Hội chứng dải chậu chày là nguyên nhân thường gặp của đau mặt ngoài gối, đặc biệt ở người chạy bộ hoặc đạp xe. Dải chậu chày là dải mô dày chạy từ vùng hông xuống mặt ngoài cẳng chân; khi tải lặp lại vượt khả năng thích nghi, mô quanh lồi cầu ngoài xương đùi có thể bị chèn ép và trở nên nhạy đau. Triệu chứng thường xuất hiện sau một quãng vận động nhất định, đau rõ khi xuống dốc, xuống cầu thang hoặc lặp lại động tác gấp – duỗi gối, và giảm khi nghỉ. Hội chứng này không lây và không đồng nghĩa với rách dải chậu chày. Chẩn đoán chủ yếu dựa trên bệnh sử, vị trí đau và khám để loại trừ rách sụn chêm ngoài, đau bánh chè – đùi, tổn thương dây chằng hoặc gãy stress. Phục hồi tập trung vào điều chỉnh tải, sức mạnh hông – chân và kỹ thuật vận động.
Hội chứng dải chậu chày là bệnh gì?
Hội chứng dải chậu chày là tình trạng đau do quá tải ở mặt ngoài gối liên quan dải chậu chày và mô nằm dưới dải này khi gối gấp – duỗi lặp lại. Dải chậu chày là phần dày của mạc đùi, nhận lực từ cơ căng mạc đùi và cơ mông lớn, giúp kiểm soát hông và ổn định mặt ngoài gối. Quan niệm cũ nhấn mạnh “ma sát” dải chậu chày trượt qua lồi cầu ngoài; các mô hình mới cho rằng dải tương đối cố định và đau có thể liên quan chèn ép mô giàu thần kinh bên dưới, phối hợp với tải và kiểm soát vận động. Hội chứng này khác rách dây chằng bên ngoài, rách sụn chêm ngoài và đau khớp bánh chè – đùi. Đau thường không xuất hiện ngay lúc bắt đầu tập mà lặp lại ở một mốc quãng đường hoặc thời gian khá đặc trưng.
| Tên bệnh | Hội chứng dải chậu chày |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Iliotibial band syndrome |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | IT band syndrome; ITBS; hội chứng ma sát dải chậu chày; đau mặt ngoài gối do dải chậu chày |
| Mã ICD-10 | M76.3; ICD-10-CM có mã theo bên M76.30, M76.31 và M76.32. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Cơ xương khớp; chấn thương quá tải gối; y học thể thao và phục hồi chức năng |
| Cơ quan ảnh hưởng | Dải chậu chày ở mặt ngoài đùi, mô mềm quanh lồi cầu ngoài xương đùi và hệ cơ kiểm soát hông – gối. |
| Tính chất bệnh | Hội chứng quá tải không lây, thường bán cấp; liên quan vận động lặp lại hơn là rách dây chằng. |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp ở người chạy bộ, đạp xe và vận động viên có động tác gấp – duỗi gối lặp lại. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Hội chứng dải chậu chày
Khi hông và gối lặp lại hàng nghìn chu kỳ, lực căng dọc dải chậu chày và lực nén lên mô vùng lồi cầu ngoài tăng. Nếu tải tăng nhanh, khả năng hấp thu lực của cơ mông, thân mình và chân chưa thích nghi, mô dưới dải có thể nhạy cảm và gây đau. Góc khép hông, xoay trong đùi hoặc kiểm soát thân người có thể góp phần ở một số vận động viên, nhưng không phải ai cũng có cùng kiểu cơ học. Đau làm thay đổi bước chạy, từ đó có thể duy trì vòng lặp quá tải.
Không có hệ phân độ thống nhất cho mọi trường hợp. Lâm sàng thường mô tả theo giai đoạn kích thích sớm, đau tái diễn theo tải hoặc đau dai dẳng ảnh hưởng sinh hoạt; đồng thời ghi nhận có hay không yếu tố kỹ thuật, sức mạnh, độ linh hoạt và tổn thương kèm theo. Phân nhóm theo cơ chế cá thể giúp chọn bài tập và kế hoạch trở lại chạy phù hợp hơn việc chỉ dựa vào mức đau.
Hội chứng dải chậu chày được báo cáo nhiều ở người chạy đường dài, quân nhân, người đạp xe và các môn có gấp – duỗi gối lặp lại. Tần suất thay đổi theo quần thể, định nghĩa và tải tập; dữ liệu tại Việt Nam chưa đầy đủ. Cả nam và nữ đều có thể mắc, và các khác biệt cơ học theo giới chưa đủ để dự đoán chính xác nguy cơ cá nhân.
Hội chứng hình thành do các chu kỳ tải lặp lại ở góc gối thường gặp khi chân chạm đất và chuyển trọng lượng. Lực nén tích lũy làm mô vùng ngoài gối nhạy cảm, sau đó đau xuất hiện sớm hơn nếu vẫn duy trì cùng tải. Đây là quá trình cơ học, không có đường lây.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Hội chứng dải chậu chày
Nguyên nhân thường là mất cân bằng giữa tải tập và khả năng thích nghi. Tăng quãng đường, cường độ hoặc số buổi quá nhanh; chạy dốc xuống, chạy nghiêng một phía; đổi giày, địa hình hoặc xe đạp; và kỹ thuật chưa phù hợp có thể khởi phát. Yếu cơ hông, kiểm soát thân mình, hạn chế vận động hoặc tiền sử chấn thương là yếu tố góp phần, nhưng không có một nguyên nhân duy nhất ở mọi người.
Có thể thay đổi: tăng tải đột ngột, chạy nhiều dốc hoặc đường nghiêng, hồi phục kém, kỹ thuật và thiết lập xe chưa phù hợp, sức mạnh hông – chân chưa đáp ứng. Khó thay đổi: cấu trúc chi dưới, tiền sử ITBS hoặc chấn thương và đặc điểm môn thể thao. Nhiều yếu tố chỉ có mối liên quan, không khẳng định quan hệ nhân quả cho từng người.
Người mới tập chạy, vận động viên tăng khối lượng trước giải, người chạy đường núi, người đạp xe với yên hoặc bàn đạp chưa phù hợp và người quay lại thể thao sau nghỉ dài có nguy cơ cao hơn. Người đau mặt ngoài gối sau chấn thương trực tiếp hoặc kèm sưng khóa khớp cần đánh giá nguyên nhân khác trước khi gán cho ITBS.
Triệu chứng và dấu hiệu của Hội chứng dải chậu chày
Đau thường khu trú ở mặt ngoài gối, khởi phát sau một số phút hoặc kilomet vận động và tăng nếu tiếp tục. Người bệnh có thể mô tả đau rát, nhói hoặc cảm giác cọ xát, rõ khi xuống dốc, xuống cầu thang hoặc gối gấp khoảng giữa tầm. Khi nghỉ, đau giảm; trong giai đoạn nặng, đau có thể xuất hiện sớm hơn hoặc cả khi đi bộ. Sưng khớp lớn và khóa khớp không điển hình.
- Đau khu trú ở mặt ngoài gối, thường ngay trên đường khớp.
- Đau lặp lại sau một quãng chạy hoặc thời gian đạp xe tương đối ổn định.
- Đau tăng khi xuống dốc, xuống cầu thang hoặc chạy lâu.
- Ấn đau vùng lồi cầu ngoài xương đùi.
- Triệu chứng giảm khi dừng hoạt động nhưng tái xuất hiện nếu trở lại tải quá sớm.
- Cảm giác bật hoặc lạo xạo khu trú ngoài gối.
- Đau lan lên mặt ngoài đùi nhưng không theo đường tê thần kinh điển hình.
- Đau khi đi bộ thường ngày trong giai đoạn kích thích nặng.
- Sưng khu trú nhẹ; tràn dịch khớp rõ gợi ý chẩn đoán khác.
Nên đặt lịch khám: đau tái diễn qua nhiều buổi, buộc phải đổi dáng chạy hoặc không cải thiện sau điều chỉnh tải. Cần khám trong ngày: gối sưng rõ, nóng đỏ, sốt, đau ban đêm tăng, tê yếu hoặc đau sau va chạm mạnh. Cần tái khám sớm: đau xuất hiện sớm hơn dù đã phục hồi đúng, hoặc không thể tiến triển chương trình trở lại thể thao.
ITBS đơn thuần hiếm khi cần cấp cứu. Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi có biến dạng gối, mất mạch hoặc cảm giác ở chân, đau dữ dội sau tai nạn, không thể chịu trọng lượng, gối bị khóa hoàn toàn, hoặc sưng nhanh kèm khó thở sau bất động. Không tự lái xe nếu chân mất vững hoặc đau nặng; không trì hoãn để xoa bóp mạnh hay nắn chỉnh.
Chẩn đoán Hội chứng dải chậu chày
Chẩn đoán dựa trên kiểu đau liên quan tải, vị trí mặt ngoài gối, thay đổi luyện tập và khám động tác. Bác sĩ cần phân biệt với rách sụn chêm ngoài, tổn thương dây chằng bên, đau bánh chè – đùi, bệnh khớp, đau quy chiếu từ hông hoặc cột sống và gãy stress. Hình ảnh học không bắt buộc ở ca điển hình, nhưng hữu ích khi triệu chứng khác thường hoặc không đáp ứng.
Bác sĩ quan sát đi bộ, ngồi xổm, bước xuống và có thể phân tích chạy; đánh giá sức mạnh cơ mông, kiểm soát chậu – thân, tầm vận động hông – gối – cổ chân và ấn vùng đau. Một số nghiệm pháp gây đau có thể hỗ trợ, nhưng độ chính xác không đủ để dùng riêng lẻ. Khám khớp và thần kinh giúp loại trừ tổn thương khác.
Không có xét nghiệm máu đặc hiệu cho ITBS. Xét nghiệm chỉ cần khi có sốt, sưng nóng, đau nhiều khớp, cứng khớp kéo dài hoặc nghi bệnh viêm, nhiễm trùng hay chuyển hóa. Kết quả bình thường không tự động xác nhận ITBS; kết luận phải dựa trên toàn bộ bệnh cảnh.
X-quang thường bình thường nhưng có thể loại trừ tổn thương xương, thoái hóa hoặc bất thường trục. Siêu âm có thể đánh giá mô mềm và vùng dịch khu trú, song phụ thuộc người thực hiện. MRI được dùng khi cần loại trừ rách sụn chêm, tổn thương sụn, gãy stress hoặc bệnh lý khác; bất thường nhẹ trên MRI phải phù hợp với vị trí đau.
Không có tiêu chuẩn vàng thống nhất. Chẩn đoán thường yêu cầu đau mặt ngoài gối liên quan vận động lặp lại, đau tái tạo tại vùng lồi cầu ngoài, kiểu khởi phát phù hợp và không có dấu hiệu tốt hơn cho bệnh trong khớp hoặc chấn thương cấp. Thang chức năng và nhật ký tải dùng để theo dõi, không phải công cụ tự chẩn đoán.
Điều trị Hội chứng dải chậu chày
Mục tiêu là làm dịu mô, duy trì thể lực và tăng khả năng chịu tải của toàn chuỗi hông – gối – cổ chân. Giai đoạn đầu giảm hoặc thay thế hoạt động kích thích; sau đó tập sức mạnh, kiểm soát động tác và tăng dần chạy hoặc đạp xe. Kế hoạch cần xử lý lỗi thiết bị, bề mặt, lịch tập và hồi phục. Không nên chỉ điều trị tại điểm đau mà bỏ qua tải tổng thể.
Thuốc giảm đau hoặc chống viêm có thể hỗ trợ ngắn hạn nếu bác sĩ đánh giá phù hợp, nhưng bằng chứng không cho thấy thuốc thay thế phục hồi chức năng. Cần thận trọng ở người bệnh dạ dày, thận, tim mạch, đang dùng thuốc chống đông, mang thai hoặc cao tuổi. Không dùng thuốc để che đau rồi tiếp tục tăng quãng đường.
Tiêm corticosteroid quanh vùng đau đôi khi được cân nhắc ở ca kích thích kéo dài sau khi đã xác định đúng vị trí, nhưng lợi ích thường ngắn hạn và có rủi ro với mô mềm. Các phương pháp kim, sóng xung kích hoặc tiêm sinh học chưa có bằng chứng đồng nhất cho ITBS. Thủ thuật chỉ nên bổ trợ kế hoạch phục hồi, không thay thế quản lý tải.
Phẫu thuật giải phóng hoặc cắt lọc phần dải chậu chày hiếm khi được chỉ định. Chỉ cân nhắc khi đau khu trú kéo dài, chẩn đoán đã được xác nhận, nguyên nhân khác đã loại trừ và điều trị bảo tồn có cấu trúc không hiệu quả. Người bệnh cần hiểu bằng chứng chủ yếu từ nghiên cứu nhỏ, cùng nguy cơ sẹo, yếu, nhiễm trùng và đau dai dẳng.
Chườm lạnh sau hoạt động, điều chỉnh giày hoặc thiết lập xe, băng dán và kỹ thuật thư giãn mô có thể giúp kiểm soát triệu chứng. Bài tập thường nhấn mạnh cơ mông giữa, cơ xoay ngoài hông, kiểm soát một chân và sức bền thân mình. Lăn ống nên nhẹ, tránh gây bầm hoặc đau kéo dài và không thay thế tăng sức mạnh.
Ghi thời điểm đau bắt đầu trong buổi tập, mức đau cao nhất, độ dài bước hoặc công suất, và phản ứng sau 24 giờ. Cải thiện được thể hiện khi đau xuất hiện muộn hơn, mức nhẹ hơn và không ảnh hưởng sinh hoạt. Tái khám nếu gối sưng, khóa, mất vững, đau về đêm hoặc không thể tăng tải dù đã điều chỉnh nhiều tuần.
Thời gian phục hồi phụ thuộc thời gian mắc, mức kích thích, mục tiêu thể thao và khả năng thay đổi tải. Một số người cải thiện trong vài tuần, trong khi ca kéo dài cần nhiều tháng để tái xây dựng sức mạnh và dung nạp chạy. Trở lại thi đấu không nên dựa vào một mốc lịch cố định mà vào chức năng và phản ứng sau tập.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Đau kéo dài có thể làm giảm thành tích, thay đổi dáng chạy và gây quá tải thứ phát ở hông, gối đối bên hoặc cẳng chân. Biến chứng do tự điều trị gồm bầm mô vì lăn quá mạnh, tác dụng phụ thuốc và trì hoãn chẩn đoán rách sụn chêm hoặc gãy stress. Sau phẫu thuật hiếm gặp nhiễm trùng, sẹo đau hoặc yếu mô ngoài gối.
Tiên lượng thường tốt với chương trình bảo tồn cá thể hóa, đặc biệt khi phát hiện sớm yếu tố tăng tải. Kết quả phụ thuộc việc duy trì thể lực thay thế, cải thiện kiểm soát hông – chân và trở lại môn theo tiến trình. Bằng chứng hiện có chưa xác định một bài tập duy nhất tốt nhất cho mọi người; đáp ứng cần được theo dõi và điều chỉnh.
ITBS có thể tái phát khi tăng khối lượng trước khi mô thích nghi, bỏ qua ngày hồi phục, quay lại dốc quá sớm hoặc không sửa thiết lập chạy – xe. Duy trì bài tập sức mạnh, tăng tải theo từng giai đoạn và dùng nhật ký triệu chứng giúp nhận ra ngưỡng quá tải trước khi đau trở lại rõ.
Tăng quãng đường, tốc độ và độ dốc từng bước; xen kẽ ngày nặng – nhẹ; duy trì sức mạnh hông, chân và thân; kiểm tra giày, bề mặt và thiết lập xe; ngủ và dinh dưỡng đủ. Chương trình phòng ngừa nên phù hợp lịch sử chấn thương và môn thể thao, không áp dụng một tỷ lệ tăng tải cứng nhắc cho mọi người.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Hội chứng dải chậu chày
Không có thực phẩm chữa ITBS. Ăn đủ năng lượng, protein và vi chất giúp thích nghi với tập luyện; thiếu năng lượng kéo dài có thể làm phục hồi kém và tăng nguy cơ chấn thương. Điều chỉnh cân nặng chỉ nên thực hiện từ từ nếu cần. Không dùng chất bổ sung để thay cho nghỉ phục hồi, kỹ thuật và bài tập sức mạnh.
Tạm giảm chạy dốc, đường nghiêng hoặc các buổi gây đau sớm; có thể duy trì bơi, tập thân trên hoặc đạp xe nếu không kích thích triệu chứng. Trong phục hồi, ưu tiên chất lượng động tác một chân, sau đó thêm tốc độ, dốc và thời lượng. Giấc ngủ và phân bố buổi tập quan trọng không kém bài tập tại phòng.
Ghi quãng đường hoặc phút trước khi đau, địa hình, giày, cường độ cảm nhận và mức đau sáng hôm sau. Quay video ngắn từ phía trước hoặc sau có thể hỗ trợ chuyên viên phân tích, nhưng không nên tự kết luận từ một góc quay. Dừng tự theo dõi và đi khám nếu có sưng lớn, khóa khớp, mất vững hoặc đau sau chấn thương.
- Không tiếp tục chạy khi đau tăng nhanh và làm biến đổi dáng chạy.
- Không chỉ lăn dải chậu chày thật mạnh mà bỏ qua tải, sức mạnh và kỹ thuật.
- Không tự chẩn đoán ITBS khi gối sưng, khóa hoặc mất vững.
- Không dùng thuốc giảm đau để vượt qua buổi tập dài.
- Không tăng đồng thời quãng đường, tốc độ và độ dốc trong cùng giai đoạn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
ITBS có thể gặp ở thanh thiếu niên chơi thể thao, nhưng đau ngoài gối ở trẻ cần loại trừ tổn thương sụn tăng trưởng, xương, sụn chêm và bất thường hông. Chương trình tập phải phù hợp tuổi xương, kỹ thuật và tổng tải từ nhiều đội hoặc môn. Đau làm trẻ đi khập khiễng cần được khám.
Ở người cao tuổi, đau ngoài gối thường đồng thời với thoái hóa khớp, bệnh hông, đau thần kinh hoặc yếu cơ. Cần đánh giá thăng bằng, nguy cơ té ngã và bệnh tim mạch trước chương trình thể lực. Bài tập nên tăng chậm, có điểm tựa và ưu tiên chức năng đi bộ, cầu thang hơn mục tiêu thành tích.
Thay đổi trọng tâm, độ lỏng mô và tải cơ thể trong thai kỳ có thể làm đau hông – gối, nhưng cần phân biệt ITBS với huyết khối, đau vùng chậu hoặc bệnh khác. Ưu tiên điều chỉnh hoạt động và bài tập an toàn theo tuổi thai. Thuốc hoặc thủ thuật cần được bác sĩ sản khoa và bác sĩ điều trị thống nhất.
Phục hồi sức mạnh và quản lý tải thường phù hợp trong thời kỳ cho con bú, nhưng thiếu ngủ và thay đổi lịch sinh hoạt có thể làm phục hồi chậm. Lựa chọn thuốc cần xem xét độ an toàn cho trẻ; không mặc định phải ngừng cho bú. Tăng vận động sau sinh nên tiến triển theo chức năng sàn chậu và toàn thân.
ITBS không thường liên quan suy giảm miễn dịch, nhưng người suy giảm miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng hoặc bệnh viêm biểu hiện không điển hình. Gối nóng đỏ, sưng, sốt hoặc đau khi nghỉ cần khám sớm hơn thay vì tiếp tục tự phục hồi như chấn thương quá tải.
Thoái hóa khớp gối, bệnh hông, bệnh cột sống, đái tháo đường, bệnh thần kinh và béo phì có thể thay đổi cơ học và khả năng tập. Thuốc chống đông hoặc bệnh thận ảnh hưởng lựa chọn thuốc và thủ thuật. Mục tiêu nên cá thể hóa theo khả năng đi lại, thăng bằng và nguy cơ tim mạch.
Sau phẫu thuật chi dưới, đau ngoài gối có thể do thay đổi dáng đi, thiết bị cố định, yếu cơ hoặc biến chứng chứ không nhất thiết là ITBS. Cần tuân thủ giới hạn chịu tải và chương trình của phẫu thuật viên. Sưng nóng, chảy dịch, sốt, đau bắp chân hoặc khó thở cần đánh giá khẩn.
Câu hỏi thường gặp về Hội chứng dải chậu chày
Không. Dải chậu chày là phần dày của mạc đùi, không phải một trong các dây chằng chính nằm trong hoặc quanh khớp gối. ITBS thường là hội chứng quá tải và chèn ép mô vùng ngoài gối khi vận động lặp lại, không phải rách cấp tính. Tuy nhiên, đau mặt ngoài gối sau va chạm, kèm sưng, mất vững hoặc khóa khớp có thể liên quan dây chằng bên ngoài, sụn chêm hoặc cấu trúc khác. Vì vậy, hoàn cảnh khởi phát và khám lâm sàng rất quan trọng; không nên tự gán mọi đau ngoài gối cho dải chậu chày.
Đa số người bệnh cải thiện rõ bằng điều trị bảo tồn, nhưng thời gian và mức hồi phục khác nhau. Cốt lõi là giảm tải gây kích thích, duy trì thể lực thay thế, tăng sức mạnh hông – chân, sửa kỹ thuật hoặc thiết bị và trở lại môn theo giai đoạn. Chỉ nghỉ hoàn toàn rồi quay lại mức cũ thường làm tái phát. Nếu đau kéo dài dù đã có chương trình phục hồi phù hợp, bác sĩ cần xem lại chẩn đoán và tìm tổn thương khác. Phẫu thuật hiếm khi cần và bằng chứng cho các kỹ thuật xâm lấn vẫn hạn chế hơn so với phục hồi chức năng.
Kéo giãn và lăn ống có thể giúp giảm cảm giác căng hoặc đau ngắn hạn ở một số người, nhưng dải chậu chày là mô rất chắc và khó “kéo dài” đáng kể. Các biện pháp này không nên là điều trị duy nhất. Hiệu quả lâu dài thường phụ thuộc quản lý tải, sức mạnh cơ mông – hông, kiểm soát một chân và kỹ thuật chạy hoặc đạp xe. Lăn quá mạnh có thể gây bầm và kích thích thêm vùng đau. Nên dùng mức áp lực dễ chịu, tránh trực tiếp ép mạnh lên điểm đau cấp và theo dõi phản ứng trong 24 giờ.
Không có mốc cố định cho mọi người. Có thể bắt đầu chương trình chạy – đi bộ khi đi bộ nhanh, lên xuống cầu thang và các bài tập một chân cơ bản không làm đau tăng kéo dài. Buổi chạy đầu nên ngắn, mặt phẳng, cường độ thấp và có ngày nghỉ xen kẽ. Chỉ tăng một biến số mỗi giai đoạn, chẳng hạn thời lượng trước rồi mới đến tốc độ hoặc dốc. Nếu đau xuất hiện sớm hơn, làm thay đổi dáng chạy hoặc nặng hơn sáng hôm sau, cần giảm tải. Vận động viên thi đấu nên có tiêu chí chức năng do chuyên viên xây dựng.
Có thể tái phát, nhất là khi quay lại quãng đường cũ quá nhanh hoặc vẫn giữ yếu tố gây quá tải như chạy dốc nhiều, lịch tập dày, thiết lập xe không phù hợp và thiếu sức mạnh hông. Phòng tái phát không chỉ là kéo giãn; cần duy trì bài tập sức mạnh, theo dõi tổng tải, phân bố ngày hồi phục và điều chỉnh kỹ thuật khi thật sự có vấn đề. Nhật ký ghi thời điểm đau bắt đầu và phản ứng ngày hôm sau giúp nhận biết sớm. Nếu triệu chứng thay đổi vị trí, kèm sưng hoặc khóa khớp, nên khám lại thay vì tự xử lý như lần trước.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

