Trĩ ngoại là khối sưng của mô mạch nằm dưới da quanh rìa hậu môn. Khi hình thành huyết khối, người bệnh thường thấy một cục xanh tím, căng và đau đột ngột; đau nổi bật hơn chảy máu vì khu vực này giàu thần kinh cảm giác. Sau khi cục máu đông được hấp thu, một nếp da thừa có thể tồn tại và gây vướng hoặc khó vệ sinh. Bác sĩ chủ yếu chẩn đoán bằng quan sát, đồng thời loại trừ áp xe khi có sốt, đỏ lan hay mủ. Nhiều trường hợp cải thiện bằng giảm đau, giữ phân mềm và chăm sóc tại chỗ. Cắt bỏ huyết khối được cân nhắc ở người đau nhiều, đến sớm và có nguy cơ chảy máu phù hợp; phẫu thuật rộng hơn chỉ dành cho búi lớn, tái phát hoặc trĩ hỗn hợp có triệu chứng.
Trĩ ngoại là bệnh gì?
Trĩ ngoại (External hemorrhoids) là mô mạch dưới da quanh rìa hậu môn sưng giãn; khi cục máu đông hình thành, người bệnh có khối xanh tím rất đau, còn da thừa sau đợt cấp không đồng nghĩa với huyết khối đang hoạt động. Tình trạng này cần được phân biệt với các bệnh hậu môn khác dựa trên vị trí giải phẫu, kiểu đau, chảy máu, khối sưng hoặc dịch tiết. Không nên dùng tên bệnh như một nhãn chung cho mọi khó chịu quanh hậu môn.

| Tên bệnh | Trĩ ngoại |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | External hemorrhoids |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Búi trĩ ngoại; trĩ ngoài; huyết khối trĩ ngoại khi có cục máu đông |
| Mã ICD-10 | K64.5 khi có huyết khối tĩnh mạch quanh hậu môn; K64.4 khi chỉ còn da thừa trĩ |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tiêu hóa – Hậu môn trực tràng – Bệnh/Rối loạn/Tình trạng |
| Cơ quan ảnh hưởng | Đám rối mạch dưới da phía dưới đường lược và vùng rìa hậu môn; da quanh hậu môn có thể sưng, trợt hoặc để lại da thừa |
| Tính chất bệnh | Tình trạng không lây, thường lành tính; có thể khởi phát cấp do huyết khối hoặc kéo dài dưới dạng da thừa |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp trong nhóm bệnh trĩ, nhưng dữ liệu riêng cho trĩ ngoại không đồng nhất vì nhiều nghiên cứu gộp với trĩ nội hoặc trĩ hỗn hợp |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Trĩ ngoại
Ứ máu và tổn thương mạch nông tạo huyết khối trong khoang da kín, gây phù và kích thích đầu mút thần kinh; cục máu đông dần được hấp thu nhưng da có thể còn giãn. Diễn tiến tiếp theo phụ thuộc thời gian mắc, đặc điểm phân, nhiễm trùng và cấu trúc cơ thắt.
Trĩ ngoại không huyết khối, huyết khối trĩ ngoại cấp và trĩ hỗn hợp; phân độ goligher i–iv không áp dụng cho trĩ ngoại. Phân loại giúp lựa chọn xét nghiệm, thủ thuật và đánh giá nguy cơ biến chứng.
Gặp ở người trưởng thành sau táo bón, rặn, thai kỳ hoặc gắng sức; nhiều đợt tự giảm nên tần suất thực tế khó ước tính.
Trĩ ngoại không truyền từ người sang người. Ứ máu trong đám rối tĩnh mạch dưới da, thường sau rặn hoặc gắng sức, có thể tạo cục huyết khối; phù trong khoang da kín gây đau dữ dội và để lại da thừa khi hết đợt cấp.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Trĩ ngoại
Nguyên nhân và yếu tố thúc đẩy của Trĩ ngoại gồm rặn đại tiện hoặc phân cứng, nâng nặng, ho kéo dài hoặc ngồi lâu, thai kỳ và hậu sản, tiêu chảy, cọ xát và kích ứng quanh hậu môn. Cần tách nguyên nhân trực tiếp khỏi yếu tố làm bệnh nặng hơn để tránh điều trị theo một khuôn.
Yếu tố có thể thay đổi
- Rặn đại tiện hoặc phân cứng.
- Nâng nặng, ho kéo dài hoặc ngồi lâu.
Yếu tố cá thể hoặc bệnh nền
- Thai kỳ và hậu sản.
- Tiêu chảy, cọ xát và kích ứng quanh hậu môn.
Người có táo bón, công việc nâng nặng, thai phụ, người từng huyết khối trĩ ngoại và người dùng thuốc chống đông.
Triệu chứng và dấu hiệu của Trĩ ngoại
Trĩ ngoại có thể khởi phát cấp hoặc kéo dài tùy bệnh. Bức tranh chung gồm khối căng hoặc xanh tím ở rìa hậu môn, đau liên tục tăng khi ngồi, đi lại hoặc đại tiện và ngứa, rát và khó vệ sinh; mức độ đau, chảy máu và dịch tiết giúp định hướng nhưng không đủ tự chẩn đoán.
- Khối căng hoặc xanh tím ở rìa hậu môn.
- Đau liên tục tăng khi ngồi, đi lại hoặc đại tiện.
- Ngứa, rát và khó vệ sinh.
- Chảy máu ít nếu da phủ bị trợt.
- Da thừa sau khi huyết khối giảm.
- Loét hoặc hoại tử da phủ trên khối.
- Nhiễm trùng thứ phát hiếm gặp.
- Viêm da tiếp xúc kéo dài do da thừa lớn.
Đặt lịch khám
Khối mới xuất hiện, đau ảnh hưởng ngồi hoặc ngủ, hoặc da thừa gây khó vệ sinh.Khám trong ngày
Khối đau tăng nhanh, chảy máu đáng kể, đang dùng thuốc chống đông hoặc không chắc đó là trĩ.Tái khám sớm
Sau cắt huyết khối nếu vết sưng đỏ, có mủ, sốt hoặc chảy máu tăng.Đến cấp cứu nếu đau hậu môn kèm sốt, rét run hoặc đỏ lan; chảy máu gây chóng mặt, ngất; bí tiểu, lơ mơ hoặc suy kiệt. Những biểu hiện này gợi nhiễm trùng hoặc mất máu hơn là trĩ ngoại đơn thuần.
Chẩn đoán Trĩ ngoại
Thời điểm khởi phát và hình dạng khối rất quan trọng. Bác sĩ quan sát màu xanh tím, da thừa, trợt da và dấu hiệu ổ mủ; thăm trực tràng hoặc soi hậu môn chỉ làm khi cần để tìm trĩ nội phối hợp hoặc chẩn đoán khác.
Quan sát khối dưới da, màu xanh tím, độ căng và dấu hiệu đỏ nóng; sờ nhẹ để loại trừ ổ mủ dao động.
Thường không cần; công thức máu và dấu ấn viêm nếu sốt hoặc chảy máu nhiều, xét nghiệm đông máu trước can thiệp ở người nguy cơ. Xét nghiệm được chọn theo chảy máu, sốt, bệnh nền và dự kiến can thiệp.
Không cần khi khối huyết khối nông rõ; ct, mri hoặc siêu âm chỉ dùng nếu đau sâu, khám không xác định hoặc nghi áp xe.
Huyết khối trĩ ngoại là khối đau cấp nằm dưới da rìa hậu môn, thường xanh tím và không có mủ. Da thừa trĩ là nếp da mềm, không đau cấp. Phân độ I–IV không dùng cho trĩ ngoại.
Điều trị Trĩ ngoại
Mục tiêu là kiểm soát triệu chứng, xử lý nguyên nhân và bảo tồn chức năng hậu môn. Đa số được giảm đau, làm mềm phân và theo dõi; cắt bỏ huyết khối cân nhắc khi đau rất nhiều, đến sớm và nguy cơ chảy máu chấp nhận được. Nhập viện tùy dấu hiệu toàn thân, chảy máu, nhiễm trùng và bệnh nền.
Thuốc giảm đau, chất xơ và thuốc làm mềm phân hỗ trợ; kem gây tê hoặc chống viêm chỉ dùng ngắn và không lấy được huyết khối. Không tự tăng, giảm hoặc phối hợp thuốc; thai kỳ, cho con bú, suy gan thận và đa thuốc cần đánh giá cá thể.
Cắt bỏ huyết khối hoặc toàn bộ búi dưới gây tê tại chỗ ở người được chọn; không chỉ chích nặn vì có thể chảy máu, nhiễm trùng hoặc tái tụ. Chỉ định phụ thuộc giải phẫu, thời điểm và nguy cơ chảy máu hoặc tổn thương cơ thắt.
Cắt trĩ ngoại hoặc trĩ hỗn hợp khi búi lớn, tái phát, da thừa gây vệ sinh khó hoặc có thành phần trĩ nội sa đáng kể. Quyết định phẫu thuật cần cân bằng hiệu quả, đau sau mổ, thời gian hồi phục và kiểm soát đại tiện.
Ngâm ấm, chườm lạnh ngắn qua lớp vải, mặc quần áo thoáng và thấm khô nhẹ có thể giảm khó chịu. Tránh tì đè kéo dài; dùng gối ngồi chỉ trong thời gian ngắn và thay đổi tư thế thường xuyên.
Ghi giờ khởi phát, mức đau, kích thước và màu khối. Đau thường giảm trước khi cục sưng biến mất. Sốt, đỏ lan, mùi hôi hoặc đau trở lại sau can thiệp cần khám ngay.
Cơn đau huyết khối thường mạnh nhất trong giai đoạn đầu rồi giảm dần; khối có thể mất vài tuần để tiêu và đôi khi còn da thừa. Vết cắt nhỏ hồi phục tùy kích thước và công việc phải ngồi hay vận động.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Loét da, chảy máu khi huyết khối tự thoát, da thừa và tái phát; sau can thiệp có thể chảy máu, nhiễm trùng, đau kéo dài hoặc sẹo.
Đau thường giảm trước khi khối biến mất; phần lớn tự ổn định nhưng có thể còn da thừa hoặc tái phát. Tiên lượng cá nhân còn phụ thuộc tuổi, bệnh nền, thói quen đại tiện và khả năng tuân thủ.
Huyết khối có thể xuất hiện lại ở vị trí cũ hoặc nơi khác. Cắt bỏ đợt hiện tại không tạo miễn dịch; kiểm soát phân cứng và gắng sức chỉ làm giảm chứ không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ.
Đi tiêu không rặn, tránh ngồi bồn cầu lâu, chia nhỏ tải trọng và không nín thở khi nâng nặng. Duy trì vận động, nước uống phù hợp và điều trị phân bất thường giúp hạn chế ứ máu quanh hậu môn.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Trĩ ngoại
Trong đợt đau, chọn thực phẩm tạo phân mềm như rau nấu chín, trái cây, đậu và ngũ cốc nguyên hạt. Hạn chế món làm cá nhân bị tiêu chảy hoặc táo bón; cà phê và đồ cay không phải nguyên nhân trực tiếp ở mọi người.
Đi bộ nhẹ phù hợp hơn bài nâng nặng trong đợt cấp. Tránh đạp xe, ngồi lì hoặc tập làm tăng áp lực tầng sinh môn khi khối còn đau. Sau cắt huyết khối, tăng hoạt động theo mức lành vết.
Có thể quan sát khối ngoài da và ghi xu hướng đau, nhưng không chạm bằng kim hoặc bóp thử. Khối mềm dần, đau giảm và không sốt có thể theo kế hoạch; đỏ lan hoặc đau tăng phải khám.
- Không chích, nặn hoặc cắt khối xanh tím tại nhà.
- Không chườm đá trực tiếp lên da.
- Không dùng kem phối hợp nhiều hoạt chất kéo dài.
- Không cố ngồi bồn cầu để “đẩy hết” khối.
- Không tự ngừng thuốc chống đông để làm thủ thuật.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trĩ ngoại ít gặp ở trẻ nhỏ; khối đỏ đau có thể là áp xe hoặc tổn thương da.
Da mỏng, thuốc chống đông và khó tự vệ sinh làm tăng rủi ro chăm sóc và can thiệp.
Huyết khối có thể xuất hiện khi mang thai hoặc sau sinh; can thiệp cần phối hợp sản khoa.
Chăm sóc phân mềm thường phù hợp; thuốc giảm đau và bôi tại chỗ cần kiểm tra an toàn.
Khối đau đỏ có thể là nhiễm trùng dù không sốt rõ, nên khám sớm.
Đái tháo đường, bệnh gan thận và rối loạn đông máu ảnh hưởng thuốc và lành thương.
Rửa bằng nước, thay gạc, giữ phân mềm và báo ngay khi sốt, mùi hôi hoặc chảy máu tăng.
Câu hỏi thường gặp về Trĩ ngoại
Huyết khối trong búi trĩ ngoại thường được cơ thể hấp thu dần nên đau và sưng có thể giảm mà không cần mổ. Khối không biến mất ngay và có thể để lại da thừa. Nếu đau rất nhiều, người bệnh đến sớm và không có chống chỉ định, bác sĩ có thể đề nghị cắt bỏ để giảm đau nhanh hơn. Khối kéo dài hoặc tái phát cần được đánh giá riêng.
Trĩ ngoại huyết khối thường là khối xanh tím, đau đột ngột nhưng không gây sốt hoặc mủ. Áp xe thường đau nhói liên tục, da nóng đỏ, sưng lan và có thể kèm sốt, rét run hoặc mệt nhiều. Hai tình trạng có thể khó phân biệt khi tự nhìn. Đau tăng nhanh, đỏ lan, tiết mủ hoặc sốt là lý do cần khám trong ngày.
Không. Chích hoặc nặn có thể gây chảy máu, nhiễm trùng, tổn thương cơ vòng và không loại bỏ hết mô bệnh. Khối quanh hậu môn cũng có thể là áp xe, nang hoặc tổn thương khác. Khi cần can thiệp, bác sĩ phải đánh giá thời điểm khởi phát, thuốc chống đông, bệnh nền và thực hiện trong điều kiện vô khuẩn.
Trĩ ngoại không lây vì đây là tình trạng sưng hoặc huyết khối của mô mạch quanh hậu môn, không phải nhiễm trùng. Dùng chung nhà vệ sinh hoặc tiếp xúc thông thường không truyền bệnh. Tuy nhiên, mụn rộp, sùi mào gà và một số nhiễm trùng da có thể tạo khối hoặc loét quanh hậu môn và cần cách xử trí khác.
Không phải lúc nào cũng cần. Da thừa lành tính có thể theo dõi nếu không đau, không viêm và không cản trở vệ sinh. Cắt bỏ chỉ cân nhắc khi da thừa lớn, tái kích ứng, khó làm sạch hoặc ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt. Phẫu thuật vẫn có đau, chảy máu và sẹo nên lợi ích phải lớn hơn rủi ro.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

