Áp xe quanh hậu môn là ổ nhiễm trùng chứa mủ nằm gần hậu môn, thường do một tuyến trong ống hậu môn bị tắc. Bệnh gây đau liên tục hoặc theo nhịp, khối sưng nóng đỏ và đau tăng khi ngồi; sốt, rét run, mệt hoặc tiểu khó có thể xuất hiện khi nhiễm trùng lan. Ổ sâu đôi khi không tạo cục rõ ngoài da, vì vậy đau tăng dần vẫn cần khám. Điều trị chính là rạch dẫn lưu mủ; kháng sinh chỉ bổ trợ khi có viêm mô tế bào, dấu hiệu toàn thân, suy giảm miễn dịch hoặc chỉ định đặc biệt. Chờ ổ tự vỡ hoặc chỉ uống thuốc có thể khiến mủ lan sang khoang khác. Sau dẫn lưu, người bệnh cần theo dõi vì áp xe có thể tái phát hoặc để lại đường rò hậu môn.
Áp xe quanh hậu môn là bệnh gì?
Áp xe quanh hậu môn (Perianal abscess) là một khoang mủ cấp nằm trong mô mềm sát hậu môn. Khác với rò hậu môn là đường hầm mạn tiết dịch, áp xe biểu hiện bằng áp lực tăng nhanh trong một ổ kín, gây đau liên tục, nóng đỏ và có thể sốt. Ổ nông tạo khối thấy rõ; ổ nằm ở hố ngồi trực tràng, khoang liên cơ thắt hoặc trên cơ nâng có thể chỉ gây đau sâu, tiểu khó hay nhiễm trùng toàn thân. Bệnh không nên được chờ “chín” hoặc tự vỡ vì mủ có thể lan theo các khoang giải phẫu. Rạch dẫn lưu là xử trí chính. Sau khi giai đoạn cấp ổn định, một số người hình thành đường rò và cần đánh giá riêng.

| Tên bệnh | Áp xe quanh hậu môn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Perianal abscess |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Áp xe hậu môn; ổ mủ quanh hậu môn; anal abscess; perianal abscess |
| Mã ICD-10 | K61.0 – Áp xe hậu môn, bao gồm áp xe quanh hậu môn theo ICD-10-WHO |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tiêu hóa – Hậu môn trực tràng – Bệnh/Rối loạn/Tình trạng |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tuyến hậu môn và mô mềm quanh hậu môn; nhiễm trùng có thể lan vào khoang liên cơ thắt, hố ngồi trực tràng hoặc trên cơ nâng |
| Tính chất bệnh | Nhiễm trùng cấp, không lây trực tiếp; thường cần dẫn lưu sớm và có nguy cơ gây rò hoặc nhiễm trùng toàn thân |
| Mức độ phổ biến | Là cấp cứu ngoại khoa hậu môn trực tràng tương đối thường gặp; tỷ lệ chính xác thay đổi vì nhiều nơi điều trị và một số ổ tự vỡ |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Áp xe quanh hậu môn
Miệng tuyến hậu môn bị tắc tạo môi trường cho vi khuẩn tăng sinh. Bạch cầu, mô hoại tử và dịch viêm tích lại thành mủ, làm áp lực trong khoang tăng và gây đau theo nhịp. Nếu không được giải phóng, nhiễm trùng lan sang hố ngồi trực tràng, khoang liên cơ thắt hoặc vòng quanh hậu môn thành ổ móng ngựa; độc tố vi khuẩn có thể dẫn tới nhiễm trùng huyết.
Ổ áp xe được gọi tên theo khoang chứa mủ: quanh hậu môn, hố ngồi trực tràng, liên cơ thắt, trên cơ nâng và móng ngựa. Áp xe quanh hậu môn nông thường nhìn thấy và dẫn lưu trực tiếp; ổ sâu cần lựa chọn đường mổ tránh làm tổn thương cơ thắt hoặc tạo đường dẫn lưu sai qua sàn chậu. Phân loại giải phẫu phục vụ xử trí cấp, không dùng phân loại Parks của đường rò.
Áp xe hậu môn trực tràng là một nguyên nhân cấp cứu ngoại khoa tương đối thường gặp ở người trưởng thành và cũng có thể xảy ra ở trẻ sơ sinh. Nhiều ca được điều trị ở các tuyến khác nhau hoặc tự vỡ trước khi tới viện nên tần suất cộng đồng khó xác định. Người đái tháo đường, Crohn hoặc suy giảm miễn dịch dễ có diễn tiến phức tạp.
Áp xe không lây trực tiếp. Vi khuẩn tại chỗ xâm nhập một tuyến hậu môn bị tắc, tạo khoang mủ; áp lực và viêm lan theo các mặt phẳng mô, có thể tạo ổ sâu hoặc để lại đường rò sau khi mủ thoát.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Áp xe quanh hậu môn
Nguồn nhiễm chính
- Tắc và nhiễm trùng một tuyến hậu môn.
- Ổ rò cũ bị bít, làm mủ tái tích tụ.
Bối cảnh làm bệnh phức tạp
- Bệnh Crohn, đái tháo đường hoặc giảm bạch cầu.
- Chấn thương, phẫu thuật vùng hậu môn hoặc bệnh da mủ.
Nguy cơ xuất hiện
- Tiền sử áp xe hoặc rò tại cùng vị trí.
- Bệnh viêm ruột và tổn thương da quanh tầng sinh môn.
Nguy cơ nhiễm trùng nặng
- Đái tháo đường kiểm soát kém, HIV, hóa trị hoặc thuốc ức chế miễn dịch.
- Tuổi cao, suy dinh dưỡng, bệnh gan thận và chẩn đoán muộn.
Người mắc Crohn, đái tháo đường, HIV, bệnh máu, đang hóa trị, ghép tạng hoặc dùng corticosteroid liều cao cần khám sớm ngay cả khi khối chưa rõ. Trẻ sơ sinh, người cao tuổi và người từng có ổ móng ngựa cũng cần đánh giá chuyên khoa vì biểu hiện có thể không điển hình.
Triệu chứng và dấu hiệu của Áp xe quanh hậu môn
Đau của áp xe thường liên tục, tăng dần và nặng hơn khi ngồi, ho hoặc đại tiện. Khối nông đỏ nóng, rất đau khi chạm; sốt, rét run và mệt cho thấy phản ứng toàn thân. Ổ sâu có thể không sưng ngoài da mà gây đau trực tràng, đau mông, tiểu khó hoặc chỉ biểu hiện suy kiệt. Khi ổ tự vỡ, mủ chảy làm giảm áp lực nhưng không chứng minh nhiễm trùng đã hết.
- Đau nhói hoặc đau theo nhịp, tăng dần quanh hậu môn.
- Khối sưng, nóng, đỏ và rất nhạy khi chạm.
- Sốt, rét run, mệt hoặc chán ăn.
- Mủ hôi thoát ra khi ổ tự vỡ.
- Khó ngồi, khó ngủ hoặc đau khi đại tiện.
- Tiểu khó do ổ sâu kích thích vùng chậu.
- Đau mông, đau trực tràng nhưng da ngoài gần như bình thường.
- Lú lẫn hoặc hạ thân nhiệt ở người cao tuổi.
- Da tím sẫm, bóng nước và đau vượt mức trong nhiễm trùng hoại tử.
Khám ngay trong ngày
Bất kỳ khối sưng đau, nóng đỏ hoặc đau sâu tăng dần quanh hậu môn, nhất là khi có sốt.Ngưỡng khám thấp hơn
Người đái tháo đường, Crohn, đang hóa trị hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch.Tái khám sau dẫn lưu
Đau không giảm, vết đóng ngoài nhưng còn căng, dịch hôi hoặc chảy kéo dài.Gọi 115 nếu sốt cao, rét run, lơ mơ, thở nhanh, tim nhanh, tụt huyết áp, đỏ lan rộng, da sẫm màu hoặc đau vượt mức. Đây có thể là nhiễm trùng huyết hay hoại tử mô; không chờ kháng sinh tại nhà.
Chẩn đoán Áp xe quanh hậu môn
Ổ nông thường được nhận diện bằng sưng, đỏ, đau và dao động. Khi đau sâu mà ngoài da chưa rõ, hoặc bệnh tái phát, bác sĩ dùng CT, MRI hay siêu âm để tìm vị trí và khoang lan. Chẩn đoán nhanh quan trọng hơn việc chờ ổ tự vỡ.
Khám tìm điểm đỏ nóng, khối căng, vùng dao động và mức lan của viêm mô tế bào. Bác sĩ đánh giá tầng sinh môn để không bỏ sót hoại tử. Khi nghi ổ sâu, thăm trực tràng có thể phát hiện khối đau phồng nhưng đôi khi phải thực hiện dưới gây mê vì đau; không bóp ổ để thử thoát mủ.
Công thức máu, CRP, lactate, chức năng thận và đường huyết được dùng theo mức độ toàn thân. Cấy máu cần khi sốt cao hoặc nghi nhiễm trùng huyết. Cấy mủ không bắt buộc cho mọi ổ đơn giản nhưng có ích khi tái phát, suy giảm miễn dịch, phơi nhiễm y tế hoặc thất bại kháng sinh.
Ổ nông điển hình không nên trì hoãn dẫn lưu để chờ chụp. CT giúp phát hiện nhanh khoang mủ sâu và mức lan trong tình trạng cấp; MRI cho chi tiết tốt hơn ở ổ tái phát, móng ngựa, Crohn hoặc nghi có đường rò phức tạp. Siêu âm có thể hỗ trợ khi có chuyên môn phù hợp.
Chẩn đoán khi có dấu hiệu viêm khu trú cùng bằng chứng khoang mủ qua khám, hình ảnh hoặc phẫu thuật. Vị trí được ghi là quanh hậu môn, hố ngồi trực tràng, liên cơ thắt, trên cơ nâng hoặc móng ngựa.
Điều trị Áp xe quanh hậu môn
Mục tiêu cấp thời là giải phóng mủ, loại bỏ vách ngăn giữ dịch và kiểm soát nhiễm trùng toàn thân. Đường rạch phải đủ để ổ tiếp tục thoát nhưng bảo vệ cơ thắt. Ổ sâu, móng ngựa, người nhiễm trùng huyết hoặc suy giảm miễn dịch thường cần phòng mổ và theo dõi nội trú. Việc tìm và xử lý rò được cân nhắc sau khi viêm cấp giảm.
Kháng sinh đi kèm dẫn lưu khi có sốt, viêm mô tế bào lan, nhiễm trùng huyết, suy giảm miễn dịch hoặc một số bệnh tim đặc biệt. Thuốc không thấm tốt vào khoang mủ kín nên không được dùng thay cho rạch dẫn lưu. Thuốc giảm đau và làm mềm phân hỗ trợ hồi phục; lựa chọn phải theo chức năng gan thận và thai kỳ.
Rạch dẫn lưu là thủ thuật cốt lõi: mở vào khoang mủ, phá các vách ngăn và đặt dẫn lưu nếu ổ sâu hoặc có khoang phụ. Một ổ nông có thể làm dưới gây tê, trong khi ổ sâu cần gây mê và định vị chính xác. Không cố tìm hoặc cắt đường rò rộng trong mô đang viêm nếu điều đó làm tăng nguy cơ tổn thương cơ thắt.
Áp xe móng ngựa, trên cơ nâng hoặc tái phát có thể cần nhiều đường rạch, dẫn lưu vòng hoặc mổ lại. Hoại tử tầng sinh môn đòi hỏi cắt lọc khẩn cấp nhiều lần và hồi sức tích cực. Sau khi ổ cấp lành, đường rò tồn tại mới được đánh giá để chọn phẫu thuật riêng.
Sau dẫn lưu, vết cần tiếp tục thoát dịch: rửa bằng nước, thay gạc và dùng băng thấm. Ăn đủ đạm, giữ phân mềm và nhờ người hỗ trợ chăm sóc nếu khó nhìn vị trí. Không nhét lá, bột hoặc hóa chất vào khoang.
Đo nhiệt độ, theo dõi đau, rìa đỏ, mùi và lượng dịch, khả năng tiểu. Đau nên giảm sau dẫn lưu; đau hoặc căng trở lại gợi khoang chưa thoát hết hoặc vết đóng quá sớm.
Giảm áp lực thường giúp đau bớt sớm, nhưng vết mở cần nhiều tuần để liền từ đáy. Ổ sâu, đái tháo đường, Crohn hoặc suy giảm miễn dịch làm hồi phục dài hơn; nếu tạo rò, điều trị tiếp tục theo giai đoạn khác.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng sớm gồm viêm mô tế bào lan, nhiễm trùng huyết, hoại tử tầng sinh môn, bí tiểu và tổn thương cơ thắt do nhiễm trùng hoặc đường mổ. Biến chứng muộn gồm ổ mủ tái phát và rò hậu môn. Người đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch có nguy cơ diễn tiến nhanh dù sốt không cao.
Ổ nông được dẫn lưu sớm thường giảm đau nhanh và lành dần từ đáy. Tiên lượng kém hơn khi ổ nằm sâu, có nhiều khoang, chẩn đoán muộn, đường huyết cao hoặc miễn dịch suy giảm. Một phần người bệnh tiếp tục có dịch hoặc sưng tái diễn do hình thành đường rò, cần điều trị ở giai đoạn sau.
Áp xe tái phát khi còn đường rò, lỗ tuyến hoặc khoang phụ. Tái sưng đúng vị trí cần tìm rò bằng khám và có thể MRI; vệ sinh đơn thuần không xử lý được nguồn nhiễm trùng.
Không có cách phòng tuyệt đối áp xe tuyến hậu môn. Kiểm soát đường huyết, điều trị Crohn, chăm sóc da, ngừng hút thuốc và khám sớm khối đau giúp giảm mức độ nhiễm trùng và biến chứng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Áp xe quanh hậu môn
Sau dẫn lưu, ưu tiên đủ năng lượng và đạm để liền thương, kèm chất xơ vừa phải để phân không cứng. Không cần kiêng thịt, trứng hay thực phẩm “tanh” nếu không dị ứng; người đái tháo đường cần kiểm soát carbohydrate.
Nghỉ khi sốt hoặc đau nhiều, sau đó đi bộ nhẹ. Tránh ngồi đè, đạp xe và nâng nặng khi vết còn đau hoặc rỉ mủ. Trở lại làm việc phụ thuộc khả năng thay băng và giữ vệ sinh.
Ghi nhiệt độ, đau, vùng đỏ và dịch mỗi ngày. Có thể đánh dấu rìa đỏ theo hướng dẫn, nhưng không bóp ổ mủ. Sốt trở lại, giảm tiểu, vết khép nhưng căng hoặc mùi hôi cần khám.
- Không chọc, nặn hoặc tự rạch ổ sưng.
- Không chỉ uống kháng sinh rồi chờ khi đau tăng.
- Không bít kín vết dẫn lưu bằng lá, bột hay hóa chất.
- Không tự rút dẫn lưu hoặc bỏ thay băng.
- Không trì hoãn cấp cứu khi lơ mơ, đỏ lan hoặc đau không tương xứng.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ sơ sinh có thể xuất hiện nốt sưng đỏ cạnh hậu môn nhưng chiến lược điều trị khác người lớn. Trẻ sốt, bú kém, quấy nhiều hoặc khối lan cần ngoại nhi đánh giá; cha mẹ không chích hay nặn ổ.
Người cao tuổi có thể không sốt cao nhưng nhanh lú lẫn, mất nước hoặc suy thận. Khám phải rà toàn bộ tầng sinh môn, đánh giá khả năng tiểu và thuốc chống đông; chậm dẫn lưu làm nguy cơ nhiễm trùng huyết tăng.
Áp xe có chỉ định vẫn cần dẫn lưu trong thai kỳ vì nhiễm trùng và sốt gây rủi ro cho mẹ và thai. Sản khoa phối hợp chọn gây tê, kháng sinh và tư thế; không nên trì hoãn chỉ để chờ sau sinh.
Phần lớn trường hợp có thể tiếp tục cho bú với kế hoạch thuốc phù hợp. Cần thông báo việc cho bú để chọn kháng sinh và giảm đau, đồng thời bố trí người hỗ trợ vì vết đau, thay băng và thiếu ngủ có thể ảnh hưởng chăm trẻ.
Ổ mủ ở người giảm bạch cầu hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch có thể không tạo khối rõ và ít mủ. Đau mới, suy kiệt hoặc tụt huyết áp phải được đánh giá khẩn; thường cần hình ảnh, kháng sinh đường tĩnh mạch và phối hợp chuyên khoa.
Đường huyết cao làm nhiễm trùng lan và chậm lành. Crohn làm tăng nguy cơ nhiều ổ và rò; bệnh gan thận ảnh hưởng hồi sức và thuốc. Người có van tim nhân tạo, thuốc chống đông hoặc bệnh máu cần kế hoạch thủ thuật và kháng sinh riêng.
Vết dẫn lưu thường được để mở để mủ tiếp tục thoát. Thay gạc theo hướng dẫn, rửa bằng nước, theo dõi nhiệt độ và tiểu tiện. Vết khép nhanh nhưng đau căng trở lại, mùi hôi, đỏ lan hoặc sốt là dấu hiệu tái tích mủ.
Câu hỏi thường gặp về Áp xe quanh hậu môn
Ổ áp xe có thể tự vỡ làm đau giảm tạm thời, nhưng khoang mủ, lỗ tuyến hoặc đường rò có thể còn. Da có thể khép trước khi nhiễm trùng hết và gây tái tụ. Vì vậy, ổ đã tự chảy mủ vẫn nên được bác sĩ đánh giá. Rạch dẫn lưu đúng vị trí giúp thoát mủ đầy đủ và hạn chế tổn thương cơ thắt; không nên tự nặn.
Thông thường không. Kháng sinh khó loại bỏ khoang mủ kín nên dẫn lưu là điều trị chính. Thuốc được bổ sung khi có viêm mô tế bào lan, sốt, nhiễm trùng toàn thân, suy giảm miễn dịch hoặc chỉ định đặc biệt. Dùng kháng sinh đơn thuần có thể làm sốt giảm nhưng ổ mủ vẫn lớn và khiến điều trị bị trì hoãn.
Bản thân áp xe tuyến hậu môn không lây qua tiếp xúc, ngồi chung hoặc dùng chung nhà vệ sinh. Vi khuẩn thường đến từ hệ vi sinh tại chỗ và xâm nhập một tuyến bị tắc. Một số bệnh da hoặc nhiễm trùng đặc hiệu có thể tạo ổ mủ quanh hậu môn và có cơ chế lây riêng; bác sĩ xét nghiệm khi hình thái hoặc tiền sử gợi ý.
Không phải ai cũng bị rò, nhưng rò là biến chứng được biết đến vì đường từ tuyến hậu môn đến da có thể tồn tại. Nguy cơ thay đổi theo vị trí, nguyên nhân và thời gian theo dõi. Dịch kéo dài, lỗ không liền hoặc sưng đau tái diễn là dấu hiệu cần khám. Dẫn lưu đúng xử lý nhiễm trùng cấp chứ không phải nguyên nhân bắt buộc tạo rò.
Cần cấp cứu khi sốt cao, rét run, đau tăng rất nhanh, đỏ lan vùng mông hoặc tầng sinh môn, lơ mơ, khó thở, tim nhanh, tụt huyết áp, bí tiểu hoặc da sẫm màu và phồng rộp. Người đái tháo đường, đang hóa trị hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch nên đi khám với ngưỡng thấp hơn vì nhiễm trùng nặng có thể không biểu hiện rõ.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

