Sau mổ, kiểm soát táo bón, buồn nôn và cân nặng có thể cần thiết. Thực phẩm bổ sung chỉ dùng khi có chỉ định, tránh sản phẩm quảng cáo tái tạo dây chằng.
Giai đoạn cấp tránh xoay trụ, chạy và nhảy khi gối sưng hoặc khuỵu; vẫn nên tập vận động và cơ theo hướng dẫn để hạn chế teo và cứng. Công việc lái xe, leo cao hoặc mang vác cần đánh giá an toàn. Trở lại chạy, đổi hướng và thi đấu theo từng bậc, có kiểm tra phản ứng sưng trong 24 giờ.
Ghi mức sưng, khả năng duỗi thẳng, số lần gối khuỵu, đau sau tập và việc dùng nạng hoặc nẹp. Sau mổ theo dõi nhiệt độ, vết mổ, đau bắp chân và khó thở. Không tự đo độ lỏng bằng kéo gối; cảm giác ổn trong đi thẳng không đủ để xác nhận sẵn sàng chơi môn xoay trụ.
- Không quay lại thi đấu chỉ vì hết đau hoặc đủ số tháng.
- Không tiếp tục động tác xoay khi gối khuỵu tái diễn.
- Không bất động kéo dài nếu không có chỉ định, vì có thể gây cứng và teo cơ.
- Không tự bỏ nạng, nẹp hoặc thay đổi giới hạn chịu tải sau mổ.
- Không dùng thuốc giảm đau để vượt qua bài kiểm tra chức năng.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ và thanh thiếu niên, ACL có thể rách hoặc bong điểm bám xương chày. Cần đánh giá sụn tăng trưởng và tuổi xương; trì hoãn điều trị trong gối mất vững có thể làm tăng tổn thương sụn chêm, nhưng kỹ thuật mổ phải bảo vệ tăng trưởng. Kế hoạch trở lại thể thao cần phối hợp gia đình, trường học và huấn luyện viên.
Tuổi không tự động loại trừ phẫu thuật, nhưng quyết định cần dựa trên mức hoạt động, thoái hóa khớp, bệnh nền, nguy cơ té ngã và mục tiêu. Nhiều người hoạt động ít có thể kiểm soát bằng phục hồi và điều chỉnh hoạt động. Thuốc, huyết khối và khả năng phục hồi cơ cần được đánh giá kỹ.
Chấn thương ACL trong thai kỳ cần kiểm soát đau, phòng té ngã và lựa chọn hình ảnh, thuốc phù hợp. MRI không dùng bức xạ ion hóa nhưng thời điểm và chỉ định cần bác sĩ quyết định. Phẫu thuật thường được cân nhắc theo mức khẩn, tuổi thai và tổn thương phối hợp; không tự ngừng thuốc chống đông hoặc thuốc sản khoa.
Phục hồi có thể tiếp tục trong thời kỳ cho con bú, nhưng thuốc giảm đau, gây mê và lịch phẫu thuật cần đánh giá lợi ích – nguy cơ. Nhiều thuốc có thể dùng với hướng dẫn phù hợp; không mặc định phải ngừng cho bú. Khi bế trẻ, cần chú ý gối mất vững và nguy cơ té ngã.
Suy giảm miễn dịch không làm ACL rách dễ theo cơ chế thông thường, nhưng làm tăng lo ngại nhiễm trùng quanh phẫu thuật và biểu hiện có thể kín đáo. Sốt, vết mổ đỏ hoặc chảy dịch, đau tăng bất thường và cứng gối cần báo sớm. Thuốc ức chế miễn dịch phải được phối hợp giữa các chuyên khoa.
Đái tháo đường, béo phì, bệnh tim mạch, rối loạn đông máu, thoái hóa khớp và bệnh thần kinh ảnh hưởng nguy cơ mổ và mục tiêu phục hồi. Người dùng thuốc chống đông hoặc nhiều thuốc cần kế hoạch chu phẫu riêng. Điều trị phải cân bằng ổn định gối với khả năng hồi phục và nguy cơ toàn thân.
Sau tái tạo ACL, cần tuân thủ giới hạn theo mảnh ghép và thủ thuật sụn chêm kèm theo. Cảnh báo gồm sốt, chảy dịch, đau hoặc sưng tăng đột ngột, đau bắp chân, khó thở và mất duỗi tiến triển. Không tự đẩy nhanh chạy hoặc nhảy vì mô ghép cần thời gian tái cấu trúc dù cảm giác đau đã giảm.
Câu hỏi thường gặp về Chấn thương dây chằng chéo trước
Không phải mọi trường hợp đều bắt buộc mổ. Người ít tham gia hoạt động xoay trụ, không có đợt gối khuỵu và đạt ổn định chức năng sau phục hồi có thể điều trị không phẫu thuật. Phẫu thuật thường được cân nhắc ở người trẻ hoặc hoạt động cao, gối mất vững, cần trở lại môn đổi hướng, hoặc có tổn thương sụn chêm và dây chằng phối hợp. Quyết định nên dựa trên khám, MRI, tuổi xương, nghề nghiệp và ưu tiên cá nhân. Dù mổ hay không, chương trình phục hồi có cấu trúc vẫn là phần cốt lõi và cần được theo dõi bằng tiêu chí chức năng.
Khả năng liền phụ thuộc kiểu và vị trí rách, nhưng rách giữa thân hoàn toàn thường có khả năng tự phục hồi giải phẫu hạn chế. Một số người vẫn đạt chức năng tốt nhờ cơ và kiểm soát thần kinh – cơ dù ACL không trở lại như ban đầu. Điều này không có nghĩa dây chằng đã liền hoàn toàn. Các kỹ thuật sửa chữa ACL chỉ phù hợp một số trường hợp chọn lọc và chưa thay thế tái tạo trong mọi rách. Bác sĩ cần đánh giá độ vững thực tế và mục tiêu vận động, thay vì chỉ dựa vào việc đau và sưng đã giảm.
Không nên quyết định chỉ bằng số tháng. Trở lại thể thao cần gối không sưng, tầm vận động đầy đủ, sức mạnh và công suất gần tương xứng hai bên, chất lượng chạy – nhảy – đổi hướng tốt và tâm lý sẵn sàng. Môn xoay trụ thường cần quá trình phục hồi dài hơn chạy thẳng. Mảnh ghép, tổn thương sụn chêm, tuổi và lịch tập đều ảnh hưởng. Quay lại quá sớm khi chưa đạt tiêu chí có thể tăng nguy cơ tái chấn thương. Bác sĩ, chuyên viên phục hồi và huấn luyện viên nên phối hợp xây dựng lộ trình theo từng giai đoạn.
Nhiều người vẫn đi bộ được sau khi sưng và đau giảm, nhưng khả năng đi thẳng không phản ánh đầy đủ độ vững khi xoay hoặc đổi hướng. Giai đoạn đầu có thể cần nạng, nẹp và giới hạn chịu trọng lượng nếu có tổn thương phối hợp. Đi bộ nên tăng dần khi dáng đi cân đối, gối duỗi tốt và không sưng tăng sau đó. Nếu gối khuỵu, khóa, đau tăng hoặc không chịu được trọng lượng, cần khám. Sau mổ, phải tuân thủ hướng dẫn riêng vì khâu sụn chêm hoặc thủ thuật khác có thể thay đổi tiến độ.
Có nguy cơ chấn thương lại ở mảnh ghép hoặc ACL gối bên kia, đặc biệt ở người trẻ trở lại môn đổi hướng. Nguy cơ không chỉ phụ thuộc phẫu thuật mà còn liên quan sức mạnh, kiểm soát tiếp đất, mệt mỏi, tâm lý và mức thi đấu. Chương trình phòng ngừa thần kinh – cơ và tiêu chí trở lại thể thao giúp giảm nguy cơ nhưng không loại bỏ hoàn toàn. Đau ít không đồng nghĩa đã sẵn sàng. Người bệnh nên tiếp tục bài tập sức mạnh và kỹ thuật ngay cả sau khi trở lại thi đấu, đồng thời báo bác sĩ nếu có đợt khuỵu hoặc sưng mới.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

