Dậy thì muộn là tình trạng các dấu hiệu dậy thì không xuất hiện đúng thời điểm dự kiến hoặc đã khởi đầu nhưng tiến triển quá chậm. Thường cần đánh giá khi bé gái chưa phát triển ngực ở tuổi 13, chưa có kinh sau khoảng ba năm kể từ khi phát triển ngực hoặc đến khoảng 15 tuổi, và khi bé trai chưa tăng kích thước tinh hoàn ở tuổi 14. Nhiều trẻ chỉ là “phát triển muộn” theo gia đình và vẫn trưởng thành bình thường, nhưng dậy thì muộn cũng có thể liên quan thiếu dinh dưỡng, luyện tập quá mức, bệnh mạn, rối loạn tuyến yên, buồng trứng hoặc tinh hoàn. Trẻ có thể thấp hơn bạn bè tạm thời, ít khối cơ, chậm trưởng thành xương và chịu áp lực tâm lý. Đánh giá sớm giúp phân biệt thể tạng với suy sinh dục cần điều trị, đồng thời bảo vệ sức khỏe xương, tăng trưởng và khả năng sinh sản.
Dậy thì muộn là bệnh gì?
Dậy thì muộn là khởi phát dậy thì sau giới hạn tuổi dự kiến hoặc tiến triển không hoàn tất trong khoảng thời gian hợp lý. Ở bé gái, phát triển tuyến vú là dấu hiệu chính của estrogen; lông mu đơn độc không chứng minh trục sinh dục đã hoạt hóa. Ở bé trai, tăng thể tích tinh hoàn là dấu hiệu khởi đầu đáng tin cậy hơn giọng trầm hay mọc ria. Cần phân biệt dậy thì muộn thể tạng, một biến thể phát triển có tính gia đình, với suy sinh dục nguyên phát do buồng trứng hoặc tinh hoàn không đáp ứng và suy sinh dục trung ương do thiếu tín hiệu từ hạ đồi–tuyến yên. Dậy thì đã khởi phát nhưng ngừng tiến triển cũng là dấu hiệu bất thường cần đánh giá.
| Tên bệnh | Dậy thì muộn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Delayed puberty |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Chậm dậy thì; trì hoãn phát triển sinh dục; dậy thì muộn thể tạng; suy sinh dục khi có thiếu hormone kéo dài |
| Mã ICD-10 | E30.0 – Dậy thì muộn |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết nhi khoa; rối loạn dậy thì, tuyến sinh dục và phát triển vị thành niên |
| Cơ quan ảnh hưởng | Trục hạ đồi–tuyến yên–buồng trứng hoặc tinh hoàn; xương, khối cơ và sức khỏe sinh sản |
| Tính chất bệnh | Rối loạn nội tiết không lây; có thể là biến thể thể tạng, hậu quả bệnh mạn, thiếu dinh dưỡng hoặc suy sinh dục nguyên phát hay trung ương |
| Mức độ phổ biến | Dậy thì muộn thể tạng khá thường gặp ở bé trai; nguyên nhân bệnh lý ít hơn nhưng cần loại trừ khi dậy thì không khởi phát hoặc ngừng tiến triển |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Dậy thì muộn
Dậy thì bình thường bắt đầu khi vùng hạ đồi tăng xung GnRH, tuyến yên tiết LH và FSH, sau đó tuyến sinh dục tạo estrogen hoặc testosterone. Dậy thì muộn thể tạng là sự khởi động muộn nhưng trục vẫn có khả năng hoạt động. Trong suy sinh dục trung ương, tín hiệu GnRH hoặc gonadotropin không đủ do bẩm sinh, bệnh mạn, thiếu năng lượng, u hoặc tổn thương não. Trong suy sinh dục nguyên phát, buồng trứng hoặc tinh hoàn bị tổn thương nên hormone sinh dục thấp dù LH và FSH tăng. Thiếu hormone kéo dài làm chậm phát triển cơ quan sinh dục, bứt phá tăng trưởng, tích lũy xương và khối cơ.
- Dậy thì muộn thể tạng hoặc tự giới hạn: thường có tiền sử gia đình và tuổi xương chậm.
- Suy sinh dục giảm gonadotropin chức năng: do thiếu năng lượng, bệnh mạn, căng thẳng hoặc luyện tập quá mức.
- Suy sinh dục giảm gonadotropin bẩm sinh hoặc mắc phải: rối loạn hạ đồi–tuyến yên, có thể kèm thiếu hormone khác.
- Suy sinh dục tăng gonadotropin: suy buồng trứng hoặc suy tinh hoàn nguyên phát, gồm một số bất thường nhiễm sắc thể.
Thể dậy thì muộn tự giới hạn gặp ở bé trai nhiều hơn bé gái và thường có người thân từng dậy thì muộn. Ở bé gái, cần chú ý hơn đến thiếu năng lượng, bệnh mạn và suy buồng trứng. Tuổi dậy thì chịu ảnh hưởng di truyền, dinh dưỡng, bệnh tật và môi trường. Hiện thiếu số liệu đại diện toàn quốc cho Việt Nam về từng nhóm nguyên nhân, nên đánh giá cá thể quan trọng hơn so sánh đơn thuần với bạn bè.
Không có đường lây. Tình trạng xuất hiện khi trục dậy thì khởi động muộn, bị ức chế chức năng vì thiếu năng lượng hoặc bệnh mạn, hoặc khi hạ đồi, tuyến yên hay tuyến sinh dục không tạo và đáp ứng hormone đầy đủ.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Dậy thì muộn
- Dậy thì muộn thể tạng, thường đi kèm chậm tăng trưởng và tuổi xương.
- Thiếu năng lượng do ăn không đủ, rối loạn ăn uống hoặc vận động cường độ cao.
- Bệnh mạn như bệnh viêm ruột, xơ nang, bệnh thận, bệnh máu hoặc bệnh nội tiết.
- Rối loạn hạ đồi–tuyến yên bẩm sinh, u, chấn thương, viêm, phẫu thuật hoặc xạ trị não.
- Suy buồng trứng hoặc tinh hoàn do bất thường nhiễm sắc thể, tự miễn, xoắn, phẫu thuật, hóa trị hoặc xạ trị.
Yếu tố không thay đổi được gồm tiền sử gia đình phát triển muộn, bất thường nhiễm sắc thể và bệnh bẩm sinh. Yếu tố có thể điều chỉnh gồm thiếu dinh dưỡng, giảm cân quá mức, tập luyện không cân bằng và kiểm soát chưa tốt bệnh mạn. Tiền sử hóa trị, xạ trị, phẫu thuật não hoặc tinh hoàn làm tăng nguy cơ cần theo dõi dài hạn.
Trẻ có chiều cao giảm bách phân vị, cân nặng thấp, bệnh mạn, rối loạn ăn uống, anosmia, dị tật đường giữa, tinh hoàn ẩn, tiền sử xoắn tinh hoàn, hóa trị hoặc xạ trị và gia đình có suy sinh dục là nhóm cần đánh giá kỹ. Dậy thì đã bắt đầu nhưng không tiến triển trong hơn một năm cũng đáng lưu ý.
Triệu chứng và dấu hiệu của Dậy thì muộn
Trẻ thường chậm phát triển đặc điểm sinh dục, bứt phá chiều cao và khối cơ so với bạn cùng tuổi. Một số trẻ khỏe mạnh, tăng trưởng đều nhưng tuổi xương chậm; số khác có giảm cân, mệt, đau bụng, tiêu chảy hoặc biểu hiện bệnh nền. Sự khác biệt hình thể có thể gây tự ti, né tránh thể thao hoặc bị trêu chọc. Mức độ biểu hiện khác nhau giữa bé trai và bé gái.
- Bé gái chưa phát triển ngực ở tuổi 13 hoặc ngực phát triển nhưng chưa có kinh sau thời gian dự kiến.
- Bé trai chưa tăng kích thước tinh hoàn ở tuổi 14.
- Không có bứt phá chiều cao tuổi dậy thì, cơ thể nhỏ hơn bạn cùng tuổi.
- Ít lông mu hoặc lông nách, giọng và khối cơ thay đổi chậm.
- Tuổi xương thấp hơn tuổi thực, nhất là ở thể dậy thì muộn tự giới hạn.
- Căng thẳng, tự ti hoặc khó hòa nhập vì phát triển khác bạn bè.
- Mất hoặc giảm khứu giác có thể gợi ý hội chứng thiếu GnRH bẩm sinh.
- Đau đầu, nhìn mờ, khát tiểu nhiều hoặc tiết sữa bất thường có thể gợi ý bệnh vùng tuyến yên.
- Cơn bốc hỏa, khô âm đạo hoặc gãy xương do loãng xương có thể gặp khi thiếu hormone kéo dài.
Nên đặt lịch khám: khi bé gái 13 tuổi chưa phát triển ngực, bé trai 14 tuổi chưa tăng thể tích tinh hoàn, hoặc dậy thì diễn tiến rất chậm.
Cần khám trong ngày: khi có đau đầu mới kèm nhìn mờ, đau tinh hoàn, giảm cân nhanh, nôn kéo dài hoặc dấu mất nước.
Cần tái khám sớm: khi đã bắt đầu điều trị nhưng không tiến triển, có tác dụng phụ hoặc bệnh nền xấu đi.
- Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi đau đầu dữ dội kèm rối loạn ý thức, yếu liệt, co giật hoặc mất thị lực.
- Đến cấp cứu khi đau tinh hoàn đột ngột, nôn nhiều, mất nước nặng hoặc có hành vi tự hại liên quan rối loạn ăn uống.
- Không tự lái xe trong tình trạng nặng và không trì hoãn để thử hormone, thuốc tăng chiều cao hoặc mẹo dân gian.
Chẩn đoán Dậy thì muộn
Bác sĩ xác định mốc phát triển ngực hoặc tinh hoàn, tốc độ tăng trưởng, thay đổi cân nặng và tiền sử gia đình. Khám giai đoạn Tanner, tuổi xương và xét nghiệm hormone giúp phân biệt thể tạng, suy sinh dục trung ương và suy tuyến sinh dục nguyên phát. Xét nghiệm bổ sung được chọn theo triệu chứng bệnh mạn, dinh dưỡng hoặc tổn thương tuyến yên. Không thể kết luận chỉ dựa vào việc trẻ thấp hơn bạn cùng lớp.
Khám gồm đo chiều cao, cân nặng, BMI, tỷ lệ cơ thể và so với chiều cao mục tiêu gia đình. Bác sĩ đánh giá phát triển tuyến vú, tinh hoàn, lông mu, dấu bệnh tuyến giáp, bệnh mạn, dinh dưỡng, bất thường nhiễm sắc thể và dấu thần kinh. Việc khám vùng kín cần có sự đồng thuận, bảo đảm riêng tư và người giám hộ phù hợp.
Xét nghiệm nền thường gồm LH, FSH, estradiol hoặc testosterone, TSH, FT4, công thức máu, chức năng gan thận và chỉ dấu viêm khi nghi bệnh mạn. FSH và LH cao cùng hormone sinh dục thấp gợi ý suy tuyến sinh dục nguyên phát; gonadotropin thấp hoặc bình thường không phù hợp có thể gặp ở suy trung ương hoặc thể tạng. Prolactin, IGF-1, cortisol hoặc xét nghiệm di truyền chỉ dùng theo bối cảnh.
X-quang bàn tay đánh giá tuổi xương và thời gian tăng trưởng còn lại. MRI vùng hạ đồi–tuyến yên được cân nhắc khi có đau đầu, rối loạn thị giác, thiếu nhiều hormone, khát tiểu nhiều hoặc dấu bẩm sinh. Siêu âm vùng chậu giúp đánh giá tử cung và buồng trứng ở bé gái; siêu âm tinh hoàn dùng khi có bất thường khu trú. Không phải trẻ nào cũng cần mọi phương tiện.
Các mốc thường dùng là không phát triển tuyến vú ở bé gái đến 13 tuổi và không tăng thể tích tinh hoàn ở bé trai đến 14 tuổi. Vô kinh nguyên phát hoặc dậy thì ngừng tiến triển cũng cần đánh giá theo tiêu chuẩn chuyên khoa. Chẩn đoán nguyên nhân dựa trên lâm sàng, tuổi xương và mô hình gonadotropin–hormone sinh dục; không có một ngưỡng xét nghiệm duy nhất áp dụng cho mọi phòng xét nghiệm.
Điều trị Dậy thì muộn
Điều trị nhằm khởi động hoặc hoàn tất dậy thì phù hợp, tối ưu chiều cao, sức khỏe xương, khối cơ, tâm lý và khả năng sinh sản. Thể tạng có thể theo dõi hoặc hỗ trợ ngắn hạn khi căng thẳng đáng kể. Thiếu dinh dưỡng và bệnh mạn cần điều trị nguyên nhân. Suy sinh dục vĩnh viễn thường cần thay thế hormone tăng dần và theo dõi lâu dài.
Hormone sinh dục có thể được dùng liều khởi đầu thấp, tăng dần theo giai đoạn phát triển và nguyên nhân. Testosterone được dùng cho một số bé trai; estradiol và sau đó progesterone được cân nhắc ở bé gái có thiếu estrogen kéo dài. Gonadotropin hoặc GnRH xung có thể được dùng trong mục tiêu sinh sản ở một số trường hợp chuyên biệt. Không tự dùng hormone vì sai thời điểm hoặc liều có thể ảnh hưởng xương và tâm lý.
Không có thủ thuật thường quy để điều trị dậy thì muộn. Một số trường hợp cần bơm GnRH theo nhịp hoặc tiêm gonadotropin trong quản lý chuyên sâu, nhưng đây là điều trị nội tiết và sinh sản, không phải can thiệp tại nhà.
Phẫu thuật chỉ liên quan khi có khối u, tổn thương cấu trúc, tinh hoàn ẩn hoặc bệnh tuyến sinh dục cần can thiệp. Phẫu thuật không phải phương pháp khởi động dậy thì trong thể tạng và có thể làm thay đổi chức năng sinh sản, vì vậy cần hội chẩn.
Cần bảo đảm đủ năng lượng và vi chất, điều trị rối loạn ăn uống, hỗ trợ tâm lý và phối hợp trường học. Trẻ nên được giải thích rằng thời điểm dậy thì khác nhau giữa các cá nhân. Tránh so sánh hoặc trêu chọc. Tư vấn sinh sản và chuyển tiếp sang nội tiết người lớn được lên kế hoạch nếu thiếu hormone kéo dài.
Theo dõi chiều cao, tốc độ tăng trưởng, giai đoạn Tanner, kinh nguyệt, mật độ xương khi có chỉ định và triệu chứng bệnh nền. Khi dùng hormone, bác sĩ đánh giá đáp ứng lâm sàng, huyết áp, xét nghiệm phù hợp và tác dụng không mong muốn. Báo sớm khi đau đầu, nhìn mờ, thay đổi tâm trạng nghiêm trọng, đau tinh hoàn hoặc ra máu bất thường.
Thể dậy thì muộn tự giới hạn có thể tự khởi phát trong vài tháng đến vài năm. Điều trị hỗ trợ ngắn hạn được cá thể hóa; suy sinh dục vĩnh viễn thường cần thay thế hormone lâu dài, với liều tăng từ từ để mô phỏng dậy thì. Thời điểm đạt kinh nguyệt hoặc chiều cao trưởng thành không thể cam kết chính xác.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Chậm dậy thì kéo dài có thể làm giảm mật độ xương, chậm tăng khối cơ, ảnh hưởng chiều cao, tự tin, học tập và mối quan hệ xã hội. Một số nguyên nhân gây giảm khả năng sinh sản. Thiếu năng lượng nặng có thể gây rối loạn nhịp tim hoặc điện giải. Điều trị hormone không phù hợp có thể làm tuổi xương tiến quá nhanh hoặc gây tác dụng phụ.
Trẻ dậy thì muộn thể tạng thường có tiên lượng tốt và nhiều em đạt phát triển sinh dục bình thường, dù chiều cao trưởng thành phụ thuộc di truyền và quá trình tăng trưởng. Tiên lượng suy sinh dục phụ thuộc nguyên nhân, thời điểm chẩn đoán và khả năng điều trị bệnh nền. Thay thế hormone đúng giúp phát triển đặc điểm sinh dục và bảo vệ xương, nhưng khả năng sinh sản cần đánh giá riêng.
Thể tạng không tái phát sau khi dậy thì đã hoàn tất. Ở suy sinh dục chức năng, dậy thì có thể chậm lại nếu thiếu năng lượng, bệnh mạn hoặc luyện tập quá mức quay trở lại. Người thiếu hormone vĩnh viễn có thể mất biểu hiện dậy thì nếu ngừng điều trị, vì vậy cần kế hoạch theo dõi và chuyển tiếp chăm sóc.
Không thể phòng dậy thì muộn do di truyền hoặc bất thường bẩm sinh. Có thể giảm nguy cơ chức năng bằng dinh dưỡng đầy đủ, tránh giảm cân cực đoan, cân bằng luyện tập và kiểm soát bệnh mạn. Trẻ từng hóa trị, xạ trị hoặc phẫu thuật vùng não và tuyến sinh dục cần theo dõi tăng trưởng–dậy thì định kỳ để phát hiện sớm.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Dậy thì muộn
Chế độ ăn cần đủ năng lượng, protein, canxi, vitamin D và chất béo lành mạnh để hỗ trợ hormone và xương. Trẻ thiếu cân hoặc rối loạn ăn uống cần kế hoạch do chuyên gia dinh dưỡng và đội ngũ tâm lý xây dựng. Không tự dùng thực phẩm tăng hormone, thuốc bổ tăng chiều cao hoặc ăn kiêng loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm.
Vận động vừa sức có lợi cho xương và tâm trạng. Trẻ tập luyện cường độ cao cần bảo đảm năng lượng nạp vào tương xứng, ngày nghỉ và giấc ngủ. Nếu có thiếu cân, gãy xương do stress, vô kinh hoặc bệnh mạn chưa ổn định, mức vận động phải điều chỉnh cùng bác sĩ.
Gia đình có thể ghi chiều cao mỗi 3–6 tháng, mốc phát triển ngực hoặc tinh hoàn theo nhận định của bác sĩ, lịch kinh và thay đổi cân nặng. Không tự khám vùng kín hoặc gây áp lực cho trẻ. Theo dõi tâm trạng và dấu rối loạn ăn uống có giá trị, nhưng chẩn đoán vẫn cần khám chuyên khoa.
- Không tự dùng testosterone, estrogen, thuốc tăng chiều cao hoặc sản phẩm kích dậy thì.
- Không ép trẻ tăng cân nhanh bằng đồ uống nhiều đường hoặc chế độ ăn mất cân đối.
- Không coi mọi trường hợp là phát triển muộn theo gia đình nếu dậy thì đã dừng hoặc có triệu chứng thần kinh.
- Không bỏ qua giảm cân, tập luyện quá mức, vô kinh hoặc dấu rối loạn ăn uống.
- Không ngừng hormone đã kê mà chưa trao đổi với bác sĩ.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Dậy thì muộn được đánh giá ở trẻ vị thành niên dựa trên mốc phát triển theo giới, đường tăng trưởng, tuổi xương và hoàn cảnh tâm lý. Trao đổi cần tôn trọng giới tính, riêng tư và sự trưởng thành của trẻ; mục tiêu không chỉ là thay đổi hình thể mà còn bảo vệ xương và sức khỏe sinh sản.
Không áp dụng cho người cao tuổi. Thiếu hormone sinh dục ở người lớn tuổi có tiêu chuẩn, lợi ích và nguy cơ điều trị khác; không dùng khái niệm dậy thì muộn.
Dậy thì muộn không áp dụng trong thai kỳ. Người có tiền sử suy sinh dục nhưng đã mang thai cần được quản lý sản khoa và nội tiết theo bệnh nền, không tự duy trì hoặc ngừng hormone trước đó.
Không áp dụng cho giai đoạn cho con bú. Người từng được điều trị suy sinh dục cần trao đổi riêng về khả năng sinh sản, tránh thai và thuốc dùng sau sinh.
Bệnh viêm mạn, nhiễm trùng kéo dài, ghép tạng và thuốc ức chế miễn dịch có thể làm chậm tăng trưởng và dậy thì thông qua viêm, dinh dưỡng và tác động lên tuyến sinh dục. Nhóm này cần phối hợp nhiều chuyên khoa và đánh giá xương.
Bệnh tuyến giáp, celiac, viêm ruột, bệnh thận, xơ nang, thiếu máu mạn và rối loạn ăn uống thường ảnh hưởng dậy thì. Điều trị hormone không thay thế kiểm soát bệnh nền; mục tiêu tăng trưởng và xương phải cá thể hóa.
Sau phẫu thuật não, tuyến yên, tinh hoàn hoặc buồng trứng, cần theo dõi hormone dậy thì và khả năng sinh sản. Trẻ sau điều trị ung thư cần kế hoạch theo dõi muộn, vì thiếu hormone có thể xuất hiện nhiều năm sau.
Câu hỏi thường gặp về Dậy thì muộn
Nhiều trường hợp chỉ là biến thể phát triển muộn và không nguy hiểm, đặc biệt khi trẻ khỏe, tăng trưởng đều và gia đình có người dậy thì muộn. Tuy nhiên, chậm dậy thì cũng có thể là dấu hiệu thiếu dinh dưỡng, bệnh mạn, tổn thương tuyến yên hoặc suy buồng trứng, tinh hoàn. Thiếu hormone kéo dài có thể ảnh hưởng xương, khối cơ, tâm lý và khả năng sinh sản. Vì vậy, nên khám khi vượt mốc tuổi hoặc dậy thì đã bắt đầu nhưng dừng tiến triển.
Dậy thì muộn thể tạng thường tự khởi phát khi cơ thể đạt thời điểm sinh học phù hợp. Trẻ vẫn cần theo dõi để bảo đảm tăng trưởng và tuổi xương phù hợp. Nếu nguyên nhân là thiếu năng lượng hoặc bệnh mạn, dậy thì có thể cải thiện khi tình trạng nền được điều trị. Suy sinh dục bẩm sinh hoặc tổn thương tuyến sinh dục thường không tự hồi phục hoàn toàn và có thể cần thay thế hormone lâu dài. Chẩn đoán nguyên nhân quyết định khả năng tự hết.
Dậy thì muộn không lây. Đây là khác biệt về thời điểm hoạt hóa trục hormone hoặc hậu quả của dinh dưỡng, bệnh mạn, tổn thương tuyến yên hay tuyến sinh dục. Việc nhiều người trong cùng gia đình dậy thì muộn phản ánh yếu tố di truyền, không phải lây truyền. Trẻ không cần cách ly và có thể học tập, sinh hoạt bình thường. Điều quan trọng là tránh kỳ thị, theo dõi tăng trưởng và khám đúng mốc để không bỏ sót bệnh cần điều trị.
Không phải mọi trẻ đều cần điều trị lâu dài. Thể tạng có thể chỉ theo dõi hoặc dùng một đợt hỗ trợ ngắn khi có chỉ định. Nếu thiếu hormone do suy tuyến sinh dục vĩnh viễn, thay thế hormone thường tiếp tục sang tuổi trưởng thành để duy trì xương, cơ và sức khỏe sinh dục. Liều và dạng thuốc thay đổi theo giai đoạn. Không nên tự dừng khi thấy đã có dấu dậy thì, vì mục tiêu điều trị dài hạn rộng hơn thay đổi hình thể.
Trẻ nên ăn đủ năng lượng, protein, chất béo lành mạnh, rau quả, canxi và vitamin D theo nhu cầu tuổi. Không có món ăn đơn lẻ nào kích hoạt dậy thì an toàn. Vận động vừa sức có lợi, nhưng tập cường độ cao khi ăn không đủ có thể làm trục dậy thì bị ức chế. Trẻ thiếu cân, vô kinh, gãy xương do stress hoặc mắc bệnh mạn cần kế hoạch dinh dưỡng và vận động cá thể hóa với bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

