Loét tá tràng là một ổ khuyết sâu của niêm mạc đoạn đầu ruột non, thường nằm ở hành tá tràng, nơi tiếp xúc trực tiếp với acid và pepsin từ dạ dày. H. pylori là nguyên nhân quan trọng; NSAID, hút thuốc và một số tình trạng tăng tiết acid cũng làm tăng nguy cơ. Người bệnh thường đau hoặc nóng rát vùng thượng vị, có thể xuất hiện khi đói hoặc về đêm và tạm dịu sau ăn, nhưng kiểu đau này không đủ để tự chẩn đoán. Nội soi giúp xác định ổ loét, đánh giá chảy máu và lấy mẫu tìm H. pylori khi cần. Điều trị đúng nguyên nhân thường giúp ổ loét lành và giảm tái phát. Nôn máu, phân đen, choáng hoặc đau bụng đột ngột là dấu hiệu biến chứng như xuất huyết hay thủng, cần cấp cứu thay vì tiếp tục theo dõi tại nhà.
Loét tá tràng là bệnh gì?
Loét tá tràng là một vùng niêm mạc tá tràng bị mất sâu qua lớp cơ niêm do sự mất cân bằng giữa acid–pepsin và cơ chế bảo vệ niêm mạc. Bệnh khác loét dạ dày ở vị trí, tuổi mắc trung bình, cơ chế tiết acid và cách theo dõi: ổ loét tá tràng điển hình rất hiếm khi là ung thư nguyên phát, vì vậy không phải mọi ổ loét đều cần sinh thiết bờ như loét dạ dày. Tuy nhiên, triệu chứng của hai bệnh chồng lấp đáng kể và không nên phân biệt chỉ dựa vào đau trước hay sau ăn. Khi ổ loét có chảy máu, thủng hoặc hẹp, ưu tiên xử trí biến chứng trước rồi mới hoàn thiện điều trị nguyên nhân.
| Tên bệnh | Loét tá tràng |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Duodenal ulcer |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Ổ loét hành tá tràng; loét peptic tá tràng; duodenal peptic ulcer |
| Mã ICD-10 | K26 – Loét tá tràng; mã chi tiết phụ thuộc cấp hoặc mạn và tình trạng chảy máu, thủng. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh lý acid–peptic của tá tràng; chuyên khoa Tiêu hóa. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tá tràng, thường tại hành tá tràng; biến chứng có thể liên quan động mạch vị–tá tràng, phúc mạc, tụy và vùng môn vị. |
| Tính chất bệnh | Ổ loét có thể cấp hoặc mạn, không trực tiếp lây; thường liên quan H. pylori, tăng phơi nhiễm acid hoặc NSAID. |
| Mức độ phổ biến | Là một dạng phổ biến của loét peptic; tần suất đã giảm ở nhiều nơi nhưng vẫn thường gặp ở người nhiễm H. pylori hoặc sử dụng NSAID. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng đối với ổ loét; nếu nguyên nhân là H. pylori, vi khuẩn có thể truyền qua đường miệng–miệng hoặc phân–miệng. |
Tổng quan chuyên môn về Loét tá tràng
H. pylori ưu thế ở vùng hang vị có thể giảm somatostatin, tăng gastrin và tăng lượng acid đến tá tràng. Acid kéo dài gây chuyển sản niêm mạc kiểu dạ dày trong hành tá tràng, tạo điều kiện cho H. pylori cư trú và gây viêm, sau đó hình thành ổ loét. NSAID làm giảm prostaglandin bảo vệ và tăng tính dễ tổn thương của niêm mạc. Khi ổ loét ăn sâu phía sau, động mạch vị–tá tràng có thể bị xâm phạm gây chảy máu lớn; loét mặt trước dễ thủng vào ổ bụng.
Có thể phân loại theo diễn tiến cấp hoặc mạn, theo tình trạng không biến chứng, xuất huyết, thủng hay cả hai. Nội soi mô tả vị trí mặt trước, mặt sau, kích thước và dấu hiệu chảy máu; phân loại Forrest được dùng để ước tính nguy cơ tái chảy máu của ổ loét đang xuất huyết. Loét tá tràng tái phát hoặc nhiều ổ cần nghĩ đến H. pylori chưa tiệt trừ, dùng NSAID kín đáo hoặc tình trạng tăng gastrin.
Loét tá tràng thường xuất hiện ở người trưởng thành và trước đây phổ biến hơn loét dạ dày. Tỷ lệ đã giảm cùng với giảm H. pylori tại một số quốc gia, nhưng thay đổi theo vùng địa lý, tuổi và sử dụng NSAID. Nam giới từng được ghi nhận nhiều hơn, song khác biệt giới thu hẹp trong các quần thể hiện đại. Dữ liệu cộng đồng tại Việt Nam còn hạn chế và phần lớn đến từ nhóm bệnh nhân nội soi.
Acid từ dạ dày đi qua môn vị và tiếp xúc với tá tràng. Khi lượng acid cao, bicarbonate trung hòa không đủ hoặc niêm mạc bị suy yếu bởi viêm H. pylori và NSAID, tổn thương tiến triển thành loét. Ổ loét không lây; đường truyền chỉ liên quan nếu có H. pylori. Vị trí trước hay sau hành tá tràng ảnh hưởng kiểu biến chứng hơn là cách lây bệnh.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Loét tá tràng
H. pylori là nguyên nhân chính ở nhiều trường hợp. NSAID và aspirin là nguyên nhân quan trọng khác, nhất là khi phối hợp thuốc chống đông hoặc corticosteroid. Hiếm hơn, ổ loét do gastrinoma trong hội chứng Zollinger–Ellison, tăng calci máu, bệnh Crohn, nhiễm trùng ở người suy giảm miễn dịch hoặc stress sinh lý nặng. Thức ăn cay và căng thẳng thường làm triệu chứng rõ hơn nhưng không phải nguyên nhân nền phổ biến.
Khó thay đổi: tiền sử loét, tuổi cao, bệnh nặng và cơ địa tăng tiết acid hiếm gặp. Có thể điều chỉnh: H. pylori chưa điều trị, dùng NSAID hoặc aspirin, hút thuốc, uống nhiều rượu và dùng đồng thời thuốc chống đông, kháng kết tập tiểu cầu hay corticosteroid. Việc dùng nhiều loại giảm đau không kê đơn làm nguy cơ khó nhận biết.
Người nhiễm H. pylori, từng có loét hoặc xuất huyết, cần dùng NSAID kéo dài, hút thuốc và người có đau thượng vị tái diễn thuộc nhóm nguy cơ. Bệnh nhân có nhiều ổ loét, loét xa hành tá tràng, tiêu chảy kéo dài hoặc loét tái phát dù điều trị cần được đánh giá hội chứng tăng tiết acid hoặc bệnh hệ thống.
Triệu chứng và dấu hiệu của Loét tá tràng
Đau thượng vị là biểu hiện điển hình nhưng có thể vắng mặt. Cơn đau đôi khi xuất hiện vài giờ sau ăn hoặc đánh thức người bệnh ban đêm và dịu tạm thời khi ăn hay dùng thuốc kháng acid. Tuy vậy, mối liên hệ với bữa ăn thay đổi giữa từng người. Biến chứng chảy máu có thể là biểu hiện đầu tiên, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc đang dùng NSAID.
- Đau hoặc nóng rát vùng thượng vị, thường từng đợt và có thể xuất hiện lúc đói.
- Đau về đêm làm thức giấc, đôi khi giảm tạm thời sau ăn hoặc thuốc giảm acid.
- Đầy bụng, ợ hơi, khó tiêu hoặc buồn nôn kèm theo.
- Cảm giác cồn cào tái diễn theo chu kỳ, xen kẽ thời gian không triệu chứng.
- Không đau nhưng phát hiện qua thiếu máu hoặc xuất huyết tiêu hóa.
- Đau lan ra lưng có thể gặp khi ổ loét xuyên về phía tụy.
- Nôn thức ăn cũ và đầy bụng kéo dài khi phù nề hoặc xơ hẹp vùng môn vị–tá tràng.
- Chảy máu ẩn kéo dài gây mệt, giảm khả năng gắng sức và thiếu máu thiếu sắt.
Nên đặt lịch khám: đau thượng vị tái diễn, đau đêm hoặc phải dùng thuốc giảm acid thường xuyên. Cần khám trong ngày: đau tăng, nôn, mất nước, sụt cân, da xanh hoặc phân sẫm bất thường. Cần tái khám sớm: sau phác đồ H. pylori chưa làm test xác nhận, triệu chứng quay lại hoặc vẫn cần NSAID dù có tiền sử loét.
Đến cấp cứu hoặc gọi 115 nếu nôn ra máu, nôn dịch nâu đen, đi ngoài phân đen, chóng mặt khi đứng, ngất, tim đập nhanh, da lạnh ẩm hoặc đau bụng đột ngột như dao đâm kèm bụng cứng. Không tự lái xe khi có dấu hiệu sốc; không uống NSAID, ăn uống nhiều hay chờ cơn đau tự hết khi nghi thủng.
Chẩn đoán Loét tá tràng
Bác sĩ kết hợp bệnh sử, thuốc đang dùng, xét nghiệm máu và nội soi. Nội soi cho phép nhìn thấy ổ loét, đánh giá dấu chảy máu và lấy mẫu H. pylori. Ở người trẻ không có dấu hiệu cảnh báo, chiến lược xét nghiệm và điều trị H. pylori có thể được cân nhắc tùy hướng dẫn địa phương; tuy nhiên xuất huyết, thiếu máu, sụt cân, nôn kéo dài hoặc tuổi nguy cơ thường là lý do nội soi. CT cần thiết khi nghi thủng hoặc xuyên.
Bác sĩ hỏi thời điểm đau so với bữa ăn, đau ban đêm, phân đen, nôn máu, NSAID, aspirin, hút thuốc, tiền sử H. pylori và loét trước đó. Khám đo mạch, huyết áp, dấu thiếu máu, mất nước, đau thượng vị và phản ứng phúc mạc. Nhiều người có khám bụng gần như bình thường giữa các cơn.
Công thức máu: phát hiện thiếu máu do chảy máu. Urê, creatinine và điện giải: đánh giá mất nước và hỗ trợ xử trí xuất huyết. Xét nghiệm H. pylori: test hơi thở, kháng nguyên phân hoặc xét nghiệm sinh thiết. Gastrin lúc đói: chỉ cân nhắc khi loét nhiều, tái phát, vị trí bất thường hoặc có tiêu chảy; thuốc ức chế acid có thể làm kết quả khó diễn giải.
Nội soi là phương pháp xác định chính. CT bụng giúp phát hiện hơi tự do, dịch ổ bụng, viêm quanh tá tràng hoặc loét xuyên. X-quang đứng có thể thấy hơi dưới hoành khi thủng nhưng độ nhạy hạn chế. Chụp cản quang ít được ưu tiên vì không sinh thiết hoặc can thiệp cầm máu được.
Chẩn đoán xác định khi nội soi thấy ổ khuyết sâu tại tá tràng phù hợp loét peptic. Cần đánh giá dấu chảy máu, kích thước, số lượng và vị trí. H. pylori phải được tìm bằng phương pháp thích hợp vì điều trị tiệt trừ thay đổi nguy cơ tái phát. Ổ loét không điển hình, xa hành tá tràng hoặc không lành cần khảo sát nguyên nhân hiếm và cân nhắc sinh thiết.
Điều trị Loét tá tràng
Mục tiêu là làm lành ổ loét, loại bỏ H. pylori, ngừng tác nhân gây loét và phòng xuất huyết hoặc thủng. Người có biến chứng cần nhập viện, hồi sức và nội soi hay phẫu thuật theo tình trạng. Loét không biến chứng thường điều trị bằng thuốc giảm acid; nếu H. pylori dương tính phải tiệt trừ và xác nhận kết quả. NSAID chỉ tiếp tục khi lợi ích vượt nguy cơ và có chiến lược bảo vệ phù hợp.
Thuốc ức chế bơm proton thường được dùng để giảm acid và thúc đẩy liền ổ loét. H. pylori cần điều trị bằng phác đồ phối hợp nhiều thuốc dựa trên hướng dẫn, tiền sử kháng sinh và kháng thuốc. Người bệnh không nên tự phối hợp kháng sinh hoặc dùng thuốc kháng acid kéo dài để che triệu chứng. Misoprostol hoặc thuốc bảo vệ khác chỉ có vai trò trong nhóm chọn lọc và có chống chỉ định riêng.
Ổ loét chảy máu có thể được điều trị nội soi bằng kẹp, nhiệt, tiêm phối hợp hoặc bột cầm máu tùy dấu hiệu. Nếu tái chảy máu, nội soi lặp lại thường được cân nhắc trước. Nút mạch, thường nhắm động mạch vị–tá tràng, là lựa chọn khi nội soi không kiểm soát được hoặc phẫu thuật có nguy cơ cao.
Phẫu thuật cần khi thủng, chảy máu dai dẳng dù nội soi và can thiệp mạch, tắc nghẽn không đáp ứng hoặc nghi nguyên nhân khác. Khâu lỗ thủng và phủ mạc nối thường được dùng cho lỗ nhỏ, nhưng chiến lược tùy kích thước, mô viêm, thời gian đến viện và tình trạng sốc. Phẫu thuật giảm tiết acid thường ít dùng hơn trong thời đại điều trị H. pylori.
Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu, tránh NSAID không cần thiết và ăn bữa nhỏ nếu đau lúc đói giúp giảm khó chịu. Hướng dẫn nhận biết chảy máu và tuân thủ test H. pylori quan trọng. Thiếu máu, mất nước hoặc suy dinh dưỡng cần được đánh giá và điều chỉnh theo nguyên nhân, không chỉ bổ sung thực phẩm chức năng.
Theo dõi đáp ứng đau, khả năng ăn uống, phân đen, nôn và tác dụng phụ thuốc. Sau điều trị H. pylori cần test xác nhận tiệt trừ. Nội soi lại không bắt buộc cho mọi loét tá tràng điển hình đã hết triệu chứng và xử lý nguyên nhân, nhưng cần khi ổ loét biến chứng, triệu chứng dai dẳng, chẩn đoán chưa chắc hoặc có dấu hiệu báo động.
Loét tá tràng không biến chứng thường cần vài tuần giảm acid; thời gian thay đổi theo kích thước, H. pylori, NSAID và biến chứng. Phác đồ tiệt trừ có thời lượng riêng, sau đó cần chờ đủ khoảng thời gian trước test kiểm tra. Không tự ngừng sớm khi hết đau hoặc kéo dài thuốc vô hạn khi chưa đánh giá lại.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Chảy máu là biến chứng thường gặp nhất và có thể nặng khi ổ loét mặt sau ăn vào động mạch vị–tá tràng. Loét mặt trước có thể thủng gây viêm phúc mạc. Các biến chứng khác gồm xuyên vào tụy, hẹp môn vị–tá tràng và thiếu máu mạn. Ung thư phát sinh tại ổ loét tá tràng điển hình rất hiếm, nhưng tổn thương bất thường vẫn cần khảo sát.
Tiên lượng thường tốt khi H. pylori được tiệt trừ và ngừng NSAID. Nguy cơ tái loét hoặc tái chảy máu tăng ở người hút thuốc, tiếp tục thuốc gây loét, không xác nhận tiệt trừ hoặc có bệnh nền nặng. Biến chứng thủng và xuất huyết có thể đe dọa tính mạng, đặc biệt khi đến viện muộn.
Tái phát thường liên quan H. pylori còn tồn tại, tái nhiễm, dùng lại NSAID, hút thuốc hoặc hiếm hơn là tăng tiết acid. Test xác nhận sau điều trị giúp phân biệt hết vi khuẩn với chỉ hết triệu chứng. Loét tái diễn nhiều lần cần xem lại thuốc không kê đơn, tuân thủ và chẩn đoán khác.
Phòng loét tá tràng bằng cách phát hiện và tiệt trừ H. pylori khi có chỉ định, hạn chế NSAID, không hút thuốc và kiểm soát rượu. Người có tiền sử chảy máu cần báo với mọi bác sĩ trước khi dùng aspirin, chống đông hoặc corticosteroid. Không có vaccine hoặc thực phẩm đặc hiệu phòng loét.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Loét tá tràng
Nên duy trì bữa ăn đều và đủ chất; một số người thấy dễ chịu hơn khi chia nhỏ bữa, nhưng ăn liên tục để “trung hòa acid” không chữa bệnh. Hạn chế rượu và các món gây triệu chứng cá nhân. Không cần kiêng chua, cay hay cà phê tuyệt đối nếu không làm đau, song không dùng chúng khi đang có xuất huyết hoặc nôn.
Vận động bình thường theo sức được phép khi bệnh ổn định. Tránh hút thuốc, thức khuya kéo dài và tự dùng thuốc giảm đau sau vận động. Sau xuất huyết, thủng hoặc phẫu thuật, cần tăng hoạt động từng bước theo bác sĩ vì thiếu máu, đau và nguy cơ biến chứng làm thay đổi giới hạn.
Người bệnh có thể ghi lại cơn đau lúc đói hay ban đêm, thuốc đã dùng, phân, nôn và cân nặng. Không dùng đáp ứng với thức ăn để xác định vị trí loét. Dấu nôn máu, phân đen, choáng hoặc đau đột ngột yêu cầu cấp cứu ngay, không tiếp tục tự theo dõi.
- Không dùng NSAID hoặc aspirin để giảm đau bụng nếu chưa có chỉ định.
- Không tự điều trị H. pylori bằng một kháng sinh hoặc đơn cũ của người khác.
- Không cho rằng đau đỡ sau ăn là bằng chứng chắc chắn của loét tá tràng.
- Không bỏ test xác nhận tiệt trừ vì triệu chứng đã hết.
- Không trì hoãn cấp cứu khi có phân đen, nôn máu, ngất hoặc bụng cứng.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Loét tá tràng ở trẻ thường liên quan H. pylori, NSAID hoặc bệnh nặng nhưng đau bụng tái diễn không đồng nghĩa có loét. Trẻ có thể nôn, thiếu máu hoặc chậm tăng trưởng. Chỉ định nội soi và phác đồ tiệt trừ phải theo bác sĩ nhi; thuốc người lớn không được tự chia liều.
Người cao tuổi có thể không đau mà biểu hiện bằng xuất huyết, lú lẫn, té ngã hoặc suy nhược. NSAID, aspirin và chống đông làm nguy cơ cao. Cần đánh giá thận, tim mạch, dinh dưỡng và tương tác thuốc, đồng thời cân nhắc nội soi sớm khi có thiếu máu.
Triệu chứng loét trong thai kỳ cần phân biệt với trào ngược, bệnh túi mật và biến chứng sản khoa. Điều trị giảm acid và H. pylori phải lựa chọn theo tuổi thai. Nếu không biến chứng, tiệt trừ H. pylori thường có thể trì hoãn; nôn máu hoặc phân đen cần cấp cứu ngay.
Thuốc giảm acid và kháng sinh có mức an toàn khác nhau khi cho bú. Bác sĩ sẽ lựa chọn theo nhu cầu điều trị, tuổi trẻ và mức hấp thu. Không tự ngừng cho bú, tự đổi thuốc hoặc trì hoãn điều trị biến chứng vì lo ngại chung chung.
Ở người suy giảm miễn dịch, loét tá tràng có thể kèm nhiễm virus hoặc nguyên nhân hiếm; biểu hiện và lành thương khác thường. Nội soi sinh thiết được cân nhắc rộng hơn. Thuốc điều trị phải kiểm tra tương tác với thuốc chống thải ghép, kháng virus hoặc hóa trị.
Bệnh thận, gan, tim mạch và rối loạn đông máu làm tăng nguy cơ biến chứng và hạn chế lựa chọn thuốc. Người cần chống đông hoặc kháng kết tập tiểu cầu phải được phối hợp chuyên khoa khi chảy máu. Không tự dừng thuốc nền vì có thể gây huyết khối hoặc mất kiểm soát bệnh.
Sau phẫu thuật tạo hình môn vị, nối vị–tràng hoặc phẫu thuật giảm cân, ổ loét tại miệng nối có cơ chế và cách theo dõi khác loét tá tràng nguyên phát. Đau, nôn, thiếu máu hoặc chảy máu cần nội soi bởi bác sĩ quen giải phẫu sau mổ.
Câu hỏi thường gặp về Loét tá tràng
Loét tá tràng thường điều trị được, nhưng có thể gây xuất huyết lớn, thủng hoặc hẹp môn vị–tá tràng. Nguy cơ cao hơn ở người lớn tuổi, dùng NSAID, aspirin, chống đông, hút thuốc hoặc có bệnh nền. Nôn ra máu, phân đen, ngất và đau bụng đột ngột là dấu hiệu cấp cứu. Điều trị sớm H. pylori và tránh thuốc gây loét làm giảm đáng kể khả năng tái phát biến chứng.
Nhiều trường hợp lành hoàn toàn sau khi dùng thuốc giảm acid đủ thời gian và tiệt trừ H. pylori. Nếu vẫn dùng NSAID, vi khuẩn chưa hết hoặc hút thuốc, ổ loét dễ tái phát. Hết đau không chứng minh đã tiệt trừ H. pylori, nên cần test kiểm tra. Loét tái diễn hoặc không lành phải đánh giá nguyên nhân hiếm như tăng tiết acid.
Khác biệt chính là vị trí: loét tá tràng nằm ở đoạn đầu ruột non, còn loét dạ dày nằm trong dạ dày. Loét tá tràng thường liên quan tăng acid và H. pylori, rất hiếm ác tính; loét dạ dày cần chú ý sinh thiết và theo dõi để loại trừ ung thư. Kiểu đau theo bữa ăn có thể khác nhưng không đủ đáng tin cậy để tự phân biệt, vì vậy nội soi vẫn quan trọng.
Không phải mọi trường hợp đều cần. Với ổ loét tá tràng điển hình, không biến chứng, triệu chứng hết và H. pylori đã được xác nhận tiệt trừ, bác sĩ có thể không yêu cầu nội soi kiểm tra thường quy. Nội soi lại cần khi còn đau, có chảy máu, loét lớn, vị trí bất thường, nghi nguyên nhân khác hoặc chưa chắc chẩn đoán. Quyết định phụ thuộc nguy cơ cá nhân.
Khi bệnh ổn định và không có chảy máu, thiếu máu nặng hoặc đau cấp, vận động nhẹ đến vừa thường phù hợp. Nên tránh tập lúc đói nếu dễ đau, uống đủ nước và không tự dùng NSAID sau tập. Sau xuất huyết, thủng hoặc phẫu thuật, cần hỏi bác sĩ về thời điểm tăng hoạt động. Chóng mặt, đau tăng hoặc phân đen là lý do dừng tập và đi khám.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

