Viêm cân gan chân là tình trạng đau ở mặt dưới gót chân do cân gan chân bị quá tải và thoái hóa vi thể tại điểm bám vào xương gót. Cơn đau thường rõ nhất ở những bước đầu tiên sau khi ngủ dậy hoặc sau một thời gian ngồi nghỉ, sau đó có thể dịu rồi tăng lại khi đứng, đi hoặc chạy lâu. Bệnh không lây và hiếm khi đe dọa tính mạng, nhưng có thể làm thay đổi dáng đi, giảm khả năng vận động và ảnh hưởng công việc. Bác sĩ thường chẩn đoán dựa trên bệnh sử và khám; X-quang hoặc siêu âm chỉ cần khi biểu hiện không điển hình hoặc cần loại trừ gãy xương do stress, bệnh lý gân Achilles, chèn ép thần kinh hay viêm khớp. Điều trị sớm tập trung vào điều chỉnh tải, kéo giãn, phục hồi sức mạnh và giày dép phù hợp.
Viêm cân gan chân là bệnh gì?
Viêm cân gan chân là một dạng đau gót chân cơ học xuất phát chủ yếu từ cân gan chân, dải mô liên kết dày chạy từ xương gót tới các ngón và góp phần duy trì vòm bàn chân. Tổn thương thường nằm gần điểm bám ở mặt trong xương gót, nơi chịu lực kéo lặp lại khi đứng, đi và chạy. Ở nhiều trường hợp mạn tính, mô học nghiêng về thoái hóa, rối loạn sắp xếp collagen và vi rách hơn là phản ứng viêm cấp thuần túy; vì vậy thuật ngữ plantar fasciopathy đôi khi được dùng. Tình trạng này khác gai gót chân: gai xương có thể thấy trên X-quang nhưng không nhất thiết là nguyên nhân gây đau. Nó cũng khác viêm gân Achilles, gãy xương gót do stress, hội chứng ống cổ chân và teo đệm mỡ gót, những bệnh có vị trí đau hoặc hoàn cảnh khởi phát khác.
| Tên bệnh | Viêm cân gan chân |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Plantar fasciitis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Đau gót chân do cân gan chân; plantar heel pain |
| Mã ICD-10 | M72.2 thường được dùng cho viêm cân gan chân trong ICD-10-CM; cần đối chiếu phiên bản mã và quy định thanh toán tại cơ sở. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Cơ xương khớp; bàn chân – cổ chân; y học thể thao và phục hồi chức năng |
| Cơ quan ảnh hưởng | Cân gan chân, điểm bám ở củ trong xương gót và các cấu trúc chịu tải của vòm bàn chân. |
| Tính chất bệnh | Tổn thương quá tải không lây, thường tiến triển bán cấp hoặc mạn; tên gọi “viêm” không luôn phản ánh viêm cấp đơn thuần. |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp, đặc biệt ở người phải đứng lâu, người chạy bộ và người có thay đổi tải vận động. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Viêm cân gan chân
Khi tải kéo lên cân gan chân vượt quá khả năng thích nghi của mô, các vi tổn thương tích lũy tại điểm bám xương gót. Quá trình sửa chữa không hoàn chỉnh có thể làm collagen sắp xếp kém, mô dày hơn và nhạy đau khi cân bị căng ở bước đầu tiên. Cơ bắp chân căng, hạn chế gấp mu cổ chân hoặc kiểm soát hông – bàn chân kém có thể làm lực kéo tăng. Sau nghỉ, cân ở tư thế rút ngắn; lúc đứng dậy, mô bị kéo đột ngột nên đau rõ. Khi vận động nhẹ, mô ấm lên và đau có thể giảm tạm thời, nhưng tải kéo dài lại kích thích triệu chứng.
Thực hành thường phân loại theo thời gian và biểu hiện: mới khởi phát, dai dẳng hoặc tái phát; đau điển hình tại điểm bám trong xương gót hoặc đau lan theo vòm. Phân loại có ích để quyết định mức độ điều chỉnh tải, nhu cầu vật lý trị liệu và khi nào cần hình ảnh học. Không nên tự suy luận mức độ bệnh chỉ từ sự hiện diện của gai gót.
Viêm cân gan chân là nguyên nhân thường gặp của đau gót ở người trưởng thành. Bệnh xuất hiện ở cả người ít vận động lẫn vận động viên, thường gặp hơn ở nhóm trung niên, người có thừa cân, người đứng hoặc đi nhiều trong công việc và người chạy bộ. Dữ liệu đại diện toàn quốc tại Việt Nam còn hạn chế, nên không nên áp dụng trực tiếp tỷ lệ từ quần thể nước ngoài cho từng cá nhân.
Bệnh hình thành qua quá trình tích lũy vi chấn thương: tải tăng hoặc khả năng chịu tải giảm làm điểm bám cân gan chân bị kích thích, sau đó phục hồi mô không theo kịp. Đây không phải đường lây nhiễm và không truyền từ người sang người.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm cân gan chân
Nguyên nhân trực tiếp thường là quá tải cơ học lặp lại lên cân gan chân thay vì một chấn thương đơn độc. Yếu tố thúc đẩy gồm tăng đột ngột thời lượng chạy hoặc đứng, đổi bề mặt tập, giày không phù hợp, tăng cân và giảm linh hoạt cổ chân. Một số bệnh viêm hệ thống có thể gây đau vùng bám gân – cân, nhưng cần phân biệt bằng triệu chứng toàn thân và đánh giá chuyên khoa.
Có thể thay đổi: tăng tải vận động quá nhanh, thừa cân, đứng lâu, giày mòn hoặc thiếu nâng đỡ, cơ bắp chân căng và sức mạnh bàn chân – hông chưa phù hợp. Khó thay đổi: tuổi, cấu trúc bàn chân, tiền sử đau gót và một số bệnh lý hệ thống. Yếu tố nguy cơ không đồng nghĩa chắc chắn sẽ mắc bệnh.
Người chạy bộ tăng quãng đường, nhân viên phải đứng nhiều, người mới tăng cân, người có hạn chế vận động cổ chân, bàn chân rất bẹt hoặc rất lõm và người trở lại vận động sau thời gian nghỉ dài dễ xuất hiện triệu chứng. Người mắc đái tháo đường hoặc bệnh thần kinh ngoại biên cần được đánh giá kỹ vì đau chân có thể có nguyên nhân khác.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm cân gan chân
Đau thường khởi phát từ từ ở mặt dưới – trong gót chân. Kiểu đau “bước đầu tiên” sau ngủ dậy hoặc sau ngồi lâu khá điển hình; cơn đau có thể giảm khi đi vài phút rồi tăng lại cuối ngày hoặc sau chạy. Một số người đau cả vòm bàn chân. Tê, bỏng rát, đau về đêm liên tục hoặc đau lan rộng không phải biểu hiện điển hình và gợi ý cần tìm nguyên nhân khác.
- Đau chói hoặc âm ỉ ở mặt dưới gót, gần phía trong.
- Đau nhiều ở bước đầu tiên buổi sáng hoặc sau thời gian không chịu tải.
- Đau tăng khi đứng lâu, đi bộ xa, chạy, leo cầu thang hoặc đi chân trần trên nền cứng.
- Ấn đau khu trú tại điểm bám cân gan chân ở xương gót.
- Căng bắp chân hoặc giảm khả năng gấp mu cổ chân đi kèm.
- Đau lan dọc vòm trong bàn chân.
- Cảm giác căng buổi sáng kéo dài hơn bình thường.
- Đau hai bên hoặc kèm đau nhiều điểm bám gân, có thể gợi ý bệnh viêm hệ thống.
- Bầm tím rõ hoặc đau đột ngột sau tiếng “rắc” có thể liên quan rách cân gan chân hơn là thể quá tải điển hình.
Nên đặt lịch khám: đau kéo dài hơn vài tuần, tái phát nhiều lần hoặc hạn chế công việc và vận động. Cần khám trong ngày: đau tăng nhanh, sưng đỏ nóng, có sốt, vết loét, tê yếu hoặc đang mắc đái tháo đường kèm tổn thương bàn chân. Cần tái khám sớm: không cải thiện dù đã điều chỉnh tải và tập đúng, hoặc xuất hiện tác dụng phụ của thuốc.
Viêm cân gan chân đơn thuần hiếm khi là cấp cứu. Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu nếu đau chân xuất hiện cùng chấn thương mạnh, biến dạng, mất cảm giác hoặc vận động, bàn chân lạnh tái, chảy máu không cầm, hoặc không thể chịu trọng lượng sau tai nạn. Không tự lái xe khi đau nặng hoặc choáng; không trì hoãn để thử đắp lá, bó thuốc hay nắn chỉnh.
Chẩn đoán Viêm cân gan chân
Bác sĩ kết hợp vị trí và thời điểm đau, thay đổi hoạt động, bệnh nền, thuốc đang dùng và khám bàn chân – cổ chân. Phần lớn trường hợp điển hình không cần xét nghiệm hoặc chụp ngay. Hình ảnh học được cân nhắc khi đau không điển hình, sau chấn thương, điều trị kéo dài không hiệu quả hoặc cần loại trừ gãy stress, tổn thương thần kinh, gân hay khối choán chỗ. Người bệnh không nên tự chẩn đoán chỉ dựa trên gai gót trên phim.
Bác sĩ thường quan sát dáng đi, vòm bàn chân, độ mòn giày; sờ điểm đau ở củ trong xương gót; đánh giá tầm vận động cổ chân, độ căng bắp chân và khả năng chịu tải. Khám cảm giác, mạch máu và các nghiệm pháp thần kinh giúp loại trừ chèn ép. Khi đau hai bên hoặc có cứng khớp buổi sáng kéo dài, bác sĩ có thể tìm dấu hiệu bệnh viêm hệ thống.
Không có xét nghiệm máu đặc hiệu cho viêm cân gan chân cơ học. Xét nghiệm viêm, chuyển hóa hoặc miễn dịch chỉ được chỉ định khi bệnh sử gợi ý nhiễm trùng, gout, viêm cột sống thể trục, bệnh khớp viêm hoặc nguyên nhân toàn thân. Kết quả phải được diễn giải cùng triệu chứng, vì bất thường đơn lẻ không xác nhận nguyên nhân đau gót.
X-quang giúp đánh giá xương, gãy stress muộn, thoái hóa hoặc bất thường khác; gai gót không chứng minh là nguồn đau. Siêu âm có thể thấy cân dày hoặc thay đổi cấu trúc và hỗ trợ hướng dẫn thủ thuật. MRI dành cho trường hợp dai dẳng hoặc nghi rách, gãy stress, u, nhiễm trùng hay chèn ép thần kinh. Hình ảnh bình thường không loại trừ hoàn toàn đau cân gan chân giai đoạn sớm.
Không có một tiêu chuẩn duy nhất áp dụng cho mọi cơ sở. Chẩn đoán lâm sàng thường dựa trên đau vùng gan chân – gót trong, đau rõ ở bước đầu tiên sau nghỉ và đau tái tạo khi ấn hoặc kéo căng cân gan chân, đồng thời không có dấu hiệu giải thích tốt hơn. Các thang chức năng có thể dùng để theo dõi đáp ứng, không phải công cụ tự chẩn đoán.
Điều trị Viêm cân gan chân
Mục tiêu là giảm đau, phục hồi khả năng chịu tải và xử lý yếu tố cơ học mà không bất động quá mức. Điều trị bắt đầu bằng giáo dục, điều chỉnh hoạt động, bài tập kéo giãn và tăng sức mạnh có tiến triển; giày, băng dán hoặc dụng cụ hỗ trợ được cá thể hóa. Can thiệp xâm lấn chỉ cân nhắc khi chương trình bảo tồn đủ thời gian và đúng kỹ thuật không hiệu quả, sau khi xác nhận chẩn đoán.
Paracetamol hoặc thuốc chống viêm không steroid có thể được bác sĩ cân nhắc để giảm đau ngắn hạn, nhưng không sửa nguyên nhân quá tải. Thuốc chống viêm cần thận trọng ở người loét dạ dày, bệnh thận, bệnh tim mạch, dùng thuốc chống đông, mang thai hoặc cao tuổi. Không tự phối hợp nhiều thuốc giảm đau và không kéo dài sử dụng khi chưa được đánh giá.
Tiêm corticosteroid có thể giảm đau ngắn hạn ở một số người nhưng có nguy cơ teo đệm mỡ, tổn thương mô hoặc rách cân nếu chỉ định không phù hợp. Liệu pháp sóng xung kích ngoài cơ thể có thể được cân nhắc cho ca dai dẳng. Các kỹ thuật tiêm sinh học còn khác biệt về bằng chứng; cần trao đổi rõ lợi ích, chi phí, giới hạn và nguy cơ trước thủ thuật.
Phẫu thuật giải phóng một phần cân gan chân hiếm khi cần và chỉ xem xét ở người đau kéo dài, chẩn đoán chắc chắn, đã tuân thủ điều trị bảo tồn có cấu trúc nhưng vẫn suy giảm chức năng đáng kể. Quyết định phụ thuộc nghề nghiệp, mức hoạt động, bệnh nền và nguy cơ như tổn thương thần kinh, thay đổi vòm chân, đau dai dẳng hoặc nhiễm trùng.
Chườm lạnh ngắn sau hoạt động, băng dán hỗ trợ, lót giày phù hợp, nẹp đêm trong một số trường hợp và hướng dẫn lựa chọn giày có thể giảm triệu chứng. Kéo giãn riêng cân gan chân và cơ sinh đôi – dép, cùng bài tập tăng sức mạnh cơ bàn chân và hông, nên được tăng dần theo đáp ứng thay vì tập đến đau kéo dài.
Theo dõi mức đau ở bước đầu tiên, thời gian đứng hoặc đi chịu được, quãng đường vận động và phản ứng trong 24 giờ sau tập. Cần liên hệ bác sĩ nếu đau tăng liên tục, xuất hiện tê yếu, bầm tím, sưng nóng đỏ, hoặc thuốc gây đau bụng, khó thở, phù hay giảm tiểu. Mục tiêu chức năng thường hữu ích hơn chỉ nhìn điểm đau tại một thời điểm.
Cải thiện thường diễn ra từ từ trong nhiều tuần đến nhiều tháng. Người mới mắc và điều chỉnh tải sớm có thể hồi phục nhanh hơn; triệu chứng kéo dài, công việc đứng nhiều, thừa cân hoặc tập không phù hợp có thể làm thời gian lâu hơn. Không nên cam kết một mốc khỏi cố định; trở lại chạy cần dựa vào khả năng chịu tải và không tăng đau kéo dài sau buổi tập.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Đau kéo dài có thể dẫn đến đi khập khiễng, giảm vận động, đau thứ phát ở cổ chân, gối, hông hoặc lưng và ảnh hưởng giấc ngủ. Biến chứng do điều trị gồm kích ứng da do băng, tác dụng phụ thuốc, rách cân hoặc teo đệm mỡ sau tiêm, và biến chứng phẫu thuật hiếm gặp. Gai gót không phải biến chứng bắt buộc của bệnh.
Tiên lượng nhìn chung thuận lợi khi chẩn đoán đúng và tải được điều chỉnh có hệ thống. Nhiều người trở lại hoạt động mà không cần phẫu thuật, nhưng tốc độ cải thiện khác nhau và triệu chứng có thể dao động. Kết quả chịu ảnh hưởng bởi thời gian mắc, khả năng tuân thủ bài tập, bệnh nền, cân nặng, yêu cầu công việc và việc loại trừ đúng nguyên nhân đau gót khác.
Viêm cân gan chân có thể tái phát nếu tăng tải đột ngột, ngừng bài tập quá sớm, dùng giày không phù hợp hoặc vẫn còn hạn chế cổ chân và yếu cơ. Giảm nguy cơ bằng cách tăng quãng đường từ từ, duy trì sức mạnh – độ linh hoạt, luân phiên bề mặt tập và theo dõi phản ứng đau ngày hôm sau.
Phòng bệnh tập trung vào quản lý tải: tăng thời lượng và cường độ theo từng bước, khởi động phù hợp, thay giày khi mòn, tránh chuyển đột ngột sang nền cứng hoặc giày tối giản, duy trì sức mạnh bàn chân – bắp chân – hông và kiểm soát cân nặng khi phù hợp. Sau hồi phục, tiếp tục bài tập nền giúp giảm nguy cơ tái phát.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm cân gan chân
Không có thực phẩm đặc hiệu chữa viêm cân gan chân. Chế độ ăn cân bằng, đủ protein, rau quả và năng lượng phù hợp hỗ trợ phục hồi mô và quản lý cân nặng. Người có gout, đái tháo đường, bệnh thận hoặc đang dùng thuốc cần kế hoạch riêng. Không nên dùng thực phẩm chức năng thay thế điều chỉnh tải và phục hồi chức năng.
Không cần nghỉ hoàn toàn nếu vẫn có thể vận động với mức đau chấp nhận được và không tăng kéo dài ngày hôm sau. Có thể tạm chuyển sang đạp xe nhẹ, bơi hoặc bài tập ít va chạm. Hạn chế chạy dốc, nhảy hoặc đứng lâu trong giai đoạn kích thích; sau đó tăng dần tải theo kế hoạch và ưu tiên giấc ngủ đủ.
Ghi điểm đau buổi sáng, số phút đứng hoặc đi trước khi đau, loại giày, buổi tập và phản ứng sau 24 giờ. Có thể chụp ảnh vùng sưng hoặc giày mòn để trao đổi với chuyên viên. Theo dõi tại nhà không thay thế khám khi đau sau chấn thương, có tê yếu, vết loét, sốt hoặc không chịu được trọng lượng.
- Không cố chạy xuyên qua cơn đau tăng dần hoặc đau kéo dài sang ngày hôm sau.
- Không lăn, giẫm vật cứng hay kéo giãn quá mạnh trực tiếp lên điểm đau cấp.
- Không tự tiêm thuốc hoặc lặp lại tiêm khi chưa đánh giá nguy cơ.
- Không dùng gai gót trên X-quang làm lý do duy nhất để phẫu thuật.
- Không tự phối hợp thuốc giảm đau, thuốc chống viêm hoặc ngừng thuốc bệnh nền.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Đau gót ở trẻ em thường cần phân biệt bệnh Sever, chấn thương, nhiễm trùng hoặc bệnh viêm hơn là mặc định viêm cân gan chân. Trẻ đau kéo dài, đi khập khiễng, sốt hoặc không chịu tải cần được khám. Bài tập và giày dép phải phù hợp giai đoạn tăng trưởng và mức vận động.
Người cao tuổi có thể đồng thời bị teo đệm mỡ gót, bệnh thần kinh ngoại biên, thoái hóa khớp và dùng nhiều thuốc. Cần đánh giá nguy cơ té ngã, chức năng thận – tiêu hóa trước thuốc chống viêm và lựa chọn bài tập có điểm tựa an toàn. Mục tiêu ưu tiên khả năng đi lại và tự chăm sóc.
Thai kỳ làm thay đổi cân nặng, dáng đi và độ lỏng mô, có thể làm đau gót tăng. Ưu tiên điều chỉnh giày, tải và bài tập nhẹ; thuốc và thủ thuật phải do bác sĩ sản khoa hoặc bác sĩ điều trị cân nhắc theo tuổi thai. Không tự dùng thuốc chống viêm và không tự ngừng thuốc đang được kê.
Phần lớn biện pháp cơ học và phục hồi chức năng có thể áp dụng, nhưng lựa chọn thuốc cần xem xét mức bài tiết vào sữa, tuổi trẻ và bệnh nền của mẹ. Không mặc định phải ngừng cho bú; nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng trước khi dùng thuốc giảm đau kéo dài hay thực hiện thủ thuật.
Người suy giảm miễn dịch có ngưỡng đi khám thấp hơn nếu gót sưng nóng đỏ, có vết thương hoặc sốt, vì nhiễm trùng mô mềm hay xương có thể biểu hiện không điển hình. Không nên tự tiêm hoặc dùng thuốc che lấp triệu chứng trước khi loại trừ nhiễm trùng.
Đái tháo đường, bệnh thần kinh ngoại biên, bệnh mạch máu, gout, bệnh khớp viêm, béo phì và bệnh thận có thể thay đổi chẩn đoán và lựa chọn điều trị. Cần kiểm tra da, cảm giác, tưới máu và tương tác thuốc; mục tiêu vận động phải cá thể hóa theo nguy cơ loét, té ngã và khả năng phục hồi.
Sau phẫu thuật bàn chân hoặc chi dưới, đau vùng cân gan chân có thể liên quan thay đổi chịu tải, sẹo, yếu cơ hoặc biến chứng khác. Không tự tăng đi bộ để “phá dính”; cần tuân thủ giới hạn chịu trọng lượng, theo dõi vết mổ và báo bác sĩ nếu sưng đỏ, chảy dịch, sốt hoặc đau tăng.
Câu hỏi thường gặp về Viêm cân gan chân
Viêm cân gan chân thường không nguy hiểm đến tính mạng và đa số có thể kiểm soát bằng điều chỉnh tải, bài tập và chăm sóc phù hợp. Tuy nhiên, đau kéo dài có thể làm người bệnh đi lệch, giảm vận động và phát sinh đau ở cổ chân, gối, hông hoặc lưng. Cần khám sớm nếu đau xuất hiện sau chấn thương mạnh, không thể chịu trọng lượng, có tê yếu, vết loét, sốt hoặc sưng đỏ nóng. Những dấu hiệu này không điển hình cho viêm cân gan chân đơn thuần và có thể liên quan gãy xương, nhiễm trùng, tổn thương thần kinh hoặc mạch máu.
Một số trường hợp nhẹ cải thiện dần khi giảm yếu tố quá tải, nhưng “chờ tự khỏi” mà vẫn đứng, chạy hoặc tăng cân nặng như cũ có thể làm triệu chứng kéo dài. Quá trình phục hồi thường cần nhiều tuần đến nhiều tháng và phụ thuộc thời gian mắc, công việc, mức vận động, bệnh nền và việc tập đúng. Người bệnh nên bắt đầu bằng quản lý tải, kéo giãn và tăng sức mạnh có hướng dẫn. Nếu đau không tiến triển sau vài tuần, tái phát liên tục hoặc ảnh hưởng sinh hoạt, cần khám để xác nhận chẩn đoán và loại trừ nguyên nhân đau gót khác.
Có thể duy trì vận động nếu mức đau nhẹ, dáng đi không thay đổi và triệu chứng không tăng kéo dài trong ngày hôm sau. Khi đau tăng dần, đi khập khiễng hoặc đau buổi sáng nặng hơn sau tập, nên giảm quãng đường, tốc độ, dốc và chuyển tạm sang hoạt động ít va chạm. Trở lại chạy cần tăng từng bước, kết hợp bài tập bắp chân, bàn chân và kiểm soát hông. Không có một ngưỡng chung cho mọi người; vận động viên, người cao tuổi và người có bệnh nền nên được chuyên viên phục hồi chức năng cá thể hóa kế hoạch.
Gai gót là phần xương nhô thấy trên X-quang và có thể tồn tại ở người không đau. Vì vậy, phát hiện gai gót không chứng minh đó là nguyên nhân duy nhất của triệu chứng và cũng không đồng nghĩa phải phẫu thuật. Chẩn đoán cần dựa trên vị trí đau, kiểu đau sau nghỉ, khám lâm sàng và các dấu hiệu loại trừ bệnh khác. Điều trị thường vẫn tập trung vào khả năng chịu tải của cân gan chân, độ linh hoạt cổ chân, sức mạnh và giày dép. Chỉ khi biểu hiện không điển hình hoặc điều trị kéo dài không hiệu quả mới cần đánh giá hình ảnh sâu hơn.
Không có chế độ ăn nào được chứng minh chữa trực tiếp viêm cân gan chân. Nên ăn cân bằng, đủ protein và vi chất, nhiều rau quả, uống đủ nước và điều chỉnh năng lượng nếu cần quản lý cân nặng. Không cần kiêng một thực phẩm cụ thể trừ khi có bệnh nền như gout, đái tháo đường, bệnh thận hoặc dị ứng. Rượu bia, chế độ ăn quá nhiều năng lượng và thực phẩm siêu chế biến có thể cản trở mục tiêu cân nặng hoặc giấc ngủ. Thực phẩm chức năng không thay thế bài tập, điều chỉnh tải và đánh giá y khoa khi có dấu hiệu bất thường.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

