Nứt kẽ hậu môn là vết rách nhỏ ở lớp da lót phần thấp ống hậu môn, thường sau phân cứng hoặc tiêu chảy kéo dài. Dấu hiệu điển hình là đau xé đúng lúc đại tiện, sau đó bỏng rát hoặc co thắt có thể kéo dài hàng giờ, kèm vài vệt máu đỏ tươi. Đau làm cơ thắt trong co lại, giảm tưới máu và tạo vòng xoắn khiến vết rách khó liền. Nứt cấp thường cải thiện khi làm mềm phân, ngâm ấm và tránh rặn. Nứt mạn có thể cần thuốc bôi giãn cơ, tiêm botulinum toxin hoặc phẫu thuật sau khi cân nhắc nguy cơ rối loạn kiểm soát đại tiện. Vết nứt lệch bên, nhiều ổ, không lành hoặc kèm sốt và sưng cần tìm bệnh Crohn, nhiễm trùng, áp xe hoặc tổn thương khác.
Nứt kẽ hậu môn là bệnh gì?
Nứt kẽ hậu môn (Anal fissure) là một vết rách dọc của anoderm, thường ở đường giữa sau; vết bên hoặc nhiều vết là không điển hình và cần tìm bệnh nền như Crohn hoặc nhiễm trùng. Tình trạng này cần được phân biệt với các bệnh hậu môn khác dựa trên vị trí giải phẫu, kiểu đau, chảy máu, khối sưng hoặc dịch tiết. Không nên dùng tên bệnh như một nhãn chung cho mọi khó chịu quanh hậu môn.

| Tên bệnh | Nứt kẽ hậu môn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Anal fissure |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Nứt hậu môn; rách anoderm; fissure-in-ano |
| Mã ICD-10 | K60.0 nứt hậu môn cấp; K60.1 nứt hậu môn mạn; K60.2 khi chưa xác định cấp hay mạn |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tiêu hóa – Hậu môn trực tràng – Bệnh/Rối loạn/Tình trạng |
| Cơ quan ảnh hưởng | Lớp anoderm ở phần thấp ống hậu môn; cơ thắt trong và tưới máu đường giữa sau liên quan trực tiếp đến nứt mạn |
| Tính chất bệnh | Tổn thương lành tính, không lây, có thể cấp hoặc mạn; thường đau theo chu kỳ đại tiện và dễ tái phát khi phân cứng |
| Mức độ phổ biến | Khá thường gặp trong thực hành hậu môn trực tràng và có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi; dữ liệu Việt Nam còn thiếu |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Nứt kẽ hậu môn
Phân cứng hoặc chấn thương gây rách, đau làm cơ thắt trong co lại, giảm tưới máu và tạo vòng xoắn đau–co thắt–chậm liền. Diễn tiến tiếp theo phụ thuộc thời gian mắc, đặc điểm phân, nhiễm trùng và cấu trúc cơ thắt.
Nứt cấp và nứt mạn; nứt điển hình ở đường giữa, nứt lệch bên hoặc nhiều ổ cần khảo sát nguyên nhân thứ phát. Phân loại giúp lựa chọn xét nghiệm, thủ thuật và đánh giá nguy cơ biến chứng.
Gặp ở trẻ nhỏ, người trưởng thành và phụ nữ sau sinh; nứt sau phổ biến nhất, nhưng chưa có tỷ lệ cộng đồng đáng tin cậy tại Việt Nam.
Bản thân nứt kẽ không lây. Phân cứng, phân lớn hoặc tiêu chảy làm anoderm rách; phản xạ co cơ thắt trong làm giảm dòng máu tới vết thương, khiến mỗi lần đại tiện có thể tái rách.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Nứt kẽ hậu môn
Nguyên nhân và yếu tố thúc đẩy của Nứt kẽ hậu môn gồm phân cứng, phân lớn hoặc táo bón, tiêu chảy nhiều lần, sinh qua đường âm đạo hoặc chấn thương hậu môn, Crohn, lao, giang mai, HIV hoặc u trong trường hợp không điển hình. Cần tách nguyên nhân trực tiếp khỏi yếu tố làm bệnh nặng hơn để tránh điều trị theo một khuôn.
Yếu tố có thể thay đổi
- Phân cứng, phân lớn hoặc táo bón.
- Tiêu chảy nhiều lần.
Yếu tố cá thể hoặc bệnh nền
- Sinh qua đường âm đạo hoặc chấn thương hậu môn.
- Crohn, lao, giang mai, hiv hoặc u trong trường hợp không điển hình.
Trẻ bị táo bón, phụ nữ sau sinh, người có phân thất thường, người mắc crohn và người từng nứt kẽ.
Triệu chứng và dấu hiệu của Nứt kẽ hậu môn
Nứt kẽ hậu môn có thể khởi phát cấp hoặc kéo dài tùy bệnh. Bức tranh chung gồm đau xé như dao cắt lúc đại tiện, bỏng rát hoặc co thắt kéo dài sau đi tiêu và máu đỏ tươi lượng ít trên giấy; mức độ đau, chảy máu và dịch tiết giúp định hướng nhưng không đủ tự chẩn đoán.
- Đau xé như dao cắt lúc đại tiện.
- Bỏng rát hoặc co thắt kéo dài sau đi tiêu.
- Máu đỏ tươi lượng ít trên giấy.
- Sợ đi tiêu và nhịn đại tiện.
- Vết rách đường giữa hoặc da thừa gác cửa.
- Ngứa hoặc tiết dịch ít.
- Tiểu khó phản xạ khi đau nhiều.
- Nhiều vết, loét rộng hoặc vị trí bên.
Đặt lịch khám
Đau xé hoặc máu đỏ tái diễn, triệu chứng kéo dài nhiều tuần hoặc có da thừa gác cửa.Khám trong ngày
Không thể đại tiện vì đau, vết nằm lệch bên, có nhiều ổ hoặc người bệnh suy giảm miễn dịch.Tái khám sớm
Thuốc gây đau đầu, chóng mặt, phát ban hoặc xuất hiện rò khí, són phân sau can thiệp.Nứt kẽ đơn thuần hiếm khi cấp cứu. Đi cấp cứu nếu chảy máu nhiều gây choáng, đau liên tục kèm sốt, sưng đỏ hoặc mủ, phân đen, đau bụng dữ dội hay khó thở.
Chẩn đoán Nứt kẽ hậu môn
Kiểu đau theo đại tiện và vị trí vết rách thường đủ định hướng. Bác sĩ quan sát nhẹ trước; thăm trực tràng có thể trì hoãn nếu co thắt và đau quá mức. Tổn thương bên, nhiều ổ hoặc không liền cần xét nghiệm cho Crohn, nhiễm trùng hay u.
Tách nhẹ hai bên mông để nhìn vết; thăm trực tràng và soi hậu môn có thể trì hoãn khi đau cấp hoặc thực hiện dưới giảm đau.
Không cần với vết điển hình; xét nghiệm máu, nhiễm trùng, nội soi hoặc sinh thiết khi tổn thương bất thường hoặc kéo dài. Xét nghiệm được chọn theo chảy máu, sốt, bệnh nền và dự kiến can thiệp.
Không dùng thường quy; mri hoặc siêu âm hậu môn khi nghi áp xe, rò, crohn quanh hậu môn hoặc tổn thương sâu.
Chẩn đoán khi nhìn thấy vết rách dọc phù hợp với cơn đau điển hình. Bờ xơ, lộ cơ thắt, nhú phì đại hoặc da thừa gác cửa gợi nứt mạn. Vết bên hay nhiều ổ không phù hợp nứt nguyên phát.
Điều trị Nứt kẽ hậu môn
Mục tiêu là kiểm soát triệu chứng, xử lý nguyên nhân và bảo tồn chức năng hậu môn. Làm mềm phân, ngâm ấm và giảm đau cho nứt cấp; nứt mạn có thể cần thuốc giãn cơ vòng, botulinum toxin hoặc phẫu thuật. Nhập viện tùy dấu hiệu toàn thân, chảy máu, nhiễm trùng và bệnh nền.
Chất xơ, thuốc làm mềm phân, thuốc giảm đau; nitrat hoặc thuốc chẹn kênh canxi bôi giúp giãn cơ nhưng có thể gây đau đầu, kích ứng hoặc hạ huyết áp. Không tự tăng, giảm hoặc phối hợp thuốc; thai kỳ, cho con bú, suy gan thận và đa thuốc cần đánh giá cá thể.
Tiêm botulinum toxin làm giảm co thắt ở nứt mạn không đáp ứng; có thể gây rò khí hoặc són phân thoáng qua. Chỉ định phụ thuộc giải phẫu, thời điểm và nguy cơ chảy máu hoặc tổn thương cơ thắt.
Cắt cơ thắt trong bên có hiệu quả cao nhưng cần cân nhắc nguy cơ rối loạn kiểm soát; vạt tiến phù hợp người nguy cơ són cao. Quyết định phẫu thuật cần cân bằng hiệu quả, đau sau mổ, thời gian hồi phục và kiểm soát đại tiện.
Ngâm ấm sau đại tiện giúp giảm co thắt; vệ sinh bằng nước và thấm khô để không làm rách thêm. Tạo giờ đi tiêu đều và xử lý nỗi sợ đau giúp tránh nhịn phân rồi táo bón nặng hơn.
Theo dõi đau lúc phân đi qua, thời gian bỏng rát sau đó, lượng máu và dạng phân. Đỡ đau không chắc vết đã liền, nên dùng thuốc đủ thời gian và tái khám nếu không tiến triển.
Nứt cấp thường cần vài tuần không tái chấn thương để liền. Nứt mạn cần một đợt thuốc kéo dài hơn; hồi phục sau botulinum hoặc cắt cơ thắt thay đổi theo mức độ và chức năng cơ vòng.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Nứt mạn, đau kéo dài, co thắt, da thừa gác cửa và sợ đại tiện; điều trị có thể gây đau đầu, kích ứng hoặc rối loạn kiểm soát đại tiện.
Nứt cấp thường lành khi phân mềm; nứt mạn vẫn có thể kiểm soát nhưng kết quả phụ thuộc cơ thắt và bệnh nền. Tiên lượng cá nhân còn phụ thuộc tuổi, bệnh nền, thói quen đại tiện và khả năng tuân thủ.
Vết nứt có thể mở lại sau phân cứng, tiêu chảy hoặc chấn thương. Đau tái phát ở vị trí bên, kèm loét rộng hoặc tiết dịch không nên tự lặp lại đơn thuốc cũ.
Giữ phân mềm nhưng có khuôn, đi tiêu khi buồn, tránh rặn và điều trị tiêu chảy. Trong quan hệ hậu môn, dùng chất bôi trơn và biện pháp bảo vệ phù hợp để giảm chấn thương và nguy cơ nhiễm trùng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Nứt kẽ hậu môn
Mục tiêu không chỉ là nhiều chất xơ mà là phân mềm, có khuôn. Tăng chất xơ hòa tan và không hòa tan từ từ; nếu tiêu chảy gây nứt, cần điều chỉnh tác nhân làm phân lỏng thay vì tiếp tục tăng rau thô.
Vận động nhẹ hằng ngày hỗ trợ nhu động ruột. Khi đau cấp, tránh đạp xe lâu, nâng nặng và hoạt động cọ xát trực tiếp. Không ngồi trên bồn cầu đọc điện thoại vì kéo dài co kéo vùng hậu môn.
Ghi dạng phân, mức đau lúc và sau đại tiện, vệt máu và tác dụng phụ thuốc bôi. Không đưa ngón tay hoặc dụng cụ vào kiểm tra. Sốt, sưng, mủ hay vết bên là lý do ngừng tự theo dõi.
- Không cố rặn khi phân cứng.
- Không tự nong hậu môn.
- Không dùng nitrat, thuốc tê hoặc corticosteroid kéo dài không hướng dẫn.
- Không bỏ qua vết lệch bên hoặc nhiều ổ.
- Không tự ngừng thuốc tim mạch vì lo tương tác.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Nứt kẽ là nguyên nhân thường gặp của máu đỏ ở trẻ táo bón; trẻ chậm lớn hoặc nhiều vết cần khám.
Thận trọng thuốc bôi gây hạ huyết áp và phải loại trừ loét hoặc ung thư không điển hình.
Ưu tiên phân mềm, vận động, ngâm ấm; thuốc hoặc phẫu thuật cần phối hợp sản khoa.
Không mặc định ngừng cho bú; thuốc giãn cơ vòng và giảm đau cần đánh giá mức hấp thu.
Loét rộng hoặc nhiều vị trí cần xét nghiệm và có ngưỡng sinh thiết thấp hơn.
Crohn, tiêu chảy mạn, bệnh tim mạch và tổn thương cơ thắt sau sinh ảnh hưởng lựa chọn điều trị.
Giữ phân mềm, theo dõi kiểm soát hơi phân, sốt, chảy máu và đau tăng sau can thiệp.
Câu hỏi thường gặp về Nứt kẽ hậu môn
Nhiều vết nứt cấp có thể lành khi phân mềm, người bệnh ngừng rặn và vùng hậu môn không bị tái chấn thương. Nếu đau kéo dài nhiều tuần, có da thừa gác cửa hoặc bờ xơ, nứt có thể đã thành mạn và cần thuốc giãn cơ vòng hoặc can thiệp. Đỡ đau không luôn đồng nghĩa vết đã liền hoàn toàn, nên cần tiếp tục kế hoạch và tái khám.
Bản thân vết nứt không lây. Phần lớn do phân cứng, tiêu chảy hoặc chấn thương cơ học. Tuy nhiên, một số nhiễm trùng lây qua đường tình dục, lao hoặc virus có thể gây loét và vết nứt không điển hình. Khi có nhiều tổn thương, vết lệch bên, tiết dịch hoặc nguy cơ phơi nhiễm, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm.
Mục tiêu là tạo phân mềm, dễ đi: rau, trái cây, đậu, yến mạch và ngũ cốc nguyên hạt. Tăng chất xơ từ từ, uống nước phù hợp và tránh nhịn đại tiện. Không có món ăn chữa liền vết nứt ngay. Nếu phân lỏng là nguyên nhân, cần điều trị tiêu chảy và chọn loại chất xơ phù hợp thay vì chỉ tăng rau sống.
Cắt cơ thắt trong bên có hiệu quả cao nhưng có nguy cơ ảnh hưởng kiểm soát hơi hoặc phân ở một số người. Nguy cơ phụ thuộc tổn thương cơ thắt sẵn có, sinh nở, tuổi và kỹ thuật. Bác sĩ có thể điều chỉnh chiều dài đường cắt hoặc chọn vạt tiến, botulinum toxin ở người nguy cơ cao. Cần báo rõ tiền sử són trước phẫu thuật.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

