Nang biểu bì là túi lành tính nằm trong hoặc ngay dưới da, được lót bởi tế bào giống biểu bì và chứa keratin dạng đặc, thường bị gọi nhầm là “bã nhờn”. Nang thường tạo khối tròn, di động dưới da, lớn chậm và có một chấm nhỏ ở giữa bề mặt. Vị trí hay gặp gồm mặt, cổ, lưng, ngực và da đầu. Phần lớn nang không đau và có thể theo dõi, nhưng khi thành nang vỡ, keratin thoát ra gây phản ứng viêm với đỏ, sưng, đau và đôi khi chảy dịch có mùi. Viêm không đồng nghĩa lúc nào cũng là nhiễm khuẩn, vì vậy tự nặn hoặc tự dùng kháng sinh có thể không phù hợp. Bác sĩ thường chẩn đoán bằng khám; siêu âm hoặc sinh thiết chỉ cần khi khối sâu hay không điển hình. Cắt trọn vỏ nang giúp giảm tái phát khi tổn thương gây triệu chứng hoặc thường xuyên viêm.
Nang biểu bì là bệnh gì?
Nang biểu bì là một khoang kín trong da có thành lót bằng biểu mô lát tầng và bên trong tích tụ keratin, vật liệu cấu tạo nên lớp ngoài của da. Vì chất chứa trắng vàng, đặc và có mùi, tổn thương thường bị gọi là nang bã nhờn, nhưng nang thật sự không xuất phát từ tuyến bã trong đa số trường hợp. Nang có thể thông với bề mặt qua một lỗ nhỏ, khiến chất keratin đôi khi thoát ra. Khi còn nguyên, nang thường không đau và di động. Khi vỡ, cơ thể phản ứng với keratin như vật lạ, tạo tình trạng viêm rõ; nhiễm vi khuẩn có thể xảy ra sau đó nhưng không phải nguyên nhân của mọi đợt đỏ đau. Nang biểu bì khác u mỡ ở chỗ thường nằm nông hơn, có chấm trung tâm và chứa chất dạng bột nhão thay vì mô mỡ.
| Tên bệnh | Nang biểu bì |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Epidermoid cyst |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Nang thượng bì; epidermal inclusion cyst; thường bị gọi nhầm là nang bã |
| Mã ICD-10 | L72.0 – Nang biểu bì |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Da liễu; nang da lành tính |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da và mô dưới da, thường ở mặt, cổ, thân mình, da đầu hoặc vùng sinh dục |
| Tính chất bệnh | Nang lành tính, không lây; chứa keratin và có thể viêm, vỡ hoặc nhiễm trùng thứ phát |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp ở người trưởng thành; hiếm hơn ở trẻ nhỏ trước tuổi dậy thì |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Nang biểu bì
Tế bào biểu bì bị giữ lại trong lớp bì hoặc biểu mô nang lông tăng sinh vào bên trong, tạo một túi có vỏ. Các tế bào lót liên tục bong keratin vào lòng nang, làm khối lớn dần. Tắc đơn vị nang lông, chấn thương cấy biểu bì xuống sâu hoặc một số hội chứng di truyền hiếm có thể khởi phát. Khi vỏ rách, keratin tràn ra mô xung quanh, kích hoạt đại thực bào, tế bào khổng lồ và phản ứng viêm.
Nang có thể hình thành tự phát từ nang lông hoặc do chấn thương cấy biểu bì vào da. Theo tình trạng lâm sàng, bác sĩ mô tả nang không viêm, nang viêm, nang vỡ hoặc nang nhiễm trùng. Nang ở ngón tay, lòng bàn tay hay lòng bàn chân thường liên quan chấn thương; nang nhiều hoặc xuất hiện sớm có thể gợi ý hội chứng di truyền và cần đánh giá bối cảnh.
Nang biểu bì thường gặp ở người trưởng thành trẻ và trung niên, có thể xuất hiện ở mọi giới. Mụn trứng cá, tổn thương nang lông, chấn thương và một số bệnh di truyền làm nguy cơ tăng. Nang có thể ở hầu hết vùng da có lông, ít gặp ở lòng bàn tay và bàn chân nếu không có chấn thương. Chưa có ước tính dân số Việt Nam đủ tin cậy để nêu tỷ lệ chính xác.
Các tế bào tạo keratin phát triển thành một túi kín dưới da và tích tụ sản phẩm bong tróc. Khối to dần tại chỗ; nếu có lỗ thông, chất chứa có thể thoát lên bề mặt. Nang không xâm nhập theo đường máu và không truyền sang người khác.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Nang biểu bì
Nang tự phát thường liên quan tắc hoặc rối loạn phần phễu của nang lông. Nang mắc phải có thể hình thành sau vết đâm, phẫu thuật hoặc chấn thương đưa tế bào biểu bì vào lớp sâu. Mụn trứng cá làm tăng khả năng xuất hiện ở mặt và thân. Hiếm hơn, nhiều nang là biểu hiện của hội chứng Gardner hoặc các rối loạn di truyền khác. Nhiễm khuẩn không phải nguyên nhân ban đầu của nang.
Không thay đổi được: tuổi trưởng thành, cơ địa, tiền sử gia đình hoặc hội chứng di truyền hiếm. Có thể liên quan: mụn viêm, chấn thương da, phẫu thuật, nặn mụn và tổn thương nang lông. Nam giới có thể gặp nang vùng thân và mặt nhiều hơn trong một số quần thể, nhưng yếu tố này không đủ để dự đoán cá nhân.
Người có mụn trứng cá nặng, da từng chấn thương hoặc phẫu thuật, người có nhiều nang từ tuổi trẻ và người có tiền sử gia đình hội chứng Gardner cần lưu ý. Người dùng thuốc ức chế miễn dịch có thể có biểu hiện viêm hoặc nhiễm trùng khác thường. Nang ở trẻ nhỏ, nhiều nang hoặc kèm polyp đại tràng trong gia đình cần đánh giá kỹ.
Triệu chứng và dấu hiệu của Nang biểu bì
Nang thường là khối dưới da phát triển chậm trong nhiều tháng hoặc năm, không đau và có thể đẩy nhẹ dưới ngón tay. Một chấm đen hoặc lỗ nhỏ ở trung tâm đôi khi thấy rõ. Khi viêm, khối đột ngột đỏ, căng, đau, nóng và lớn nhanh; có thể tự vỡ, chảy chất trắng vàng đặc, mùi khó chịu. Ở da sẫm màu, đỏ có thể ít rõ nên đau và nóng là dấu hiệu hữu ích.
- Khối tròn hoặc bầu dục nằm nông dưới da.
- Bề mặt da có chấm nhỏ hoặc lỗ trung tâm.
- Khối di động tương đối so với mô sâu.
- Tăng kích thước chậm và thường không đau.
- Chất trắng vàng đặc, mùi khó chịu khi nang thoát dịch.
- Đỏ, sưng và đau khi nang bị viêm hoặc vỡ.
- Nhiều nang xuất hiện sớm kèm tiền sử gia đình bất thường.
- Nang rất lớn gây chèn ép, hạn chế vận động hoặc biến dạng.
- Vôi hóa làm khối cứng hơn so với nang thông thường.
- Loét hoặc phát triển nhanh cần loại trừ khối u khác.
Nên đặt lịch khám: khi khối gây vướng, lớn dần, tái viêm hoặc chưa rõ là nang. Cần khám trong ngày: nếu khối đỏ đau nhanh, có mủ, sốt, đỏ lan hoặc nằm gần mắt, mũi hay cột sống. Cần tái khám sớm: khi vết rạch tiếp tục chảy dịch, nang mọc lại, vết mổ hở hoặc kết quả mô bệnh học cần được giải thích.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu nếu sưng vùng mặt hoặc cổ gây khó thở, nhiễm trùng da lan nhanh kèm lơ mơ, rét run, tụt huyết áp, hoặc chảy máu không cầm sau can thiệp. Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để nặn, chích hoặc đắp chất không rõ nguồn gốc.
Chẩn đoán Nang biểu bì
Chẩn đoán dựa vào vị trí nông, khối tròn di động, lỗ trung tâm, tốc độ lớn và các đợt viêm. Bác sĩ phân biệt với u mỡ, áp-xe, nang bì, hạch, pilomatricoma và u phần mềm. Siêu âm hữu ích khi khối không rõ ranh giới hoặc nằm sâu. Mô bệnh học sau cắt xác nhận lớp lót biểu mô và keratin, đồng thời loại trừ tổn thương khác. Tự nặn có thể làm mất dấu hiệu và gây khó đánh giá.
Bác sĩ hỏi thời gian xuất hiện, thay đổi kích thước, đau, sốt, dịch thoát ra, chấn thương và tiền sử mụn. Khám đánh giá chấm trung tâm, độ di động, độ mềm, nóng đỏ, dao động và sự dính vào mô sâu. Với nhiều nang, bác sĩ có thể tìm dấu hiệu da, răng hoặc tiền sử gia đình gợi ý hội chứng. Không nên tự thử bóp để xem chất bên trong.
Nang điển hình không cần xét nghiệm máu. Khi nghi nhiễm trùng lan rộng, công thức máu hoặc dấu viêm có thể hỗ trợ đánh giá mức độ nhưng không xác nhận bản chất nang. Cấy dịch phù hợp ở nhiễm trùng nặng, tái phát hoặc nguy cơ kháng thuốc; dịch keratin không mủ có thể vẫn gây viêm. Mô bệnh học là xét nghiệm xác định khi nang được cắt hoặc hình thái bất thường.
Siêu âm cho thấy khối giới hạn rõ trong da hoặc dưới da, thường có chất bên trong và ít tưới máu; phương tiện này giúp phân biệt với khối đặc hoặc mạch máu. CT hay MRI chỉ dùng khi nang rất lớn, nằm sâu, ở vị trí giải phẫu phức tạp hoặc nghi liên quan cấu trúc bên dưới. Hình ảnh không thay thế mô bệnh học nếu có dấu hiệu đáng ngờ.
Không có thang điểm chẩn đoán chuẩn. Một nang điển hình là khối nông, tròn, lớn chậm, di động, có chấm trung tâm và đôi khi thoát keratin. Chẩn đoán xác định về mô học dựa trên thành nang lót biểu mô lát tầng có lớp hạt và lòng chứa keratin dạng lá. Tiêu chí mô học được bác sĩ giải phẫu bệnh áp dụng, không phải công cụ tự đánh giá.
Điều trị Nang biểu bì
Nang không triệu chứng có thể theo dõi. Khi viêm cấp, mục tiêu trước mắt là giảm đau, dẫn lưu nếu có ổ dịch và đánh giá nhiễm trùng; cắt trọn vỏ thường thuận lợi hơn khi viêm đã lắng. Nang tái viêm, lớn, đau hoặc ảnh hưởng thẩm mỹ có thể được cắt chọn lọc. Điều trị cần phân biệt viêm do vỡ keratin với nhiễm khuẩn để tránh dùng kháng sinh không cần thiết.
Thuốc giảm đau hoặc chống viêm có thể được bác sĩ đề xuất tùy tình trạng. Corticosteroid tiêm trong tổn thương đôi khi giúp giảm viêm ở nang không nhiễm khuẩn. Kháng sinh chỉ phù hợp khi có bằng chứng nhiễm trùng, viêm mô tế bào hoặc yếu tố nguy cơ cụ thể; thuốc không loại bỏ vỏ nang. Người bệnh không nên tự dùng kháng sinh còn thừa hay tự tiêm thuốc.
Rạch và dẫn lưu giúp giảm áp lực ở nang viêm có ổ dịch nhưng thường không lấy hết vỏ, nên có thể tái phát. Tiêm corticosteroid được cân nhắc ở viêm vô khuẩn chọn lọc. Chườm ấm nhẹ có thể hỗ trợ thoát dịch tự nhiên nhưng không thay thế khám khi đau nhiều. Không chọc kim, nặn mạnh hoặc luồn dụng cụ vào lỗ nang.
Cắt trọn nang cùng vỏ là phương pháp điều trị dứt điểm nhất khi có chỉ định. Kỹ thuật cắt toàn bộ, rạch tối thiểu hoặc đục lỗ được chọn theo kích thước và vị trí. Thực hiện khi nang không viêm giúp giảm vỡ vỏ và dễ bóc tách hơn. Rủi ro gồm chảy máu, nhiễm trùng, tổn thương cấu trúc lân cận, sẹo và tái phát nếu còn sót thành nang.
Giữ vùng da sạch, tránh cọ xát và có thể chườm ấm theo hướng dẫn nếu nang đang căng nhưng chưa có dấu hiệu nặng. Sau thủ thuật, thay băng, giữ khô và chăm sóc vết mổ đúng chỉ dẫn. Kiểm soát mụn viêm có thể giảm tổn thương mới ở một số người. Không đắp lá, cao dán hoặc kem không rõ thành phần lên nang vỡ.
Theo dõi mức đau, đỏ, sưng, sốt, lượng dịch, mùi, tình trạng đường rạch và kích thước khối còn lại. Sau cắt, kiểm tra dấu nhiễm trùng, bung chỉ và sẹo. Nếu chỉ dẫn lưu, cần tái khám để đánh giá nang còn vỏ và thời điểm cắt chọn lọc. Khối tái phát nhiều lần hoặc thay đổi bản chất cần xem lại chẩn đoán.
Nang không viêm có thể được theo dõi lâu dài. Sau dẫn lưu, triệu chứng thường giảm nhanh nhưng tổn thương chưa được loại bỏ hoàn toàn. Vết cắt nhỏ thường lành trong vài tuần, tùy vị trí, kích thước và bệnh nền. Thời điểm cắt sau viêm cần chờ mô bớt sưng để bóc vỏ thuận lợi; không có lịch cố định cho mọi người.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm vỡ nang, viêm đau, áp-xe, viêm mô tế bào, sẹo và tái phát. Khối lớn có thể gây khó chịu hoặc chèn ép tại chỗ. Biến đổi ác tính trong thành nang được báo cáo nhưng rất hiếm; dấu hiệu tăng nhanh, loét, cứng hoặc tái phát bất thường cần mô bệnh học. Can thiệp có thể gây chảy máu, nhiễm trùng và tổn thương thần kinh tùy vị trí.
Đa số nang biểu bì lành tính và tiên lượng tốt. Nang nhỏ có thể ổn định nhiều năm; cắt trọn vỏ thường giải quyết tổn thương. Nang đang viêm dễ vỡ và khó bóc, nên có thể cần điều trị theo giai đoạn. Khả năng lành phụ thuộc vị trí, kiểm soát nhiễm trùng, bệnh nền và chăm sóc vết thương.
Tái phát xảy ra khi thành nang còn sót, đặc biệt sau nặn hoặc rạch dẫn lưu đơn thuần. Nang mới cũng có thể hình thành ở vị trí khác do cơ địa, mụn hoặc chấn thương. Cắt khi viêm đã lắng và lấy trọn vỏ giúp giảm nguy cơ nhưng không bảo đảm tuyệt đối. Khối mọc lại nhanh cần được khám.
Không thể phòng mọi nang. Tránh nặn mụn và chọc tổn thương, bảo vệ da khỏi chấn thương, điều trị mụn phù hợp và chăm sóc vết mổ giúp giảm một số yếu tố thuận lợi. Người có hội chứng di truyền cần theo dõi theo chuyên khoa. Phòng biến chứng quan trọng nhất là không tự nặn nang đang viêm và đi khám khi đỏ đau lan.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Nang biểu bì
Không có chế độ ăn làm tiêu nang hoặc ngăn nang tái phát. Ăn cân đối hỗ trợ sức khỏe da và kiểm soát đường huyết, đặc biệt trước và sau thủ thuật. Không cần kiêng thực phẩm cụ thể nếu không có dị ứng hay bệnh nền. Thực phẩm bổ sung, thảo dược hoặc đồ “thải độc” không thay thế cắt vỏ nang.
Nang nhỏ không đau thường không hạn chế vận động. Tránh hoạt động làm khối bị ép hoặc cọ xát liên tục. Khi nang viêm hoặc sau phẫu thuật, giảm vận động kéo căng vết mổ, tránh bơi và ngâm nước cho đến khi được phép. Nang ở lưng, mông hoặc bẹn có thể cần điều chỉnh tư thế, quần áo và dụng cụ thể thao.
Ghi nhận kích thước, đau, màu da, nhiệt độ vùng tổn thương và dịch thoát ra. Có thể chụp ảnh để theo dõi nhưng không bóp thử. Nếu dùng băng, thay khi ướt hoặc bẩn theo hướng dẫn. Sốt, đỏ lan, đau tăng, mùi hôi nhiều hoặc khối cứng bất thường là lý do đi khám, không tiếp tục tự chăm sóc.
- Không nặn, chọc kim hoặc rạch nang bằng dụng cụ tại nhà.
- Không cố ép hết chất trắng vì vỏ nang vẫn còn.
- Không tự dùng kháng sinh hoặc corticosteroid khi chưa đánh giá.
- Không đắp lá, cao nóng hay hóa chất lên vùng đang viêm.
- Không trì hoãn khám khi đỏ lan, sốt hoặc đau tăng nhanh.
- Không bỏ qua khối cứng, loét hay phát triển khác thường.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Nang biểu bì hiếm hơn ở trẻ nhỏ. Nang bẩm sinh ở đầu, cổ hoặc đường giữa cần phân biệt nang bì và các dị tật có đường thông sâu, vì vậy không nên tự nặn. Thủ thuật cần cân nhắc gây tê, khả năng hợp tác và sẹo đang phát triển. Nhiều nang kèm tiền sử gia đình bất thường cần đánh giá di truyền.
Khối dưới da mới ở người cao tuổi cần được khám thay vì mặc định là nang, do nguy cơ u da và u phần mềm tăng theo tuổi. Da mỏng, thuốc chống đông, đái tháo đường và liền thương chậm ảnh hưởng quyết định cắt. Dấu viêm có thể ít rầm rộ; đau, lơ mơ hoặc giảm ăn có thể là biểu hiện nhiễm trùng.
Nang không viêm thường có thể theo dõi trong thai kỳ. Nếu áp-xe, đau nhiều hoặc nhiễm trùng, xử trí không nên trì hoãn; gây tê, thuốc và thời điểm thủ thuật cần được bác sĩ cân nhắc. Không tự dùng kháng sinh hay thuốc bôi. Cắt chọn lọc vì mục đích thẩm mỹ thường có thể đợi sau sinh.
Nang biểu bì không ảnh hưởng trực tiếp việc cho bú. Nang ở vú phải được phân biệt với tổn thương tuyến vú, áp-xe hoặc nang khác; không tự nặn gần quầng vú. Khi cần thuốc hoặc thủ thuật, bác sĩ sẽ chọn phương án phù hợp và đánh giá việc tiếp tục cho bú dựa trên hoạt chất cụ thể.
Nhiễm trùng có thể tiến triển nhanh, ít mủ hoặc ít đỏ ở người suy giảm miễn dịch. Ngưỡng khám trong ngày thấp hơn khi đau, sốt hoặc khối thay đổi. Cấy dịch và kháng sinh có thể được cân nhắc rộng hơn theo tình trạng. Thủ thuật phải phối hợp với kế hoạch điều trị nền và khả năng lành thương.
Đái tháo đường, bệnh mạch máu, rối loạn đông máu và thuốc ức chế miễn dịch làm tăng rủi ro nhiễm trùng hoặc chậm liền. Kiểm soát bệnh nền và rà soát thuốc trước cắt giúp an toàn hơn. Người dùng thuốc chống đông không được tự ngừng; bác sĩ cân nhắc nguy cơ chảy máu và huyết khối.
Nang biểu bì có thể xuất hiện tại sẹo do tế bào biểu bì bị cấy xuống sâu trong phẫu thuật hoặc chấn thương. Khối quanh đường mổ cần phân biệt chỉ khâu phản ứng, thoát vị, tụ dịch và tái phát bệnh. Không tự nặn; bác sĩ có thể cần siêu âm hoặc xem hồ sơ phẫu thuật trước khi cắt.
Câu hỏi thường gặp về Nang biểu bì
Phần lớn nang biểu bì lành tính và không nguy hiểm. Vấn đề thường gặp là viêm, đau, vỡ, chảy dịch, nhiễm trùng hoặc tái phát. Biến đổi ác tính rất hiếm, nhưng khối tăng nhanh, cứng, cố định, loét, chảy máu tự nhiên hoặc tái phát bất thường cần được khám và có thể gửi mô bệnh học. Sốt, đỏ lan hoặc đau tăng nhanh gợi ý biến chứng cần xử trí sớm.
Một nang nhỏ có thể ổn định lâu nhưng thường không biến mất hoàn toàn vì thành nang vẫn tiếp tục tạo keratin. Nang có thể xẹp tạm sau khi tự vỡ hoặc bị nặn, rồi đầy lại. Nếu không triệu chứng, theo dõi là lựa chọn hợp lý. Khi thường xuyên viêm, gây đau, lớn dần hoặc ảnh hưởng sinh hoạt, cắt trọn vỏ lúc không viêm thường là phương án kiểm soát lâu dài hơn.
Không. Keratin thoát ra khi thành nang vỡ có thể gây phản ứng viêm mạnh mà không có nhiễm khuẩn. Kháng sinh được cân nhắc khi có viêm mô tế bào, mủ, sốt, nguy cơ cao hoặc bằng chứng nhiễm trùng. Một số trường hợp cần dẫn lưu hay điều trị chống viêm thay vì chỉ dùng thuốc. Bác sĩ phải khám để phân biệt; tự dùng kháng sinh có thể không hiệu quả và góp phần kháng thuốc.
Nặn thường chỉ lấy được một phần keratin trong lòng nang, trong khi lớp vỏ vẫn nằm dưới da và tiếp tục sản xuất chất mới. Việc bóp mạnh còn có thể làm vỡ vỏ, đẩy keratin vào mô xung quanh và gây viêm, sẹo hoặc nhiễm trùng. Để giảm tái phát, bác sĩ cần lấy trọn thành nang khi mô không quá viêm. Dù vậy, nang mới vẫn có thể xuất hiện nơi khác.
Giữ băng và vết mổ theo hướng dẫn, rửa nhẹ khi được phép, tránh ngâm nước, cọ xát và kéo căng vùng cắt. Không cạy vảy hoặc tự tháo chỉ. Theo dõi đỏ lan, đau tăng, sưng, mủ, sốt hoặc chảy máu. Tái khám để thay băng, cắt chỉ và nhận kết quả mô bệnh học nếu có. Chống nắng sau khi da kín giúp giảm thâm và làm sẹo ổn định hơn.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

