Trĩ nội là sự phì đại và sa xuống của các đệm mạch nằm phía trên đường lược trong ống hậu môn. Bệnh thường gây máu đỏ tươi không đau khi đại tiện, tiết nhầy hoặc búi mô sa ra ngoài; đau nhiều chỉ thường xuất hiện khi búi sa bị nghẹt hay có bệnh hậu môn khác đi kèm. Táo bón, tiêu chảy kéo dài, rặn mạnh, ngồi bồn cầu lâu và thai kỳ làm triệu chứng dễ bộc lộ. Bác sĩ chẩn đoán bằng bệnh sử, khám hậu môn trực tràng và soi hậu môn; nội soi đại tràng được cân nhắc khi chảy máu có dấu hiệu cảnh báo. Điều trị bắt đầu bằng làm mềm phân và sửa thói quen đi tiêu, sau đó mới lựa chọn thắt vòng cao su, thủ thuật khác hoặc phẫu thuật theo phân độ và mức ảnh hưởng sinh hoạt.
Trĩ nội là bệnh gì?
Trĩ nội (Internal hemorrhoids) là các đệm hậu môn phía trên đường lược phì đại và trượt xuống; đây là cấu trúc mạch bình thường bị mất nâng đỡ chứ không chỉ là “tĩnh mạch nổi”. Tình trạng này cần được phân biệt với các bệnh hậu môn khác dựa trên vị trí giải phẫu, kiểu đau, chảy máu, khối sưng hoặc dịch tiết. Không nên dùng tên bệnh như một nhãn chung cho mọi khó chịu quanh hậu môn.

| Tên bệnh | Trĩ nội |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Internal hemorrhoids |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Búi trĩ nội; trĩ trong; internal piles |
| Mã ICD-10 | Nhóm K64; trĩ nội độ I–IV tương ứng K64.0–K64.3 theo ICD-10-WHO |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tiêu hóa – Hậu môn trực tràng – Bệnh/Rối loạn/Tình trạng |
| Cơ quan ảnh hưởng | Đệm mạch và mô nâng đỡ phía trên đường lược trong ống hậu môn; trực tràng thấp được đánh giá khi cần loại trừ nguồn chảy máu khác |
| Tính chất bệnh | Tình trạng lành tính, không lây, thường diễn tiến mạn theo từng đợt chảy máu hoặc sa |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp ở người trưởng thành; nguy cơ tăng theo tuổi, thai kỳ, táo bón và thói quen rặn, nhưng dữ liệu Việt Nam còn hạn chế |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Trĩ nội
Tăng áp lực khi rặn làm xoang mạch sung huyết, sợi nâng đỡ giãn và niêm mạc trượt xuống; bề mặt sa cọ xát với phân gây máu đỏ tươi và tiết nhầy. Diễn tiến tiếp theo phụ thuộc thời gian mắc, đặc điểm phân, nhiễm trùng và cấu trúc cơ thắt.
Goligher: độ i không sa; độ ii sa rồi tự co; độ iii phải dùng tay đẩy vào; độ iv sa thường xuyên hoặc không đẩy vào được. Phân loại giúp lựa chọn xét nghiệm, thủ thuật và đánh giá nguy cơ biến chứng.
Gặp ở cả hai giới, phổ biến hơn từ trung niên, trong thai kỳ hoặc khi phân bất thường kéo dài; số liệu cộng đồng riêng cho trĩ nội tại Việt Nam chưa đầy đủ.
Trĩ nội không lây. Mô bệnh bắt đầu ở các đệm hậu môn phía trên đường lược: sung huyết kết hợp đứt giãn sợi nâng đỡ làm đệm trượt xuống; niêm mạc sa bị phân cọ xát nên chảy máu và tiết nhầy.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Trĩ nội
Nguyên nhân và yếu tố thúc đẩy của Trĩ nội gồm táo bón hoặc tiêu chảy kéo dài, rặn mạnh và ngồi bồn cầu lâu, thai kỳ, hậu sản và lão hóa mô nâng đỡ, chế độ ít chất xơ và ít vận động. Cần tách nguyên nhân trực tiếp khỏi yếu tố làm bệnh nặng hơn để tránh điều trị theo một khuôn.
Yếu tố có thể thay đổi
- Táo bón hoặc tiêu chảy kéo dài.
- Rặn mạnh và ngồi bồn cầu lâu.
Yếu tố cá thể hoặc bệnh nền
- Thai kỳ, hậu sản và lão hóa mô nâng đỡ.
- Chế độ ít chất xơ và ít vận động.
Người làm việc tĩnh tại, người thường xuyên táo bón, thai phụ, người cao tuổi và người dùng thuốc chống đông có chảy máu hậu môn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Trĩ nội
Trĩ nội có thể khởi phát cấp hoặc kéo dài tùy bệnh. Bức tranh chung gồm máu đỏ tươi không đau dính giấy, phủ ngoài phân hoặc nhỏ giọt, búi mô sa khi đại tiện và tiết nhầy, ẩm và khó vệ sinh; mức độ đau, chảy máu và dịch tiết giúp định hướng nhưng không đủ tự chẩn đoán.
- Máu đỏ tươi không đau dính giấy, phủ ngoài phân hoặc nhỏ giọt.
- Búi mô sa khi đại tiện.
- Tiết nhầy, ẩm và khó vệ sinh.
- Cảm giác vướng hoặc đi tiêu chưa hết.
- Ngứa do kích ứng da.
- Thiếu máu do chảy máu kéo dài.
- Sa nghẹt tím sẫm và đau tăng.
- Loét niêm mạc hoặc huyết khối trong búi sa.
Đặt lịch khám
Máu đỏ tươi lặp lại, búi sa, ẩm ngứa hoặc phải dùng tay đẩy búi trĩ vào.Khám trong ngày
Búi sa không đẩy vào được, đau tăng, chảy máu nhiều hơn thường lệ hoặc có dấu hiệu thiếu máu.Tái khám sớm
Sau thắt vòng hay mổ nếu sốt, bí tiểu, đau tăng dần hoặc chảy máu thành dòng.Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi chảy máu ồ ạt kèm choáng, ngất, tim nhanh hoặc khó thở; búi trĩ sa tím đen và đau dữ dội; hoặc đau hậu môn kèm sốt. Không tự lái xe khi đang choáng.
Chẩn đoán Trĩ nội
Bác sĩ hỏi màu và lượng máu, mức độ sa, thói quen đại tiện và thuốc đang dùng. Khám khi nghỉ và rặn, thăm trực tràng, soi hậu môn giúp xác định búi trĩ nội. Nội soi đại tràng chỉ định chọn lọc để không bỏ sót polyp, viêm hoặc ung thư.
Quan sát búi sa và trĩ ngoại phối hợp, thăm trực tràng để loại trừ khối bất thường, soi hậu môn để thấy búi trĩ và vị trí chảy máu.
Công thức máu khi chảy máu nhiều hoặc kéo dài; xét nghiệm đông máu khi dùng thuốc ảnh hưởng đông máu hoặc trước thủ thuật. Xét nghiệm được chọn theo chảy máu, sốt, bệnh nền và dự kiến can thiệp.
Không cần hình ảnh thường quy; nội soi đại tràng hoặc đại tràng sigma dùng khi máu trộn trong phân, thiếu máu, sụt cân, thay đổi thói quen đại tiện hoặc chưa tầm soát.
Trĩ nội được xác định khi thấy các búi mạch phía trên đường lược phù hợp với chảy máu hoặc sa. Phân độ dựa vào sa: không sa, tự co, phải đẩy vào hoặc sa cố định. Chảy máu đơn độc chưa đủ để kết luận là trĩ.
Điều trị Trĩ nội
Mục tiêu là kiểm soát triệu chứng, xử lý nguyên nhân và bảo tồn chức năng hậu môn. Làm mềm phân và sửa thói quen đi tiêu là nền tảng; thủ thuật phù hợp cho nhiều trường hợp độ i–ii và một số độ iii; phẫu thuật dành cho sa lớn, trĩ hỗn hợp hoặc thất bại điều trị ít xâm lấn. Nhập viện tùy dấu hiệu toàn thân, chảy máu, nhiễm trùng và bệnh nền.
Chất xơ tạo khối hoặc thuốc làm mềm phân, thuốc giảm đau và chế phẩm bôi ngắn ngày chỉ giảm triệu chứng; tránh dùng corticosteroid tại chỗ kéo dài. Không tự tăng, giảm hoặc phối hợp thuốc; thai kỳ, cho con bú, suy gan thận và đa thuốc cần đánh giá cá thể.
Thắt vòng cao su, tiêm xơ hoặc quang đông hồng ngoại do bác sĩ thực hiện; có thể đau, chảy máu muộn, bí tiểu hoặc hiếm hơn nhiễm trùng. Chỉ định phụ thuộc giải phẫu, thời điểm và nguy cơ chảy máu hoặc tổn thương cơ thắt.
Cắt trĩ khi độ iii–iv nặng hoặc có thành phần ngoài lớn; các kỹ thuật khâu treo hay triệt mạch được chọn lọc, stapler không phải lựa chọn đầu tay thường quy. Quyết định phẫu thuật cần cân bằng hiệu quả, đau sau mổ, thời gian hồi phục và kiểm soát đại tiện.
Ngâm ấm ngắn sau đại tiện, rửa bằng nước và thấm khô giúp giảm kích ứng do dịch nhầy. Sắp xếp giờ đi tiêu đều, không đọc điện thoại trên bồn cầu và xử lý táo bón hoặc tiêu chảy song song.
Ghi số lần chảy máu, mức sa và việc búi trĩ tự co hay phải đẩy. Sau thủ thuật, theo dõi chảy máu muộn, bí tiểu, sốt và đau bất thường; triệu chứng tái xuất hiện cần đánh giá lại phân độ.
Điều chỉnh phân cần vài tuần để đánh giá. Thắt vòng có thể gây khó chịu hoặc chảy máu nhẹ trong thời gian mô teo và bong; hồi phục sau cắt trĩ lâu hơn. Thời gian trở lại công việc phụ thuộc kỹ thuật và tính chất lao động.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Thiếu máu, sa nghẹt, loét và kích ứng da; sau can thiệp có thể đau, chảy máu, bí tiểu, nhiễm trùng, hẹp hậu môn hoặc rối loạn kiểm soát đại tiện.
Đa số kiểm soát được, nhưng có thể tái phát nếu táo bón, rặn và ngồi bồn cầu lâu tiếp diễn. Tiên lượng cá nhân còn phụ thuộc tuổi, bệnh nền, thói quen đại tiện và khả năng tuân thủ.
Búi trĩ đã xử lý vẫn có thể tái phát hoặc búi khác trở nên có triệu chứng. Táo bón, rặn và sa độ cao làm nguy cơ lớn hơn; chảy máu trở lại vẫn phải loại trừ nguồn khác.
Duy trì phân mềm, đi tiêu khi có nhu cầu, không rặn và không ngồi bồn cầu lâu. Điều trị sớm táo bón hoặc tiêu chảy, vận động đều và tránh nín thở khi nâng nặng giúp giảm áp lực lên đệm hậu môn.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Trĩ nội
Tăng rau, đậu, trái cây nguyên quả, yến mạch và ngũ cốc nguyên hạt để giảm phân cứng. Chất xơ nên tăng từ từ; lượng nước cần theo bệnh tim thận. Không cần kiêng tuyệt đối đồ cay nếu chúng không làm tiêu chảy hoặc kích ứng.
Đi bộ đều giúp nhu động ruột. Người ngồi làm việc lâu nên đứng dậy định kỳ; khi nâng vật cần thở đều thay vì nín thở rặn. Sau thủ thuật, tránh gắng sức khi còn đau hoặc chảy máu.
Theo dõi màu máu, số lần chảy, dạng phân và mức sa. Máu đen, máu trộn trong phân, sụt cân hoặc mệt tăng không phù hợp để chỉ theo dõi tại nhà.
- Không tự quy mọi chảy máu trực tràng cho trĩ.
- Không cố đẩy búi sa tím đen hoặc đau dữ dội.
- Không tự thắt búi trĩ bằng dây hay dụng cụ.
- Không dùng kéo dài kem corticosteroid hoặc thuốc tê.
- Không tự ngừng thuốc chống đông trước thủ thuật.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trĩ nội thực sự ít gặp ở trẻ; máu đỏ tươi thường cần tìm nứt kẽ hoặc táo bón.
Không mặc định máu trực tràng là trĩ; cần chú ý polyp, ung thư, đa thuốc và thuốc chống đông.
Ưu tiên phân mềm, vận động và vệ sinh nhẹ; thuốc hay thủ thuật cần phối hợp sản khoa.
Không mặc định ngừng cho bú; kiểm tra tính phù hợp của thuốc bôi và thuốc uống.
Theo dõi nhiễm trùng sau thủ thuật chặt hơn và tái khám sớm khi đau, sốt hoặc tiết dịch.
Bệnh viêm ruột, gan thận, suy tim, rối loạn đông máu và thuốc gây táo bón ảnh hưởng điều trị.
Giữ phân mềm, vệ sinh bằng nước, theo dõi chảy máu, bí tiểu, sốt và đau tăng.
Câu hỏi thường gặp về Trĩ nội
Phần lớn trĩ nội lành tính, nhưng chảy máu lặp lại có thể gây thiếu máu và búi sa lớn có thể bị nghẹt. Quan trọng hơn, máu đỏ tươi cũng xuất hiện trong nứt kẽ, viêm đại trực tràng, polyp hoặc ung thư. Vì vậy, chảy máu mới xuất hiện, kéo dài, kèm sụt cân, thay đổi khuôn phân hoặc tiền sử gia đình ung thư cần được khám để xác định đúng nguyên nhân.
Triệu chứng nhẹ có thể giảm khi phân mềm và ngừng rặn, nhưng mô trĩ sa rõ thường không biến mất hoàn toàn chỉ nhờ thuốc bôi. Mục tiêu là kiểm soát chảy máu, sa và khó chịu. Nếu thay đổi ăn uống không đủ, bác sĩ có thể đề nghị thắt vòng cao su hoặc thủ thuật khác; trĩ sa lớn đôi khi cần phẫu thuật.
Trĩ nội không phải bệnh truyền nhiễm và không lây qua tiếp xúc, dùng chung nhà vệ sinh, quan hệ tình dục hay thức ăn. Đây là thay đổi của đệm mạch và mô nâng đỡ trong ống hậu môn. Một số nhiễm trùng hoặc bệnh lây truyền qua đường tình dục có thể gây chảy máu và tổn thương giống trĩ, nên cần khám khi có nguy cơ phơi nhiễm.
Nên ưu tiên rau, trái cây nguyên quả, đậu, yến mạch và ngũ cốc nguyên hạt để tạo phân mềm. Tăng chất xơ từ từ và uống nước theo bệnh nền giúp giảm đầy bụng. Không có thực phẩm đơn lẻ chữa khỏi trĩ. Người suy tim, suy thận, đái tháo đường hoặc hội chứng ruột kích thích cần cá thể hóa lượng nước và loại chất xơ.
Có. Thắt vòng xử lý búi trĩ gây triệu chứng nhưng không loại bỏ hoàn toàn khuynh hướng suy yếu mô nâng đỡ và tăng áp lực khi đại tiện. Một số người cần nhiều phiên hoặc điều trị lại. Duy trì phân mềm, tránh rặn, hạn chế ngồi bồn cầu lâu và điều trị táo bón hoặc tiêu chảy giúp giảm nguy cơ tái phát.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

