Loét dạ dày là một ổ mất niêm mạc sâu ở thành dạ dày, hình thành khi yếu tố gây tổn thương như acid, H. pylori hoặc thuốc chống viêm vượt quá khả năng bảo vệ và phục hồi của niêm mạc. Người bệnh có thể đau hoặc nóng rát vùng thượng vị, buồn nôn, nhanh no, đầy bụng; tuy nhiên một số trường hợp chỉ được phát hiện khi thiếu máu, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen. Khác với loét tá tràng, loét nằm trong dạ dày thường cần nội soi đánh giá kỹ và sinh thiết khi phù hợp để loại trừ ung thư dạ dày. Điều trị tập trung vào làm lành ổ loét, tiệt trừ H. pylori nếu có, hạn chế NSAID và kiểm soát các yếu tố nguy cơ. Theo dõi đúng hẹn giúp xác nhận liền sẹo, phát hiện tổn thương dai dẳng và giảm nguy cơ xuất huyết hoặc thủng.
Loét dạ dày là bệnh gì?
Loét dạ dày là một khuyết tổn của niêm mạc dạ dày xuyên qua lớp cơ niêm, sâu hơn tình trạng trợt niêm mạc. Bệnh thuộc nhóm loét peptic, nhưng vị trí ở dạ dày tạo ra yêu cầu chẩn đoán riêng: một số ung thư dạ dày có hình ảnh giống ổ loét, nên nội soi và sinh thiết thường quan trọng hơn so với loét tá tràng điển hình. Loét không đồng nghĩa với đau dạ dày; nhiều người đau thượng vị không có ổ loét, còn một số ổ loét lại gần như không đau. Việc xác định nguyên nhân, đặc điểm nội soi, biến chứng và nguy cơ ác tính quyết định thời gian điều trị cũng như kế hoạch theo dõi.
| Tên bệnh | Loét dạ dày |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Gastric ulcer |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Ổ loét dạ dày; loét peptic tại dạ dày; stomach ulcer |
| Mã ICD-10 | K25 – Loét dạ dày; mã chi tiết phụ thuộc cấp hay mạn và có chảy máu hoặc thủng. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh lý acid–peptic của dạ dày; chuyên khoa Tiêu hóa. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Niêm mạc và thành dạ dày; biến chứng có thể ảnh hưởng mạch máu, phúc mạc, tụy hoặc đường ra dạ dày. |
| Tính chất bệnh | Tổn thương loét có thể cấp hoặc mạn, không trực tiếp lây; nguyên nhân thường gặp là H. pylori và thuốc chống viêm không steroid. |
| Mức độ phổ biến | Là một dạng thường gặp của bệnh loét dạ dày–tá tràng, nhưng tần suất thay đổi theo tuổi, tỷ lệ H. pylori và mức sử dụng NSAID. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng; ổ loét không truyền từ người sang người. H. pylori, một nguyên nhân thường gặp, có thể lây theo đường tiêu hóa. |
Tổng quan chuyên môn về Loét dạ dày
Bình thường, chất nhầy, bicarbonate, tuần hoàn niêm mạc, prostaglandin và khả năng tái tạo tế bào bảo vệ dạ dày khỏi acid và pepsin. H. pylori gây viêm và làm suy yếu hàng rào này; NSAID ức chế cyclooxygenase, giảm prostaglandin và giảm tưới máu niêm mạc. Khi tổn thương vượt khả năng sửa chữa, niêm mạc bị phá hủy sâu tạo ổ loét. Ổ loét có thể ăn vào mạch máu gây chảy máu, xuyên hết thành gây thủng hoặc tạo viêm xơ quanh môn vị dẫn đến tắc nghẽn.
Loét dạ dày có thể được mô tả theo thời gian là cấp hoặc mạn; theo biến chứng là không biến chứng, có xuất huyết, có thủng hoặc đồng thời chảy máu và thủng. Nội soi còn ghi nhận vị trí, kích thước, bờ ổ loét, nền loét và dấu chảy máu theo phân loại Forrest khi có xuất huyết. Phân loại Johnson theo vị trí và cơ chế tiết acid đôi khi được dùng trong ngoại khoa nhưng ít quyết định điều trị nội khoa thường quy hiện nay.
Tần suất loét dạ dày giảm tại nhiều nơi nhờ điều trị H. pylori và sử dụng thuốc bảo vệ dạ dày hợp lý hơn, nhưng bệnh vẫn đáng kể ở người cao tuổi và người dùng NSAID, aspirin hoặc thuốc chống đông. Loét dạ dày thường gặp ở tuổi lớn hơn loét tá tràng. Số liệu Việt Nam khác nhau giữa bệnh viện và cộng đồng, nên không nên ngoại suy một tỷ lệ đơn lẻ cho toàn dân.
Ổ loét hình thành tại chỗ khi niêm mạc bị tổn thương kéo dài bởi acid–pepsin trong bối cảnh hàng rào bảo vệ suy yếu. Nếu do H. pylori, quá trình bắt đầu bằng viêm mạn do vi khuẩn; nếu do NSAID, tổn thương có thể vừa tại chỗ vừa toàn thân do giảm prostaglandin. Đây không phải quá trình lây truyền của ổ loét, và đường gây bệnh khác nhau theo nguyên nhân.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Loét dạ dày
Nguyên nhân chính gồm nhiễm H. pylori và sử dụng NSAID hoặc aspirin. Nguyên nhân ít gặp hơn là tăng tiết acid do gastrinoma, nhiễm trùng cơ hội ở người suy giảm miễn dịch, bệnh Crohn vùng dạ dày, xạ trị, thiếu máu cục bộ hoặc thuốc khác khi phối hợp với NSAID. Căng thẳng tâm lý và đồ cay có thể làm nặng triệu chứng nhưng thường không phải nguyên nhân trực tiếp tạo ổ loét.
Không thay đổi được: tuổi cao, tiền sử loét hoặc chảy máu trước đây, bệnh nặng kèm theo. Có thể điều chỉnh: dùng NSAID liều cao hoặc nhiều loại, phối hợp aspirin, corticosteroid, chống đông hay kháng kết tập tiểu cầu; hút thuốc, uống nhiều rượu và không điều trị H. pylori. Nguy cơ tăng mạnh khi nhiều yếu tố xuất hiện cùng lúc.
Người trên 60 tuổi, người từng xuất huyết tiêu hóa, người cần dùng NSAID hoặc aspirin kéo dài, bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông, người hút thuốc và người nhiễm H. pylori có nguy cơ cao hơn. Bệnh nhân hồi sức, suy gan, suy thận hoặc nhiều bệnh nền có thể gặp biến chứng nặng và biểu hiện không điển hình.
Triệu chứng và dấu hiệu của Loét dạ dày
Triệu chứng loét dạ dày dao động từ khó tiêu nhẹ đến xuất huyết cấp. Đau thường ở thượng vị, có thể tăng sau ăn và khiến người bệnh ăn ít, nhưng quy luật này không ổn định. Người lớn tuổi hoặc đang dùng NSAID có thể không đau. Sự xuất hiện của sụt cân, nôn kéo dài, thiếu máu hoặc chán ăn cần được xem là dấu hiệu cảnh báo chứ không quy cho loét lành tính.
- Đau âm ỉ, bỏng rát hoặc cồn cào vùng thượng vị, có thể liên quan bữa ăn nhưng không đặc hiệu.
- Đầy bụng, ợ hơi, nhanh no hoặc cảm giác khó tiêu sau ăn.
- Buồn nôn, đôi khi nôn, đặc biệt khi ổ loét gây phù nề gần môn vị.
- Ăn kém hoặc sợ ăn vì đau, có thể dẫn đến giảm cân nhẹ.
- Không có triệu chứng rõ, nhất là ở người cao tuổi hoặc đang dùng NSAID.
- Đau lan ra lưng có thể gợi ý ổ loét xuyên vào cơ quan lân cận.
- Nôn thức ăn cũ, chướng bụng và sụt cân có thể xuất hiện khi hẹp đường ra dạ dày.
- Thiếu máu mạn gây mệt, da xanh, hụt hơi hoặc hồi hộp khi chảy máu rỉ rả.
Nên đặt lịch khám: đau thượng vị kéo dài hoặc tái diễn, đặc biệt khi đang dùng NSAID. Cần khám trong ngày: nôn nhiều, ăn uống kém, sụt cân, thiếu máu, đau tăng hoặc phân sẫm màu chưa rõ nguyên nhân. Cần tái khám sớm: khi đã điều trị nhưng còn đau, không dùng đủ thuốc, tiếp tục phải dùng NSAID hoặc chưa được nội soi kiểm tra liền sẹo.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu nếu nôn ra máu, nôn dịch như bã cà phê, đi ngoài phân đen dính và hôi, choáng váng, ngất, da lạnh, tim nhanh hoặc đau bụng đột ngột dữ dội kèm bụng cứng. Không tự lái xe khi yếu hoặc choáng; không ăn uống, dùng thuốc giảm đau NSAID hay chờ mẹo dân gian nếu nghi chảy máu hoặc thủng.
Chẩn đoán Loét dạ dày
Chẩn đoán dựa vào bệnh sử, khám, xét nghiệm thiếu máu và nội soi thực quản–dạ dày–tá tràng. Nội soi xác định vị trí, kích thước, dấu chảy máu và cho phép sinh thiết. Đồng thời cần tìm H. pylori và rà soát tất cả thuốc gây loét. CT được dùng khi nghi thủng, xuyên hoặc biến chứng ngoài lòng ống tiêu hóa. Không thể phân biệt chắc chắn loét lành với ung thư chỉ bằng triệu chứng.
Bác sĩ hỏi kiểu đau, sụt cân, nôn, phân đen, tiền sử loét, H. pylori, hút thuốc và danh sách thuốc gồm NSAID, aspirin, chống đông, corticosteroid. Khám đánh giá mạch, huyết áp, niêm mạc nhợt, mất nước, đau thượng vị và phản ứng thành bụng. Dấu khám bình thường không loại trừ ổ loét hoặc chảy máu kín đáo.
Công thức máu: tìm thiếu máu hoặc giảm tiểu cầu. Urê, creatinine và điện giải: đánh giá mất nước, chức năng thận và hỗ trợ nhận định chảy máu. Chức năng gan và đông máu: cần khi có bệnh nền hoặc trước can thiệp. Xét nghiệm H. pylori: bằng sinh thiết, test hơi thở hoặc kháng nguyên phân tùy bối cảnh. Xét nghiệm phân tìm máu ẩn không thay thế nội soi khi đã có dấu hiệu cảnh báo.
Nội soi là phương pháp chính hơn “hình ảnh học” thông thường. CT bụng có cản quang được chỉ định khi nghi thủng, xuyên, áp xe hoặc khối u; X-quang ngực hoặc bụng đứng có thể phát hiện hơi tự do nhưng âm tính không loại trừ thủng. Chụp cản quang đường tiêu hóa trên ít dùng khi nội soi sẵn có và không cho phép sinh thiết.
Ổ loét dạ dày được xác định khi nội soi thấy khuyết niêm mạc có độ sâu phù hợp tại dạ dày. Cần mô tả vị trí, kích thước, hình dạng và lấy sinh thiết ở vị trí thích hợp để đánh giá ác tính, đặc biệt với tổn thương bờ gồ, lớn, không điển hình hoặc không lành. Chẩn đoán nguyên nhân cần bằng chứng H. pylori hoặc liên quan thuốc sau khi loại trừ nguyên nhân khác.
Điều trị Loét dạ dày
Điều trị nhằm cầm biến chứng nếu có, giảm acid để liền sẹo, loại bỏ nguyên nhân và xác nhận không bỏ sót ung thư. Người chảy máu, thủng, tắc nghẽn hoặc mất ổn định phải nhập viện. Trường hợp ổn định thường điều trị ngoại trú bằng thuốc ức chế acid, tiệt trừ H. pylori và ngừng hoặc thay NSAID khi có thể. Nội soi kiểm tra được cân nhắc để chứng minh liền loét và đánh giá lại mô học.
Thuốc ức chế bơm proton là nền tảng giúp ổ loét liền; thuốc chẹn H2 có thể dùng trong một số tình huống nhưng thường kém mạnh hơn. Nếu H. pylori dương tính, cần phác đồ tiệt trừ phối hợp theo hướng dẫn và test kiểm tra sau điều trị. Người bắt buộc dùng NSAID có thể cần chiến lược giảm nguy cơ, nhưng không nên tự thêm thuốc bảo vệ dạ dày mà thiếu rà soát tương tác.
Nội soi điều trị được dùng khi có dấu chảy máu nguy cơ cao, bằng các kỹ thuật tiêm, nhiệt hoặc kẹp cơ học tùy tổn thương; chỉ tiêm adrenaline đơn độc không phải lựa chọn tối ưu. Nếu chảy máu tái phát, nội soi lại thường là bước đầu. Can thiệp mạch nút động mạch được cân nhắc khi nội soi thất bại hoặc nguy cơ phẫu thuật cao.
Phẫu thuật được cân nhắc khi thủng, chảy máu không kiểm soát bằng nội soi và can thiệp mạch, hẹp đường ra dạ dày nặng, nghi ung thư hoặc ổ loét không lành. Loại phẫu thuật phụ thuộc vị trí, kích thước, tình trạng huyết động và nghi ngờ ác tính. Ngày nay mổ vì loét không biến chứng hiếm hơn trước.
Ngừng hút thuốc, hạn chế rượu, điều chỉnh bữa ăn theo mức chịu đựng và tránh NSAID không cần thiết giúp giảm kích ứng. Khi thiếu máu cần đánh giá nguyên nhân và bổ sung theo chỉ định. Tư vấn nhận biết phân đen, nôn máu và tuân thủ lịch nội soi quan trọng hơn các sản phẩm “bao niêm mạc” không rõ bằng chứng.
Theo dõi mức đau, khả năng ăn, nôn, cân nặng, màu phân và tác dụng phụ thuốc. Cần xác nhận H. pylori đã được tiệt trừ nếu từng dương tính. Nội soi lại thường được lên lịch sau giai đoạn điều trị để kiểm tra liền sẹo hoặc sinh thiết lại, nhất là ổ loét lớn, bờ bất thường, kết quả mô học chưa chắc chắn hoặc triệu chứng còn kéo dài.
Thời gian dùng thuốc ức chế acid thường kéo dài nhiều tuần và có thể lâu hơn loét tá tràng, tùy kích thước, nguyên nhân và khả năng ngừng NSAID. Loét biến chứng hoặc không lành cần đánh giá lại thay vì tự kéo dài thuốc vô thời hạn. Thời điểm nội soi kiểm tra do bác sĩ quyết định, thường sau khi đã có đủ thời gian liền niêm mạc.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng cấp gồm xuất huyết tiêu hóa trên, thủng vào ổ bụng, xuyên vào tụy hoặc cơ quan lân cận và hẹp đường ra dạ dày. Chảy máu rỉ rả có thể gây thiếu máu thiếu sắt. Một nguy cơ đặc biệt của ổ loét dạ dày là tổn thương ác tính bị nhầm với loét lành; do đó sinh thiết và theo dõi liền sẹo có ý nghĩa quan trọng.
Phần lớn ổ loét lành khi nguyên nhân được xử lý và người bệnh dùng thuốc đúng. Nguy cơ chậm lành hoặc tái biến chứng tăng khi vẫn hút thuốc, tiếp tục NSAID, H. pylori chưa tiệt trừ, ổ loét lớn hoặc có bệnh nền nặng. Tiên lượng phụ thuộc nhiều vào việc phát hiện sớm chảy máu, thủng và loại trừ ung thư.
Loét có thể tái phát nếu H. pylori còn tồn tại, NSAID được dùng lại, hút thuốc tiếp diễn hoặc có hội chứng tăng tiết acid. Xác nhận tiệt trừ, rà soát thuốc giảm đau và duy trì bảo vệ niêm mạc khi thật sự cần giúp giảm nguy cơ. Đau trở lại không đồng nghĩa chắc chắn tái loét và cần đánh giá thay vì tự mua thuốc.
Phòng ngừa gồm xét nghiệm và điều trị H. pylori khi có chỉ định, tránh NSAID không cần thiết, dùng liều thấp nhất trong thời gian ngắn nhất theo bác sĩ, kiểm soát hút thuốc và hạn chế rượu. Người có tiền sử loét hoặc chảy máu cần báo cho bác sĩ trước khi dùng aspirin, chống đông hoặc thuốc chống viêm. Không có vaccine phòng loét dạ dày.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Loét dạ dày
Không có thực đơn bắt buộc cho mọi ổ loét. Nên ăn đủ chất, bữa nhỏ nếu nhanh no, tránh rượu và giảm thực phẩm gây đau riêng ở từng người như cà phê đậm, đồ cay hoặc thức ăn nhiều dầu mỡ. Sữa, nghệ hoặc thực phẩm kiềm không chữa được ổ loét. Sụt cân hoặc nôn sau ăn cần khám thay vì chỉ thay chế độ ăn.
Khi không có chảy máu hoặc đau cấp, vận động vừa phải có thể tiếp tục theo sức. Cần ngủ đủ, giảm hút thuốc, quản lý stress và tránh làm việc khiến bỏ bữa hoặc dùng NSAID thường xuyên. Sau xuất huyết hoặc can thiệp, mức hoạt động phải theo hướng dẫn vì thiếu máu và choáng có thể làm tăng nguy cơ té ngã.
Ghi nhận thời điểm đau, lượng thức ăn, nôn, màu phân, cân nặng và thuốc đã dùng. Không tự kiểm tra ổ loét bằng triệu chứng vì liền sẹo cần đánh giá chuyên môn. Nếu phân chuyển đen, nôn máu, chóng mặt, đau đột ngột hoặc bụng cứng, dừng theo dõi tại nhà và đi cấp cứu.
- Không dùng ibuprofen, diclofenac, naproxen hoặc aspirin ngoài chỉ định khi đang có loét.
- Không tự dừng thuốc chống đông hoặc thuốc tim mạch; cần bác sĩ cân bằng nguy cơ chảy máu và huyết khối.
- Không cho rằng hết đau nghĩa là ổ loét đã lành hoặc chắc chắn lành tính.
- Không thay phác đồ H. pylori bằng thực phẩm, thảo dược hoặc thuốc không rõ thành phần.
- Không trì hoãn nội soi khi có sụt cân, thiếu máu, nôn kéo dài, phân đen hoặc tuổi nguy cơ.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Loét dạ dày ở trẻ ít phổ biến hơn người lớn và cần tìm kỹ H. pylori, NSAID, bệnh nặng hoặc nguyên nhân hiếm. Trẻ có thể biểu hiện đau quanh rốn, nôn, thiếu máu hoặc chậm tăng cân. Nội soi và thuốc phải theo chuyên khoa nhi; không dùng thuốc giảm đau người lớn hoặc tự xét nghiệm H. pylori vì đau bụng không đặc hiệu.
Người cao tuổi thường có ít triệu chứng cảnh báo nhưng nguy cơ xuất huyết, thủng và tử vong cao hơn do NSAID, aspirin, chống đông và nhiều bệnh nền. Cần rà soát chức năng thận, gan, tương tác thuốc và tình trạng suy yếu. Nội soi được cân nhắc sớm hơn khi thiếu máu, sụt cân hoặc khó ăn.
Loét dạ dày không phổ biến trong thai kỳ nhưng đau thượng vị cần phân biệt với bệnh gan mật và tiền sản giật. Thuốc ức chế acid và điều trị H. pylori phải được chọn theo tuổi thai và mức độ bệnh. Nôn máu hoặc phân đen cần cấp cứu; không tự ngừng aspirin liều thấp nếu đang được sản khoa kê.
Nhiều thuốc giảm acid có thể sử dụng trong thời kỳ cho bú, nhưng phác đồ H. pylori gồm nhiều hoạt chất nên cần xem xét riêng. Bác sĩ cân nhắc tuổi trẻ, mức phơi nhiễm qua sữa và mức độ bệnh. Không tự ngừng cho bú hoặc tự thay thuốc dựa trên thông tin chung.
Ở người suy giảm miễn dịch, ổ loét có thể do cytomegalovirus, herpesvirus, nấm hoặc thuốc ngoài H. pylori. Biểu hiện có thể nặng hoặc không điển hình, và sinh thiết nhiều vị trí giúp xác định nguyên nhân. Điều trị phải phối hợp với chuyên khoa đang quản lý miễn dịch và kiểm tra tương tác thuốc.
Suy thận, xơ gan, bệnh tim mạch, rối loạn đông máu và bệnh khớp cần NSAID làm tăng độ phức tạp của điều trị. Người dùng chống đông hoặc kháng kết tập tiểu cầu cần kế hoạch riêng khi có chảy máu. Việc ngừng hay tiếp tục thuốc nền phải do bác sĩ liên quan quyết định.
Sau phẫu thuật dạ dày, loét có thể xuất hiện tại miệng nối và liên quan thiếu máu nuôi, hút thuốc, NSAID hoặc H. pylori. Đau, nôn, chảy máu hay sụt cân sau mổ cần nội soi đánh giá giải phẫu mới. Điều trị và theo dõi thường khác loét dạ dày nguyên phát.
Câu hỏi thường gặp về Loét dạ dày
Loét dạ dày không đồng nghĩa với ung thư, và đa số ổ loét do H. pylori hoặc NSAID là lành tính. Tuy nhiên, một số ung thư dạ dày có thể tạo hình ảnh giống ổ loét. Vì vậy bác sĩ thường nội soi, lấy sinh thiết từ vị trí phù hợp và có thể hẹn kiểm tra lại sau điều trị. Không thể phân biệt chắc chắn chỉ bằng mức đau, tuổi hoặc việc thuốc giảm acid có làm đỡ triệu chứng hay không.
Nhiều ổ loét có thể liền hoàn toàn khi giảm acid đủ thời gian, tiệt trừ H. pylori và ngừng thuốc gây loét. Khả năng khỏi thấp hơn nếu tiếp tục NSAID, hút thuốc, bỏ liều hoặc có tổn thương ác tính. Do vị trí ở dạ dày, bác sĩ có thể yêu cầu nội soi lại để xác nhận liền sẹo. Người bệnh không nên chỉ dựa vào hết đau để tự kết luận đã khỏi.
Nên ăn đủ năng lượng và protein, chia bữa nhỏ nếu nhanh no, uống đủ nước và chọn món ít gây khó chịu. Không có bằng chứng rằng phải kiêng tuyệt đối thịt, chua hay cay cho tất cả mọi người. Rượu, cà phê đậm, thức ăn nhiều dầu mỡ hoặc cay có thể làm triệu chứng tăng ở một số người nên điều chỉnh theo phản ứng. Thực phẩm không thay thế thuốc và không làm mất nhu cầu nội soi.
Bản thân ổ loét không lây. Tuy nhiên, H. pylori là một nguyên nhân phổ biến và vi khuẩn này có thể truyền giữa người với người, đặc biệt trong gia đình. Người có kết quả dương tính không cần cách ly, nhưng nên giữ vệ sinh tay, nguồn nước và dụng cụ ăn uống. Không nên tự cho cả nhà dùng cùng một đơn kháng sinh; việc xét nghiệm người thân phụ thuộc triệu chứng và nguy cơ.
Nhiều ổ loét cần vài tuần điều trị giảm acid để liền, nhưng thời gian thay đổi theo kích thước, nguyên nhân, tuổi, hút thuốc, việc tiếp tục NSAID và có biến chứng hay không. Loét lớn hoặc nghi ngờ có thể cần lâu hơn và nội soi lại. Không có mốc bảo đảm áp dụng cho mọi người. Nếu đau không giảm, sụt cân, nôn hoặc phân đen, cần khám lại sớm thay vì tự kéo dài thuốc.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

