Rò hậu môn là đường hầm bất thường nối ống hậu môn với da bên ngoài, thường còn lại sau một ổ áp xe đã dẫn lưu hoặc tự vỡ. Người bệnh thường thấy lỗ nhỏ tiết mủ, dịch hôi hoặc máu, kèm các đợt sưng đau tái diễn; khi lỗ ngoài tạm kín, mủ có thể tích lại. Đường rò có thể đi nông hoặc xuyên qua cơ thắt kiểm soát đại tiện, nên điều trị phải vừa làm lành đường rò vừa bảo tồn chức năng cơ vòng. Khám đủ cho nhiều rò đơn giản; MRI, siêu âm nội hậu môn hoặc khám dưới gây mê được dùng để lập bản đồ rò phức tạp, tái phát hoặc liên quan Crohn. Kháng sinh đơn thuần hiếm khi chữa khỏi rò do tuyến hậu môn. Phẫu thuật hoặc thủ thuật được cá thể hóa, đôi khi theo nhiều giai đoạn.
Rò hậu môn là bệnh gì?
Rò hậu môn là một đường thông tồn tại dai dẳng giữa lỗ bên trong ống hậu môn và một lỗ ngoài da. Điểm cốt lõi của bệnh là đường hầm mạn tính, không phải một khối mủ cấp. Dịch có thể chảy ngắt quãng; khi lỗ ngoài tạm bít, người bệnh lại sưng đau vì dịch bị giữ bên trong. Đường rò nông chỉ liên quan ít cơ thắt, còn đường rò cao hoặc nhiều nhánh có nguy cơ làm tổn thương khả năng giữ hơi và phân nếu xử lý không phù hợp. Vì vậy, chẩn đoán cần mô tả chính xác lỗ trong, lỗ ngoài, nhánh phụ và mối liên quan với cơ thắt. Rò do bệnh Crohn, lao, chấn thương, xạ trị hoặc ung thư có cách tiếp cận khác rò tuyến hậu môn thông thường.

| Tên bệnh | Rò hậu môn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Anal fistula (fistula-in-ano) |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Đường rò hậu môn; fistula-in-ano; rò quanh hậu môn |
| Mã ICD-10 | K60.3 – Rò hậu môn; K60.4–K60.5 dùng khi đường rò được xác định là trực tràng hoặc hậu môn-trực tràng |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tiêu hóa – Hậu môn trực tràng – Bệnh/Rối loạn/Tình trạng |
| Cơ quan ảnh hưởng | Ống hậu môn, tuyến hậu môn, da quanh hậu môn và hệ cơ thắt; rò phức tạp có thể lan nhiều khoang vùng chậu |
| Tính chất bệnh | Tình trạng không lây, thường mạn và tái diễn; đa số xuất hiện sau áp xe, một số liên quan Crohn, chấn thương hoặc xạ trị |
| Mức độ phổ biến | Không hiếm trong thực hành ngoại khoa hậu môn trực tràng; tần suất thay đổi theo nguyên nhân và thời gian theo dõi sau áp xe |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Rò hậu môn
Một tuyến hậu môn bị nhiễm trùng tạo ổ áp xe ban đầu. Sau khi mủ thoát ra ngoài hoặc được dẫn lưu, phần đường nối giữa lòng ống hậu môn và da không khép lại. Mô hạt lót đường rò tiếp tục tiết dịch; vi khuẩn và phân vi thể đi qua lỗ trong làm viêm tái diễn. Chu kỳ lỗ ngoài đóng–mủ tích lại–tự vỡ giải thích các đợt sưng đau lặp lại.
Theo Parks, đường rò được chia thành liên cơ thắt, xuyên cơ thắt, trên cơ thắt và ngoài cơ thắt. Trong thực hành còn phân rò đơn giản với đường thấp, một nhánh và rò phức tạp khi đi cao qua cơ, có nhiều nhánh, tái phát, liên quan Crohn, nằm phía trước ở nữ hoặc xuất hiện trên nền kiểm soát đại tiện kém. Phân loại quyết định mức độ có thể mở đường rò và nhu cầu dùng kỹ thuật bảo tồn cơ.
Rò hậu môn chủ yếu gặp ở người trưởng thành và thường được phát hiện sau một đợt áp xe quanh hậu môn. Không phải mọi áp xe đều tạo rò, nhưng thời gian theo dõi càng dài thì càng nhận diện được nhiều trường hợp. Tại Việt Nam chưa có hệ thống giám sát cộng đồng riêng cho rò hậu môn; số liệu bệnh viện thường tập trung vào ca cần phẫu thuật.
Rò không lây. Nhiễm trùng một tuyến hậu môn tạo áp xe; khi mủ thoát ra da, đường nối từ lỗ tuyến bên trong tới lỗ ngoài có thể tồn tại, được mô hạt duy trì và tái nhiễm từng đợt.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Rò hậu môn
Nguyên nhân thường gặp
- Đường tồn lưu sau nhiễm trùng tuyến hậu môn và áp xe cryptoglandular.
- Bệnh Crohn gây viêm xuyên thành và rò nhiều nhánh.
Nguyên nhân thứ phát
- Lao, hidradenitis suppurativa hoặc nhiễm trùng đặc hiệu.
- Chấn thương, phẫu thuật, xạ trị và hiếm hơn là ung thư.
Nguy cơ hình thành
- Tiền sử áp xe đã tự vỡ hoặc được dẫn lưu.
- Bệnh Crohn quanh hậu môn, hút thuốc và suy dinh dưỡng.
Nguy cơ điều trị khó
- Rò cao, nhiều lỗ, rò tái phát hoặc có ổ móng ngựa.
- Tổn thương cơ thắt sẵn có, nhiều lần sinh đường âm đạo hoặc từng mổ hậu môn.
Nhóm cần đánh giá kỹ gồm người từng áp xe, người mắc Crohn, người đã phẫu thuật hoặc xạ trị vùng chậu, phụ nữ có đường rò phía trước, người đã són hơi hoặc phân và người có nhiều lỗ ngoài. Những nhóm này thường cần hình ảnh trước mổ và chiến lược bảo tồn cơ thắt.
Triệu chứng và dấu hiệu của Rò hậu môn
Đặc điểm gợi ý rò là tiết dịch mủ hoặc dịch hôi kéo dài qua một lỗ nhỏ, xen kẽ các đợt sưng đau. Đau thường tăng khi lỗ ngoài bị bít và giảm sau khi dịch thoát. Người bệnh có thể chỉ khó chịu vì ẩm, ngứa và bẩn đồ lót trong giai đoạn đường rò đang dẫn lưu tốt. Sốt thường gợi một ổ áp xe mới hơn là đường rò ổn định.
- Lỗ nhỏ cạnh hậu môn tiết mủ, dịch vàng hoặc ít máu.
- Sưng đau tái diễn tại cùng một vị trí.
- Khối căng xẹp sau khi dịch tự thoát.
- Da quanh lỗ rò ẩm, ngứa hoặc trợt.
- Tiền sử áp xe đã tự vỡ hay từng được rạch dẫn lưu.
- Khí hoặc chất phân thoát qua lỗ ngoài.
- Nhiều lỗ ngoài, sẹo chằng chịt hoặc dịch từ hai bên mông.
- Són hơi, són phân hoặc đau vùng chậu ở đường rò cao.
- Sụt cân và tiêu chảy khi nguyên nhân là bệnh Crohn.
Đặt lịch khám
Lỗ quanh hậu môn tiết mủ kéo dài, vết dẫn lưu không liền hoặc sưng đau lặp lại.Khám trong ngày
Dịch ngừng nhưng khối căng đau, có sốt, đỏ lan, khó tiểu hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch.Tái khám sớm
Sau mổ nếu seton xê dịch, dịch hôi tăng, chảy máu hoặc khả năng giữ hơi phân thay đổi.Gọi 115 khi sốt cao kèm rét run, đau và sưng lan nhanh, lơ mơ, tụt huyết áp hoặc bí tiểu. Lỗ rò đóng đột ngột trong khi đau tăng có thể là áp xe bị bít và cần khám khẩn.
Chẩn đoán Rò hậu môn
Bác sĩ tìm lỗ ngoài, sẹo và chu kỳ tiết dịch, đồng thời hỏi tiền sử áp xe, Crohn và són phân. Rò phức tạp cần MRI hoặc siêu âm nội hậu môn để xác định lỗ trong, nhánh phụ, ổ mủ và quan hệ với cơ thắt.
Bác sĩ quan sát vị trí, số lượng lỗ ngoài, mô hạt, sẹo và loại dịch. Sờ nhẹ có thể nhận thấy một dải xơ chạy về ống hậu môn; thăm trực tràng đánh giá khối, lỗ trong nghi ngờ và trương lực cơ thắt. Không dò mù đường rò tại phòng khám vì có thể tạo đường giả hoặc gây đau; ca phức tạp thường được khảo sát dưới gây mê.
Xét nghiệm máu không vẽ được đường rò nhưng giúp nhận biết viêm, thiếu máu, đái tháo đường hoặc ảnh hưởng toàn thân. Khi nghi Crohn, bác sĩ có thể chỉ định calprotectin phân, nội soi và xét nghiệm viêm. Cấy dịch chỉ hữu ích trong bối cảnh chọn lọc như nhiễm trùng tái phát, suy giảm miễn dịch hoặc vi khuẩn kháng thuốc.
MRI vùng chậu là phương tiện quan trọng cho rò cao, nhiều nhánh, tái phát hoặc Crohn vì cho thấy đường đi, ổ áp xe ẩn và quan hệ với cơ thắt. Siêu âm nội hậu môn hữu ích khi cần đánh giá cấu trúc cơ vòng. Hình ảnh không bắt buộc với đường rò thấp, đơn giản và rõ khi khám.
Rò được xác định khi có đường thông từ ống hậu môn tới da qua khám, hình ảnh hoặc phẫu thuật. Báo cáo phải mô tả lỗ trong, lỗ ngoài, nhánh và phần cơ thắt liên quan; không gọi mọi lỗ chảy dịch là rò tuyến hậu môn.
Điều trị Rò hậu môn
Điều trị nhắm tới ba mục tiêu: loại bỏ nguồn viêm từ lỗ trong, tạo điều kiện đường rò lành và giữ nguyên chức năng cơ thắt. Rò thấp đơn giản có thể mở toàn bộ đường rò; rò phức tạp thường cần dẫn lưu bằng seton rồi thực hiện kỹ thuật đóng rò ở giai đoạn sau. Crohn phải được kiểm soát viêm phối hợp với ngoại khoa.
Không có thuốc uống hoặc thuốc bôi làm mất đường rò cryptoglandular. Kháng sinh chỉ xử lý viêm mô tế bào, nhiễm trùng toàn thân hoặc nguy cơ đặc biệt và không thay thế dẫn lưu. Với rò Crohn, thuốc sinh học hoặc thuốc điều hòa miễn dịch do chuyên khoa kê có thể giảm viêm và hỗ trợ liền rò; không tự ngừng vì chuẩn bị mổ.
Seton mềm duy trì đường thoát mủ và kiểm soát nhiễm trùng trước điều trị dứt điểm. LIFT thắt đường rò ở khoang liên cơ thắt, vạt tiến đóng lỗ trong và một số kỹ thuật nội soi hoặc laser cố gắng bảo tồn cơ. Hiệu quả thay đổi theo giải phẫu; keo fibrin và nút bịt có tỷ lệ thất bại cao hơn ở nhiều nhóm.
Mở đường rò phù hợp khi đường nằm thấp và lượng cơ phải cắt nhỏ. Đường cao, rò trước ở nữ, rò tái phát hoặc người có kiểm soát đại tiện kém không nên áp dụng một kỹ thuật cắt đơn giản theo khuôn. Kế hoạch có thể gồm nhiều cuộc mổ; trước mỗi lần cần cân nhắc tỷ lệ lành với nguy cơ són.
Dùng gạc thấm dịch, rửa bằng nước và bảo vệ da quanh lỗ rò khỏi ẩm. Phân nên mềm nhưng có khuôn. Người mắc Crohn cần đủ dinh dưỡng, ngừng hút thuốc và kiểm soát viêm để hỗ trợ liền thương.
Ghi lượng, màu và mùi dịch, số lần sưng đau, sốt và khả năng giữ hơi phân. Không kéo hoặc tự tháo seton. Vết không liền hay tái sưng có thể cần hình ảnh lại để tìm nhánh còn sót.
Rò đơn giản có thể hồi phục sau một thủ thuật, còn rò cao hoặc Crohn thường kéo dài nhiều tháng và qua nhiều giai đoạn. Seton có thể được giữ để kiểm soát mủ trước khi làm thủ thuật đóng rò.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Đường rò có thể tạo áp xe mới, phân nhánh, gây viêm da mạn và làm biến dạng vùng hậu môn. Phẫu thuật không phù hợp có thể làm giảm khả năng giữ hơi hoặc phân. Rò Crohn kéo dài nhiều năm hiếm khi liên quan ung thư phát sinh trong đường rò, nên tổn thương thay đổi bất thường cần sinh thiết.
Rò thấp, một nhánh và không liên quan Crohn thường có khả năng lành tốt sau điều trị phù hợp. Rò cao, nhiều nhánh, đã mổ nhiều lần hoặc có bệnh viêm ruột thường cần theo dõi dài và có thể trải qua nhiều giai đoạn. Kết quả tốt không chỉ là đóng lỗ rò mà còn phải duy trì kiểm soát đại tiện.
Tái phát xảy ra khi lỗ trong, nhánh phụ hoặc ổ áp xe còn sót, hoặc Crohn chưa kiểm soát. Dịch và sưng trở lại cần lập bản đồ mới; tự nặn chỉ làm giảm áp lực tạm thời.
Không thể phòng mọi rò tuyến hậu môn. Dẫn lưu áp xe đúng lúc, tái khám khi vết không liền, kiểm soát Crohn, ngừng hút thuốc và tránh tự chọc ổ sưng giúp giảm biến chứng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Rò hậu môn
Không có thực phẩm đóng được đường rò. Ăn đủ đạm và năng lượng để liền thương, giữ phân mềm có khuôn và tránh kiêng kéo dài. Người mắc Crohn cần chế độ riêng theo vị trí viêm và nguy cơ suy dinh dưỡng.
Có thể đi bộ và làm việc nhẹ nếu kiểm soát được dịch. Hạn chế đạp xe, ngồi lâu hoặc nâng nặng khi đang sưng đau. Sau mổ, tránh hồ bơi và hoạt động làm bẩn vết cho đến khi được phép.
Có thể chụp ảnh ngoài da theo hướng dẫn và ghi dịch, đau, sốt. Không luồn que vào lỗ rò để tìm đường đi. Sưng tăng khi dịch ngừng chảy là dấu hiệu cần khám sớm.
- Không nặn mủ hoặc luồn que vào lỗ rò.
- Không coi kháng sinh là cách chữa khỏi duy nhất.
- Không tự tháo, cắt hoặc siết seton.
- Không trì hoãn khi lỗ đóng nhưng đau tăng.
- Không chọn kỹ thuật mổ mà bỏ qua đánh giá cơ thắt.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Rò quanh hậu môn ở trẻ sơ sinh thường xuất hiện sau áp xe nhỏ và có diễn tiến khác người lớn. Việc theo dõi hay phẫu thuật cần do ngoại nhi quyết định; không tự ép mủ hoặc bôi chất sát khuẩn mạnh.
Ở người cao tuổi, cần đánh giá dinh dưỡng, khả năng tự thay gạc, thuốc chống đông, chức năng cơ thắt và khối u trước khi chọn kỹ thuật. Mục tiêu bảo tồn kiểm soát đại tiện có thể quan trọng hơn việc đóng rò nhanh.
Đường rò đang dẫn lưu ổn định có thể được theo dõi và lên kế hoạch sau sinh, nhưng ổ mủ, sốt hoặc đau tăng cần xử trí ngay. Vị trí rò, tiền sử tổn thương tầng sinh môn và kế hoạch sinh phải được sản khoa và ngoại khoa phối hợp.
Gây mê và phẫu thuật không mặc định yêu cầu ngừng cho bú. Cần chọn thuốc giảm đau, kháng sinh và thuốc điều trị Crohn tương thích, đồng thời sắp xếp người hỗ trợ chăm trẻ vì việc ngồi và thay gạc có thể khó khăn.
Người suy giảm miễn dịch có thể ít sốt nhưng vẫn hình thành áp xe sâu dọc đường rò. Ngưỡng chụp MRI hoặc CT, dẫn lưu và dùng kháng sinh thấp hơn; dịch đổi mùi, đau mới hoặc suy kiệt cần khám sớm.
Bệnh Crohn quyết định cả hình thái rò và thời điểm phẫu thuật. Đái tháo đường, HIV, suy dinh dưỡng, hút thuốc và bệnh mạch máu làm chậm lành; bệnh gan thận ảnh hưởng lựa chọn thuốc, gây mê và nguy cơ chảy máu.
Sau mổ rò, vết có thể để hở hoặc có seton. Người bệnh cần rửa, thấm dịch, giữ phân mềm và không tự kéo dây. Són mới, sốt, mủ hôi, chảy máu tăng hoặc lỗ ngoài đóng kèm đau căng phải báo bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp về Rò hậu môn
Rò do tuyến hậu môn hiếm khi tự đóng bền vững vì đường hầm được duy trì bởi mô viêm và lỗ trong. Lỗ ngoài có thể tạm kín nhưng làm mủ tích lại và gây áp xe. Điều trị thường cần phẫu thuật hoặc thủ thuật theo đường đi qua cơ thắt. Rò Crohn có thể cải thiện khi kiểm soát viêm nhưng vẫn cần ngoại khoa để dẫn lưu ổ nhiễm trùng.
Rò thường không đe dọa tính mạng ngay nhưng có thể gây áp xe tái phát, đau, tiết dịch, viêm da và ảnh hưởng kiểm soát đại tiện nếu cơ thắt bị tổn thương. Nhiễm trùng có thể nặng ở người đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch. Sốt, sưng đau tăng, lơ mơ hoặc rét run là dấu hiệu cần khám khẩn.
Rò hậu môn không lây qua tiếp xúc hoặc dùng chung nhà vệ sinh. Đa số bắt đầu từ nhiễm trùng tuyến hậu môn của chính người bệnh. Một số bệnh nhiễm trùng đặc hiệu hoặc bệnh lây truyền qua đường tình dục có thể gây loét và đường rò thứ phát; bác sĩ sẽ xét nghiệm khi tiền sử hoặc hình thái gợi ý.
Nguy cơ phụ thuộc lượng cơ thắt bị chia cắt, vị trí đường rò, số lần mổ trước và chức năng cơ thắt ban đầu. Mở đường rò thấp thường ít nguy cơ hơn rò cao. Với rò phức tạp, bác sĩ có thể chọn seton, LIFT hoặc vạt tiến để bảo tồn cơ. Người từng sinh khó hoặc đã són hơi cần báo trước điều trị.
Có thể. Tái phát xảy ra khi lỗ trong hoặc nhánh phụ còn sót, áp xe chưa được dẫn lưu, vết thương liền không đúng hướng hoặc Crohn chưa kiểm soát. MRI và khám dưới gây mê giúp lập bản đồ ở ca phức tạp nhưng không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ. Dịch, đau hoặc sưng trở lại cần tái khám sớm.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

