Đợt cấp COPD là giai đoạn các triệu chứng hô hấp xấu đi rõ rệt so với mức ổn định hằng ngày, thường với khó thở tăng, ho nhiều hơn, đờm nhiều hoặc đổi màu. Đợt cấp có thể do nhiễm virus, vi khuẩn, ô nhiễm không khí, khói thuốc, gián đoạn điều trị hoặc không xác định được nguyên nhân; viêm phổi, suy tim, thuyên tắc phổi và tràn khí màng phổi cũng có thể gây biểu hiện tương tự.
Đây là biến cố cần đánh giá sớm vì có thể làm giảm chức năng, kéo dài hồi phục và tăng nguy cơ nhập viện. Điều trị tùy mức độ, có thể gồm thuốc giãn phế quản tác dụng ngắn, corticosteroid toàn thân, kháng sinh khi có chỉ định, oxy được kiểm soát và hỗ trợ thông khí. Khó thở dữ dội, tím tái, lú lẫn, đau ngực hoặc không đáp ứng kế hoạch tại nhà là lý do gọi cấp cứu 115.
Đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính là bệnh gì?
Đợt cấp COPD là biến cố cấp đặc trưng bởi khó thở và hoặc ho, đờm xấu đi trong thời gian ngắn, vượt quá biến thiên hằng ngày và khiến người bệnh cần thay đổi điều trị. Đây không phải là tên khác của COPD ổn định. Một người có thể sống với COPD nhiều năm nhưng chỉ thỉnh thoảng mới xuất hiện đợt cấp; ngược lại, người có nhiều đợt trong năm thuộc nhóm nguy cơ cao.

Đợt cấp được chẩn đoán chủ yếu trên lâm sàng, đồng thời phải tìm tình trạng khác có biểu hiện giống hoặc cùng tồn tại. Viêm phổi thường có thâm nhiễm mới trên hình ảnh; suy tim gây ứ dịch; thuyên tắc phổi hoặc tràn khí màng phổi có thể làm khó thở tăng đột ngột. Việc phân biệt này quyết định cách xử trí và nơi điều trị.
| Tên bệnh | Đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Acute exacerbation of chronic obstructive pulmonary disease |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Đợt cấp COPD, đợt kịch phát COPD, COPD flare-up, AECOPD |
| Mã ICD-10 | J44.1 – Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính có đợt cấp |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Biến cố cấp của bệnh hô hấp mạn; chuyên khoa Hô hấp và Cấp cứu |
| Cơ quan ảnh hưởng | Đường thở, phế nang và trao đổi khí bị ảnh hưởng cấp tính; trường hợp nặng có thể gây suy hô hấp, rối loạn tim mạch, thận, ý thức và chức năng toàn thân. |
| Tính chất bệnh | Tình trạng cấp tính xảy ra trên nền COPD, không phải một bệnh độc lập và không tự lây; mức độ từ nhẹ có thể xử trí ngoại trú đến nguy kịch cần hồi sức. |
| Mức độ phổ biến | Khá thường gặp ở người mắc COPD; nguy cơ tăng rõ ở người từng có đợt cấp, bệnh nặng, còn hút thuốc, kỹ thuật dùng thuốc kém hoặc có nhiều bệnh đồng mắc. |
| Bệnh có lây không? | Không; tuy nhiên tác nhân nhiễm trùng gây khởi phát có thể lây |
| Đường lây | Bản thân đợt cấp không lây. Virus hoặc vi khuẩn đường hô hấp liên quan có thể truyền qua giọt bắn, tiếp xúc gần hoặc bề mặt nhiễm tùy tác nhân. |
Tổng quan chuyên môn về Đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
Tác nhân khởi phát làm tăng viêm đường thở, phù niêm mạc, co thắt cơ trơn và tiết nhầy. Lòng phế quản vốn đã hẹp càng cản trở dòng khí thở ra, gây bẫy khí động và tăng căng phổi. Người bệnh phải thở nhanh hơn nhưng thời gian thở ra ngắn lại, tạo vòng xoắn khó thở, mệt cơ và lo âu.
Sự mất cân bằng thông khí–tưới máu làm oxy máu giảm. Ở người dự trữ kém, thông khí phế nang không đủ khiến carbon dioxide tăng và pH máu giảm. Viêm hệ thống có thể ảnh hưởng tim, cơ và chuyển hóa; bất động, mất nước hoặc nhiễm trùng nặng làm nguy cơ huyết khối và suy cơ quan tăng thêm.
Trong thực hành, đợt cấp thường được mô tả theo nguồn lực điều trị: nhẹ khi kiểm soát bằng tăng thuốc giãn phế quản tác dụng ngắn; trung bình khi cần corticosteroid toàn thân và hoặc kháng sinh; nặng khi phải nhập viện hoặc cấp cứu. Cách phân loại này hữu ích nhưng chịu ảnh hưởng khả năng tiếp cận y tế.
Đánh giá sinh lý tập trung vào khó thở, nhịp thở, nhịp tim, oxy hóa, khí máu và mức độ viêm. Có suy hô hấp cấp, toan hô hấp, rối loạn ý thức, huyết động không ổn định hoặc cần thông khí là dấu hiệu nặng. Bác sĩ còn xác định kiểu đợt cấp do nhiễm khuẩn, virus, tăng bạch cầu ái toan hay nguyên nhân khác để cá thể hóa điều trị.
Tần suất đợt cấp rất khác nhau. Một số người nhiều năm không có đợt cần điều trị, trong khi nhóm “thường xuyên đợt cấp” có nguy cơ nhập viện và suy giảm chức năng cao hơn. Tiền sử đợt cấp trong năm trước là thông tin dự báo quan trọng nhất cho đợt tương lai.
Đợt cấp tăng theo mùa nhiễm virus, ô nhiễm và thay đổi thời tiết ở nhiều khu vực. Tại Việt Nam, gánh nặng chịu ảnh hưởng của hút thuốc, khói bếp, chất lượng không khí, tiêm chủng, khả năng tiếp cận thuốc hít và hô hấp ký. Chưa nên suy diễn một tỷ lệ quốc tế cho mọi tỉnh hoặc nhóm dân cư.
Khi tác nhân nhiễm trùng hoặc ô nhiễm tiếp xúc niêm mạc đường thở, phản ứng miễn dịch tăng nhanh trên nền viêm mạn. Chất nhầy đặc hơn, lông chuyển hoạt động kém và vi khuẩn có thể phát triển, làm ho và đờm tăng. Co thắt cùng phù nề làm đường thở hẹp thêm, đặc biệt khi thở ra.
Một số đợt không bắt đầu từ đường thở mà do tim mất bù, huyết khối phổi hoặc tràn khí. Vì vậy, “đợt cấp” là hội chứng cần tìm nguyên nhân, không phải bằng chứng mặc định rằng người bệnh bị nhiễm khuẩn.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
- Nhiễm virus: cúm, rhinovirus, SARS-CoV-2 và các virus hô hấp khác có thể khởi phát viêm.
- Nhiễm hoặc tăng tải vi khuẩn: thường được gợi ý bởi đờm mủ, nhưng màu đờm không phải tiêu chuẩn duy nhất.
- Môi trường: bụi mịn, khói thuốc, khói bếp, ozone, mùi hóa chất hoặc lạnh đột ngột.
- Điều trị chưa tối ưu: bỏ thuốc, hết thuốc, kỹ thuật hít sai, dùng thuốc an thần hoặc bệnh nền mất kiểm soát.
- Không xác định: một tỷ lệ đáng kể không tìm được tác nhân rõ dù đã đánh giá.
Có thể điều chỉnh: tiếp tục hút thuốc, kỹ thuật hít sai, không tuân thủ thuốc duy trì, ít vận động, dinh dưỡng kém, không tiêm chủng phù hợp, ô nhiễm trong nhà và bệnh nền kiểm soát kém.
Khó điều chỉnh: từng đợt cấp hoặc nhập viện, tắc nghẽn nặng, giãn phế quản kèm theo, tuổi cao, suy giảm miễn dịch, yếu cơ, tăng carbon dioxide mạn và nhiều bệnh đồng mắc. Nguy cơ cần được đánh giá sau mỗi biến cố, không chỉ dựa trên FEV1.
- Người có ít nhất một đợt cấp nặng hoặc nhiều đợt cần điều trị trong năm trước.
- Người COPD nặng, oxy máu thấp, tăng carbon dioxide hoặc đang dùng oxy tại nhà.
- Người còn hút thuốc, tiếp xúc ô nhiễm, dùng thuốc không đều hoặc khó thao tác dụng cụ hít.
- Người có giãn phế quản, suy tim, bệnh mạch vành, đái tháo đường, suy thận hoặc suy giảm miễn dịch.
- Người sống một mình, hạn chế vận động, dinh dưỡng kém hoặc khó tiếp cận cơ sở y tế khi triệu chứng xấu.
Triệu chứng và dấu hiệu của Đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
Đợt cấp thường diễn tiến trong vài giờ đến vài ngày. Dấu hiệu đáng chú ý nhất là thay đổi so với “mức nền” riêng của người bệnh: đi lại khó hơn, thức giấc vì hụt hơi, cần thuốc cứu nguy nhiều hơn, ho dày hơn hoặc đờm khác thường. Sốt có thể có hoặc không.
Người cao tuổi đôi khi biểu hiện bằng lơ mơ, chán ăn hoặc giảm vận động. Đợt nặng gây thở nhanh, sử dụng cơ hô hấp phụ, nói ngắt quãng, tím tái và kiệt sức. Triệu chứng có thể kéo dài sau khi nguyên nhân đã được điều trị, nên đánh giá hồi phục theo chức năng chứ không chỉ theo hết sốt.
- Khó thở tăng: xảy ra khi hoạt động ít hơn thường ngày hoặc cả lúc nghỉ.
- Ho tăng: cơn ho dày, khó ngủ hoặc gây mệt cơ thành ngực.
- Đờm tăng thể tích: phải khạc thường xuyên hơn hoặc khó tống đờm.
- Đờm đổi màu, đặc hoặc mủ: gợi ý tăng viêm và có thể liên quan vi khuẩn.
- Khò khè, nặng ngực: phản ánh hẹp đường thở tăng nhưng cũng gặp trong hen hoặc suy tim.
- Mệt, giảm khả năng ăn uống và đi lại: là chỉ báo chức năng quan trọng, nhất là ở người già.
- Sốt cao rét run: làm tăng nghi ngờ viêm phổi hoặc nhiễm trùng toàn thân hơn là đợt cấp đơn thuần.
- Đau ngực kiểu màng phổi: cần tìm viêm phổi, thuyên tắc phổi hoặc tràn khí màng phổi.
- Ho ra máu: có thể do viêm nặng nhưng phải loại trừ giãn phế quản, lao, ung thư và huyết khối.
- Phù chân tăng nhanh: gợi ý suy tim phải hoặc suy tim trái mất bù cùng lúc.
- Buồn ngủ, đau đầu buổi sáng: có thể liên quan tăng carbon dioxide và cần đánh giá khí máu.
Nên liên hệ bác sĩ sớm: khi khó thở, ho hoặc đờm tăng hơn mức thường ngày; phải dùng thuốc cứu nguy nhiều hơn; sốt nhẹ; giảm ăn hoặc giảm hoạt động.
Cần khám trong ngày: khi đờm chuyển mủ, khó thở không giảm theo kế hoạch hành động, SpO2 thấp hơn ngưỡng cá nhân, có bệnh tim thận nặng hoặc vừa xuất viện vì đợt cấp.
Cần tái khám sớm: trong giai đoạn hồi phục để rà soát chẩn đoán, thuốc hít, tác dụng phụ, nhu cầu oxy, phục hồi chức năng và nguyên nhân khiến đợt cấp xảy ra.
- Không thể nói trọn câu, thở hổn hển, co kéo nhiều cơ hô hấp hoặc có dấu hiệu kiệt sức.
- Môi xanh xám, SpO2 giảm rõ so với nền, lơ mơ, kích thích, mất định hướng hoặc ngủ gà.
- Đau ngực mới xuất hiện, ngất, huyết áp thấp, tim đập rất nhanh hoặc không đều.
- Ho ra lượng máu đáng kể, sốt cao kèm rét run, hoặc khó thở khởi phát đột ngột một bên ngực.
- Thuốc cứu nguy theo kế hoạch không cải thiện hoặc triệu chứng tiếp tục tăng trong thời gian ngắn.
Chẩn đoán Đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
Bác sĩ xác định đợt cấp bằng sự thay đổi cấp so với nền, đồng thời đánh giá mức nặng và tìm nguyên nhân. Các câu hỏi gồm thời gian khởi phát, đờm, sốt, đau ngực, tiếp xúc người bệnh, ô nhiễm, thuốc đã dùng, oxy tại nhà, đợt cấp trước và bệnh tim mạch.
Khám, đo SpO2, điện tâm đồ, X-quang ngực và xét nghiệm được lựa chọn theo mức độ. Khí máu cần thiết khi bệnh nặng, SpO2 thấp, buồn ngủ hoặc nghi giữ carbon dioxide. Cấy đờm thường hữu ích ở đợt nặng, nguy cơ vi khuẩn kháng thuốc, thở máy hoặc không đáp ứng. Không dùng một màu đờm hay một chỉ số viêm để tự chẩn đoán.
Nhân viên y tế đánh giá khả năng nói, tư thế, nhịp thở, cơ hô hấp phụ, tiếng thở, mạch, huyết áp, nhiệt độ, trạng thái ý thức và độ bão hòa oxy. Dấu hiệu phù, tĩnh mạch cổ nổi, ran ẩm khu trú, tiếng thở mất một bên hoặc đau bắp chân hướng đến chẩn đoán đồng thời khác.
Bác sĩ cũng kiểm tra dụng cụ hít, số thuốc còn lại, thuốc an thần hoặc opioid, khả năng ăn uống, hỗ trợ tại nhà và nguy cơ té ngã. Một người trông “không quá khó thở” vẫn có thể tăng carbon dioxide, nên mức tỉnh táo và khí máu rất quan trọng.
- Khí máu động mạch: xác định thiếu oxy, tăng carbon dioxide và toan hô hấp; giúp quyết định thông khí hỗ trợ.
- Công thức máu và chỉ số viêm: tìm thiếu máu, đa hồng cầu, tăng bạch cầu hoặc gợi ý kiểu viêm; không phân biệt chắc chắn virus với vi khuẩn.
- Điện giải, đường huyết, chức năng thận gan: đánh giá mất nước, bệnh đồng mắc và an toàn thuốc.
- Xét nghiệm virus: thực hiện theo mùa dịch, triệu chứng và chính sách cơ sở để hướng dẫn cách ly hoặc thuốc kháng virus.
- Cấy đờm: ưu tiên trước kháng sinh khi có thể ở đợt nặng, đờm mủ dai dẳng, tiền sử Pseudomonas hoặc kháng thuốc.
- Troponin, BNP, D-dimer và xét nghiệm khác: chỉ định theo nghi ngờ tim hoặc thuyên tắc, không làm thường quy cho mọi đợt.
X-quang ngực thường được dùng khi đợt cấp cần cấp cứu hoặc nhập viện để tìm viêm phổi, phù phổi, tràn khí màng phổi, tràn dịch và bất thường mới. Phim không có tổn thương mới không loại trừ đợt cấp, vì viêm đường thở có thể không nhìn thấy.
CT ngực hoặc CT mạch phổi dành cho trường hợp triệu chứng không giải thích được, đau ngực, giảm oxy quá mức, nghi thuyên tắc, ung thư, giãn phế quản hoặc biến chứng. Siêu âm tại giường có thể hỗ trợ đánh giá tim, dịch màng phổi và phù phổi nhưng phụ thuộc người thực hiện.
Không có một xét nghiệm đơn lẻ xác nhận mọi đợt cấp. Chẩn đoán dựa trên sự xấu đi cấp của khó thở và hoặc ho, đờm trong thời gian ngắn ở người đã hoặc nghi có COPD, đủ mức khiến cần thay đổi điều trị. Mức độ được xác định bằng biểu hiện lâm sàng, oxy hóa, khí máu, huyết động và nhu cầu hỗ trợ.
Hô hấp ký không được khuyến khích thường quy trong giai đoạn cấp vì người bệnh khó thực hiện chính xác và kết quả không quyết định xử trí ban đầu. Sau hồi phục, cần xác nhận COPD bằng hô hấp ký nếu chẩn đoán nền chưa chắc chắn.
Điều trị Đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
Ưu tiên đầu tiên là đánh giá đường thở, hô hấp, tuần hoàn và nhận diện tình trạng đe dọa tính mạng. Điều trị đồng thời giảm co thắt đường thở, cải thiện trao đổi khí, xử lý tác nhân có thể điều trị và phòng biến chứng. Oxy được chỉnh theo mục tiêu cá nhân, thường thận trọng ở người có nguy cơ giữ carbon dioxide.
Nơi điều trị dựa trên mức khó thở, khí máu, bệnh đồng mắc, khả năng ăn uống, hỗ trợ tại nhà và đáp ứng ban đầu. Viêm phổi, suy tim, thuyên tắc hoặc tràn khí cần phác đồ riêng. Trước xuất viện phải có kế hoạch thuốc, kỹ thuật hít, dự phòng, tái khám và nhận biết dấu hiệu trở nặng.
- Thuốc giãn phế quản tác dụng ngắn: thường là điều trị ban đầu để giảm co thắt; đường dùng và tần suất do nhân viên y tế quyết định.
- Corticosteroid toàn thân: có thể rút ngắn hồi phục và cải thiện chức năng ở đợt phù hợp, nhưng cần cân nhắc đường huyết, nhiễm trùng, tâm thần và tác dụng phụ.
- Kháng sinh: cân nhắc khi đờm mủ cùng biểu hiện lâm sàng phù hợp, đợt nặng hoặc cần thông khí; lựa chọn dựa tiền sử cấy, kháng thuốc và bệnh nền.
- Thuốc kháng virus: chỉ dùng khi tác nhân và thời điểm phù hợp theo hướng dẫn hiện hành.
- Điều trị bệnh đồng mắc: lợi tiểu, chống đông hoặc thuốc tim chỉ dùng khi đã xác định chỉ định tương ứng.
Oxy qua gọng mũi hoặc mặt nạ được điều chỉnh theo theo dõi lâm sàng và khí máu. Thông khí không xâm nhập là lựa chọn quan trọng khi có toan hô hấp tăng carbon dioxide, khó thở nặng hoặc mệt cơ mà chưa có chống chỉ định. Phương pháp này cần giám sát sát để nhận ra thất bại.
Đặt nội khí quản và thở máy xâm nhập được cân nhắc khi ngừng thở, giảm ý thức, huyết động không ổn định, không bảo vệ đường thở hoặc thông khí không xâm nhập thất bại. Hút đờm, vật lý trị liệu hoặc nội soi chỉ dùng trong tình huống ứ đọng tiết dịch, nút nhầy hay chẩn đoán đặc biệt.
Không áp dụng
- Ngồi tư thế dễ thở, giảm gắng sức, trấn an và hướng dẫn thở ra chậm có thể giảm cảm giác hoảng sợ trong khi chờ điều trị.
- Bù dịch và dinh dưỡng phải vừa đủ, tránh quá tải ở người suy tim hoặc suy thận.
- Dự phòng huyết khối, vận động sớm và quản lý lo âu được cân nhắc khi nhập viện.
- Vật lý trị liệu làm sạch đường thở chỉ phù hợp khi nhiều đờm, nút nhầy hoặc đồng mắc giãn phế quản; không áp dụng máy móc cho mọi người.
- Hỗ trợ cai thuốc được bắt đầu ngay cả trong đợt cấp và tiếp tục sau xuất viện.
Đợt cấp thường phát triển trong vài ngày, nhưng thời gian hồi phục thay đổi từ nhiều ngày đến nhiều tuần. Khó thở và sức bền có thể phục hồi chậm hơn ho hoặc sốt. Đợt nặng, tuổi cao, suy dinh dưỡng, tăng carbon dioxide và nhiều bệnh nền thường kéo dài hơn.
Thời gian dùng corticosteroid, kháng sinh, oxy hoặc thông khí do bác sĩ quyết định theo đáp ứng và hướng dẫn; không nên kéo dài chỉ vì còn mệt nhẹ. Một số người không trở lại hoàn toàn mức chức năng trước đợt, nên cần phục hồi và điều chỉnh mục tiêu dài hạn.
Đợt cấp thường phát triển trong vài ngày, nhưng thời gian hồi phục thay đổi từ nhiều ngày đến nhiều tuần. Khó thở và sức bền có thể phục hồi chậm hơn ho hoặc sốt. Đợt nặng, tuổi cao, suy dinh dưỡng, tăng carbon dioxide và nhiều bệnh nền thường kéo dài hơn.
Thời gian dùng corticosteroid, kháng sinh, oxy hoặc thông khí do bác sĩ quyết định theo đáp ứng và hướng dẫn; không nên kéo dài chỉ vì còn mệt nhẹ. Một số người không trở lại hoàn toàn mức chức năng trước đợt, nên cần phục hồi và điều chỉnh mục tiêu dài hạn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Suy hô hấp cấp: thiếu oxy, tăng carbon dioxide, toan máu và mệt cơ hô hấp.
- Loạn nhịp, thiếu máu cơ tim hoặc suy tim: do thiếu oxy, viêm, thuốc và gánh nặng hô hấp.
- Viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết: có thể là nguyên nhân đồng thời hoặc biến chứng.
- Huyết khối tĩnh mạch và thuyên tắc phổi: nguy cơ tăng khi viêm và bất động.
- Sảng, té ngã, suy dinh dưỡng và yếu cơ: đặc biệt ở người cao tuổi nằm viện.
- Tái nhập viện sớm: xảy ra khi hồi phục chưa đầy đủ, điều trị nền chưa tối ưu hoặc chẩn đoán nguyên nhân chưa đúng.
Phần lớn đợt nhẹ hoặc trung bình cải thiện khi được điều trị phù hợp, nhưng một đợt nặng có thể để lại giảm khả năng vận động và tăng nguy cơ đợt tiếp theo. Toan hô hấp, cần thở máy, suy tim, suy thận, viêm phổi, tuổi cao và nhiều lần nhập viện là những yếu tố liên quan kết quả kém hơn.
Tiên lượng phải được đánh giá lại sau khi qua giai đoạn cấp. Việc tối ưu thuốc nền, phục hồi chức năng, cai thuốc và hỗ trợ xã hội có thể cải thiện kết quả, nhưng không thể dự đoán chính xác thời gian sống của một cá nhân từ một lần nhập viện.
Đợt cấp có xu hướng tái diễn, nhất là trong những tuần và tháng sau một đợt nặng. Người từng có nhiều đợt, còn hút thuốc, có giãn phế quản, bệnh tim, trào ngược, rối loạn giấc ngủ hoặc dùng thuốc hít sai thuộc nhóm cần can thiệp tích cực.
Giảm tái diễn bằng thuốc duy trì phù hợp kiểu nguy cơ, kiểm tra kỹ thuật hít, tiêm chủng, phục hồi chức năng, tránh phơi nhiễm và kế hoạch hành động. Cần phân biệt đợt cấp mới với hồi phục kéo dài hoặc chẩn đoán khác trước khi lặp lại kháng sinh và corticosteroid.
Phòng đợt cấp bắt đầu từ kiểm soát COPD nền: ngừng hút thuốc, dùng thuốc hít đúng, vận động, dinh dưỡng và điều trị bệnh đồng mắc. Vaccine cúm, phế cầu, COVID-19 và vaccine theo tuổi giúp giảm một số nhiễm trùng có thể khởi phát đợt cấp.
Hạn chế tiếp xúc khói, bụi mịn và người đang mắc bệnh hô hấp; rửa tay và thông khí không gian sống. Kế hoạch hành động cá nhân cần mô tả triệu chứng nền, thay đổi nào phải gọi bác sĩ và khi nào gọi 115. Thuốc “dự phòng để sẵn” chỉ dùng theo thỏa thuận rõ với bác sĩ.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
Trong đợt cấp, mục tiêu là duy trì đủ nước và năng lượng mà không làm tăng gánh thở. Có thể chia bữa nhỏ, chọn thức ăn mềm, giàu protein và dễ ăn; nghỉ trước bữa và tránh ăn quá no. Người khó thở nặng hoặc giảm ý thức có nguy cơ sặc, cần nhân viên y tế đánh giá trước khi ăn uống.
Không cố uống thật nhiều nếu có suy tim, suy thận hoặc bác sĩ giới hạn dịch. Corticosteroid có thể làm tăng đường huyết và giữ muối; người đái tháo đường hoặc phù cần theo dõi cá thể hóa. Không dùng rượu để “dễ ngủ” vì có thể ức chế hô hấp và tương tác thuốc.
Trong giai đoạn khó thở rõ, giảm hoạt động và nghỉ xen kẽ là hợp lý, nhưng nằm bất động kéo dài làm yếu cơ và tăng huyết khối. Khi ổn định, ngồi dậy, đứng và đi lại có giám sát được tăng dần theo triệu chứng, mạch và oxy.
Sau đợt cấp, phục hồi chức năng hô hấp giúp lấy lại sức bền và giảm sợ vận động. Không quay lại ngay mức tập trước khi bệnh nếu còn sốt, choáng, đau ngực hoặc khó thở khi nghỉ. Kế hoạch tập cần được điều chỉnh nếu người bệnh mới dùng oxy hoặc vừa thở máy.
Người có kế hoạch tự quản lý có thể theo dõi mức khó thở so với nền, số lần thuốc cứu nguy, lượng và màu đờm, nhiệt độ, khả năng ăn uống, đi lại và ngủ. Nếu được bác sĩ hướng dẫn, ghi SpO2 cùng triệu chứng và lưu ý sai số của thiết bị.
Liên hệ y tế khi xu hướng xấu liên tục, không chờ đến khi một con số vượt ngưỡng duy nhất. Chuẩn bị danh sách thuốc, bệnh nền, kết quả cấy đờm cũ và lưu lượng oxy đang dùng để cung cấp khi cấp cứu. Không tự lái xe khi hụt hơi, chóng mặt hoặc lơ mơ.
- Không tự coi mọi đợt khó thở là nhiễm khuẩn và dùng kháng sinh còn thừa.
- Không tự lặp lại corticosteroid nhiều lần hoặc kéo dài vì nguy cơ tăng đường huyết, nhiễm trùng, loãng xương và rối loạn tâm thần.
- Không tăng lưu lượng oxy tùy ý ở người có nguy cơ giữ carbon dioxide.
- Không dùng thuốc an thần, opioid, rượu hoặc thuốc ho ức chế mạnh khi chưa được đánh giá.
- Không trì hoãn cấp cứu khi lơ mơ, tím tái, đau ngực hoặc thuốc cứu nguy không hiệu quả.
- Không trở lại hút thuốc hoặc tiếp xúc khói ngay sau khi triệu chứng vừa giảm.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Đợt cấp COPD gần như không phải chẩn đoán thường dùng ở trẻ em vì COPD người lớn rất hiếm. Trẻ khó thở cấp cần ưu tiên đánh giá hen, viêm tiểu phế quản, viêm phổi, dị vật đường thở, giãn phế quản, xơ nang hoặc bệnh phổi mạn do sinh non.
Nếu trẻ có bệnh phổi tắc nghẽn hiếm hoặc thiếu alpha-1 antitrypsin, xử trí phải do chuyên khoa nhi hô hấp hướng dẫn. Không sử dụng đơn thuốc đợt cấp của người lớn cho trẻ.
Đợt cấp ở người cao tuổi có thể biểu hiện bằng sảng, buồn ngủ, chán ăn, té ngã hoặc mất khả năng tự chăm sóc. Sốt và bạch cầu có thể không tăng rõ. Suy tim, rối loạn nhịp, suy thận, nhiễm trùng tiểu và tác dụng thuốc dễ cùng tồn tại.
Cần rà soát đa thuốc, chức năng nuốt, thính lực, nhận thức và hỗ trợ tại nhà. Liều và lựa chọn thuốc phải tính đến thận gan, nguy cơ hạ huyết áp, bí tiểu, tăng đường huyết và tương tác. Phục hồi sớm giúp hạn chế suy giảm chức năng sau nằm viện.
Đợt cấp COPD trong thai kỳ hiếm nhưng có thể đe dọa cả mẹ và thai nếu gây thiếu oxy. Đánh giá phải đồng thời tìm hen, thuyên tắc phổi, viêm phổi và bệnh tim quanh thai kỳ. Không nên trì hoãn hình ảnh hoặc điều trị cần thiết chỉ vì đang mang thai; nhân viên y tế sẽ chọn phương án giảm phơi nhiễm phù hợp.
Thuốc giãn phế quản, corticosteroid, kháng sinh và oxy được cân nhắc theo lợi ích–nguy cơ và tuổi thai. Người bệnh không tự ngừng thuốc nền hoặc tự dùng kháng sinh.
Trong đợt cấp khi đang cho con bú, ưu tiên ổn định hô hấp của mẹ. Khả năng thuốc vào sữa khác nhau giữa các hoạt chất, đường dùng và thời gian điều trị. Nhiều thuốc hít có hấp thu toàn thân thấp, nhưng corticosteroid toàn thân, kháng sinh hoặc thuốc an thần cần xem xét cụ thể.
Không mặc định phải ngừng cho bú. Bác sĩ và dược sĩ có thể điều chỉnh thời điểm dùng, lựa chọn thuốc hoặc theo dõi trẻ. Nếu mẹ khó thở nặng, nhiễm trùng cần cách ly hoặc phải hồi sức, việc nuôi dưỡng trẻ cần kế hoạch hỗ trợ tạm thời.
Người suy giảm miễn dịch có thể tiến triển nhanh dù sốt ít hoặc X-quang ban đầu chưa rõ. Tác nhân cơ hội, nấm, lao, vi khuẩn kháng thuốc và virus kéo dài cần được cân nhắc ngoài các tác nhân thông thường. Ngưỡng nhập viện, chụp CT, cấy đờm và hội chẩn thường thấp hơn.
Kháng sinh kinh nghiệm và corticosteroid phải cân bằng nguy cơ nhiễm trùng; không áp dụng máy móc phác đồ đợt cấp thông thường. Cần phối hợp với chuyên khoa miễn dịch, ung bướu hoặc ghép tạng đang quản lý.
Suy tim, bệnh mạch vành, rung nhĩ, bệnh thận, đái tháo đường và ngưng thở khi ngủ có thể làm đợt cấp nặng hơn hoặc tạo triệu chứng tương tự. Thuốc giãn phế quản có thể gây run và tim nhanh; corticosteroid ảnh hưởng đường huyết, tâm trạng và dịch; kháng sinh có thể tương tác thuốc chống đông hoặc kéo dài QT.
Điều trị cần đồng thời ổn định bệnh nền, theo dõi điện giải và tránh quy mọi khó thở cho COPD. Đau ngực, phù, thiểu niệu, hạ đường huyết hoặc rối loạn ý thức phải được xử trí riêng.
Khó thở và giảm oxy sau mổ không nên tự gắn nhãn đợt cấp COPD. Xẹp phổi, viêm phổi, thuyên tắc phổi, tràn khí, quá tải dịch, đau làm thở nông và tác dụng opioid đều có thể gây biểu hiện tương tự. Cần đánh giá nhanh dựa trên loại phẫu thuật, thời điểm và khám.
Nếu thực sự có đợt cấp, điều trị kết hợp giảm đau không ức chế hô hấp quá mức, làm sạch đường thở, vận động sớm và thuốc theo chỉ định. Phẫu thuật chương trình thường cần hoãn cho đến khi đợt cấp ổn định.
Câu hỏi thường gặp về Đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
Dấu hiệu quan trọng là triệu chứng thay đổi rõ so với mức ổn định riêng của người bệnh, không chỉ một ngày mệt hơn. Khó thở tăng, phải dùng thuốc cứu nguy nhiều hơn, ho dày, đờm tăng hoặc chuyển vàng xanh là các biểu hiện thường gặp. Sốt, khò khè, giảm ăn và đi lại kém có thể đi kèm. Người bệnh nên làm theo kế hoạch hành động đã thống nhất và liên hệ cơ sở y tế sớm. Nếu không nói được trọn câu, tím môi, lơ mơ, đau ngực hoặc thuốc cứu nguy không cải thiện, cần gọi 115 thay vì tiếp tục tự xử trí.
Nhập viện được cân nhắc khi khó thở nặng hoặc tăng nhanh, oxy máu thấp, khí máu có toan, rối loạn ý thức, huyết động không ổn định, cần thông khí hỗ trợ hoặc có bệnh đồng mắc mất bù. Viêm phổi, suy tim, thuyên tắc phổi và tràn khí màng phổi cũng thường cần điều trị tại viện. Yếu tố xã hội quan trọng không kém: người sống một mình, không thể ăn uống, đi lại hoặc dùng thuốc an toàn có thể không phù hợp chăm sóc tại nhà. Quyết định cuối cùng dựa trên đánh giá trực tiếp và đáp ứng ban đầu.
Không. Nhiều đợt cấp do virus, ô nhiễm hoặc nguyên nhân không nhiễm khuẩn nên kháng sinh không mang lại lợi ích và có thể gây tiêu chảy, dị ứng, tương tác thuốc và kháng thuốc. Bác sĩ cân nhắc kháng sinh khi đờm chuyển mủ cùng các dấu hiệu phù hợp, đợt nặng, cần thông khí hoặc có nguy cơ vi khuẩn đặc biệt. Tiền sử cấy đờm và kháng sinh gần đây giúp lựa chọn. Người bệnh không nên dùng thuốc còn thừa hoặc đơn cũ vì tác nhân, mức nặng và chức năng thận có thể đã khác.
Triệu chứng cấp thường tăng trong vài giờ đến vài ngày, nhưng hồi phục không có một mốc cố định. Ho hoặc sốt có thể giảm trước, trong khi khó thở, mệt và khả năng đi bộ cần nhiều ngày đến vài tuần mới trở về gần mức nền. Đợt nặng, nhập viện, tuổi cao, suy dinh dưỡng và bệnh tim thận làm hồi phục chậm hơn. Nếu triệu chứng không cải thiện theo kế hoạch, xấu lại sau khi vừa đỡ hoặc kéo dài bất thường, cần tái khám để tìm viêm phổi, suy tim, huyết khối, vi khuẩn kháng thuốc hay chẩn đoán khác.
Có thể giảm đáng kể dù không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ. Các bước quan trọng gồm ngừng hút thuốc, dùng thuốc duy trì đúng và đúng kỹ thuật, tiêm chủng theo khuyến cáo, vận động hoặc phục hồi chức năng, điều trị bệnh tim và giãn phế quản nếu có, tránh khói bụi và nhận biết thay đổi triệu chứng sớm. Sau mỗi đợt cần rà soát vì sao xảy ra, có dùng hết thuốc hay không và chẩn đoán COPD đã được xác nhận chưa. Không tự dùng kháng sinh hoặc corticosteroid dự phòng kéo dài nếu chưa được chuyên khoa chỉ định.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

