Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) là một trong những bệnh lý hô hấp phức tạp nhất, đòi hỏi sự can thiệp toàn diện và bền bỉ. Khi một bệnh nhân vượt qua được cơn bão của “đợt cấp”, họ sẽ bước vào giai đoạn điều trị COPD ổn định.
Xử trí COPD bao gồm điều trị COPD mạn tính ổn định và điều trị đợt cấp. Điều trị bệnh COPD giai đoạn ổn định nhằm ngăn ngừa các đợt cấp và cải thiện chức năng sinh lý phổi thông qua cai thuốc lá, điều trị bằng thuốc, liệu pháp oxy, tăng cường dinh dưỡng, phục hồi chức năng hô hấp và đôi khi là phẫu thuật.
1. NỀN TẢNG CỐT LÕI: CAI THUỐC LÁ

Trước khi bàn về bất kỳ loại thuốc đắt tiền nào, cai thuốc lá là viên gạch nền móng đầu tiên.
Dưới góc độ lâm sàng, cai thuốc lá vừa cực kỳ khó khăn vừa cực kỳ quan trọng; nó làm chậm nhưng không ngăn chặn được tốc độ giảm FEV1 và làm tăng thời gian sống thêm lâu dài.
Trong năm đầu tiên, chức năng phổi được cải thiện ở bệnh nhân cai thuốc lá và giảm ở những người tiếp tục. Sau đó, tỷ lệ suy giảm ở những người tiếp tục hút thuốc là gấp đôi so với những người cai thuốc lá.
Sử dụng đồng thời nhiều chiến lược là có hiệu quả nhất:
Xác định ngày cai thuốc lá.
Kỹ thuật sửa đổi hành vi và thảo luận nhóm.
Sử dụng liệu pháp thay thế nicotine (bằng kẹo cao su, miếng dán da, thuốc hít, thuốc viên hoặc xịt mũi).
Sử dụng các thuốc tác động lên thần kinh trung ương như Varenicline hoặc bupropion.
Sự khuyến khích liên tục từ bác sĩ.
Dù vậy, thực tế lâm sàng cho thấy tỷ lệ cai thuốc nhìn chung thấp ở những bệnh nhân mắc COPD, ngay cả khi có những biện pháp can thiệp hiệu quả nhất, chẳng hạn như sử dụng bupropion phối hợp với thay thế nicotin hoặc chỉ sử dụng varenicline.
2. DƯỢC LÝ HỌC CÁC THUỐC GIÃN PHẾ QUẢN ĐƯỜNG HÍT (VŨ KHÍ CHỦ LỰC)

Thuốc giãn phế quản dạng hít là thuốc trụ cột trong kiểm soát COPD. Nhóm này bao gồm thuốc chủ vận beta và thuốc kháng cholinergic (antimuscarinics). Cả 2 loại thuốc này đều có hiệu quả như nhau. Bệnh nhân mắc bệnh nhẹ chỉ được điều trị khi có triệu chứng. Bệnh nhân mắc COPD từ trung bình đến nặng nên dùng thuốc từ một hoặc cả hai nhóm này thường xuyên để cải thiện chức năng phổi và tăng khả năng gắng sức.
Tuy nhiên, không có bằng chứng cho thấy sử dụng thuốc giãn phế quản thông thường làm chậm sự suy giảm chức năng phổi.
2.1. Thuốc Chủ Vận Beta-2 Adrenergic (SABA & LABA)
Cơ chế Dược lực học
Các thuốc chủ vận beta gây giãn cơ trơn phế quản và làm tăng độ thanh thải chất nhầy của niêm mạc.
- SABA (Tác dụng ngắn): Sol khí Albuterol, 2 nhát hít từ bình thuốc hít định liều 4 lần đến 6 lần mỗi ngày nếu cần, thường là loại thuốc được lựa chọn để điều trị khó thở từng đợt hoặc điều trị sớm các đợt cấp.
- LABA (Tác dụng kéo dài): Thích hợp hơn cho những bệnh nhân có triệu chứng về đêm hoặc những người cảm thấy bất tiện khi dùng thuốc thường xuyên. Thuốc này có thể được sử dụng làm liệu pháp ban đầu cho bệnh COPD. Các lựa chọn bao gồm bột thuốc salmeterol (1 nhát 50 mcg hít 2 lần/ngày), indacaterol (1 nhát 75 mcg hít 1 lần/ngày), và olodaterol (2 nhát 1 lần/ngày vào cùng một thời điểm). Cũng có sẵn các dạng thuốc khí dung của arformoterol và formoterol.
Cảnh báo Dược lý
Bệnh nhân nên được dạy về sự khác biệt giữa thuốc tác dụng ngắn và thuốc tác dụng kéo dài, vì thuốc tác dụng kéo dài được sử dụng khi cần thiết hoặc sử dụng nhiều hơn hai lần mỗi ngày sẽ làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp tim.
Tác dụng phụ
Tác dụng ngoại ý thường xuất phát từ việc sử dụng bất kỳ chất chủ vận beta nào bao gồm run, lo lắng, nhịp tim nhanh và giảm kali máu nhẹ, tạm thời.
2.2. Thuốc Kháng Cholinergic / Antimuscarinic (SAMA & LAMA)
Cơ chế Dược lực học
Thuốc kháng cholinergic (thuốc kháng thụ thể muscarinic) làm giãn cơ trơn phế quản thông qua ức chế cạnh tranh các thụ thể muscarinic (M1 và M3).
SAMA (Tác dụng ngắn): Ipratropium là thuốc kháng cholinergic tác dụng ngắn; liều là từ 2 đến 4 lần xịt (17 mcg/lần xịt) từ một bình xịt định liều, 4 đến 6 giờ một lần. Ipratropium có khởi phát tác dụng chậm hơn (trong vòng 30 phút; tác dụng cao nhất trong 1 tiếng đến 2 tiếng), do đó thuốc chủ vận beta thường được kê đơn cùng với thuốc dưới dạng ống hít phối hợp duy nhất hoặc dưới dạng thuốc giải cứu riêng biệt khi cần thiết.
LAMA (Tác dụng kéo dài): Thuốc đối kháng thụ thể muscarinic tác dụng kéo dài là một lựa chọn thay thế hợp lý là liệu pháp bước đầu cho bệnh nhân COPD.
- Tiotropium được dùng dưới dạng bột (18 mcg/nhát xịt) hoặc dưới dạng ống thuốc hít mềm dạng phun sương (2,5 mcg/nhát xịt).
- Aclidinium có dạng ống thuốc hít bột thuốc khô đa liều (400 mcg/lần xịt, 2 lần/ngày).
- Umeclidinium có thể được sử dụng 1 lần/ngày phối hợp với vilanterol.
- Glycopyrrolate có thể được sử dụng 2 lần/ngày dưới dạng phối hợp với indacaterol hoặc formoterol.
- Revefenacin được dùng mỗi ngày một lần qua máy phun sương.
Tác dụng phụ: Tác dụng bất lợi của thuốc chống cholinergic là giãn đồng tử (và nguy cơ khởi phát hoặc làm nặng hơn tình trạng tăng nhãn áp góc đóng cấp), bí đái và khô miệng.
3. DƯỢC ĐỘNG HỌC & KỸ THUẬT SỬ DỤNG DỤNG CỤ HÍT
Hiệu quả của thuốc hô hấp phụ thuộc hoàn toàn vào cách bệnh nhân đưa thuốc vào phổi. Để điều trị tại nhà đối với bệnh mạn tính ổn định, sử dụng thuốc bằng ống hít định liều hoặc ống hít bột khô được ưu tiên hơn là dùng bằng máy khí dung.
Máy khí dung (Nebulizer): Máy khí dung tại nhà dễ bị nhiễm bẩn khi vệ sinh và sấy khô không đủ. Máy khí dung cung cấp thuốc cho đường thở gần hơn do thở thông khí so với các nghiệm pháp dung tích toàn phổi bằng ống hít, dẫn đến việc sử dụng thuốc không hiệu quả. Vì vậy, máy khí dung nên được dành riêng cho những người không thể phối hợp đồng thì xịt – hít với bình xịt định liều hoặc không thể hít đủ lực với bình hít bột khô.
Bình xịt định liều (MDI): Đối với bình xịt định liều, bệnh nhân nên được hướng dẫn thở ra hết dung tích cặn chức năng, hít phải bình xịt từ từ để đạt được tổng thể phổi và nín thở từ 3 đến 4 giây trước khi thở ra. Bình đệm giúp đảm bảo phân phối thuốc tối ưu đến các đường hô hấp ở đầu xa và giảm tình trạng phải phối hợp việc kích hoạt ống thuốc hít khi hít vào. Các loại bình xịt định liều mới hoặc không được sử dụng gần đây cần 2 đến 3 liều lót (dao động từ 3 đến 14 ngày tùy nhà sản xuất).
Ống hít bột khô (DPI): Ống thuốc hít dạng bột khô, trái ngược với ống thuốc hít định liều, đòi hỏi phải nỗ lực hít vào sâu nhanh chóng để phân tách bột thuốc sao cho các hạt nhỏ nhất được lắng đọng trong khoảng khí cuối cùng. Bình hít bột khô có thể có hiệu quả hơn cho những bệnh nhân gặp khó khăn trong việc phối hợp sử dụng bình xịt định liều.
4. VAI TRÒ CỦA CORTICOSTEROID DẠNG HÍT (ICS) VÀ CÁC THUỐC ĐƯỜNG TOÀN THÂN
4.1. Corticosteroid Dạng Hít (ICS)
Corticosteroid thường là một phần của điều trị.
Dược lực học
Các thuốc corticosteroid dạng hít có thể làm giảm đáp ứng viêm đường hô hấp, điều hòa ngược thụ thể beta, và ức chế tiết leukotriene và cytokine.
Hiệu quả lâm sàng
Thuốc này không làm thay đổi quá trình suy giảm chức năng phổi ở những bệnh nhân COPD tiếp tục hút thuốc, nhưng chúng làm giảm triệu chứng và cải thiện chức năng phổi trong thời gian ngắn ở một số bệnh nhân, tăng tác dụng của thuốc giãn phế quản và có thể làm giảm tần suất đợt cấp của COPD. Thuốc này được chỉ định cho những bệnh nhân đã có nhiều đợt cấp hoặc các triệu chứng mặc dù điều trị giãn phế quản phù hợp tối ưu.
Dấu ấn sinh học
Corticosteroid dạng hít có lợi nhất ở những bệnh nhân tăng bạch cầu ái toan (hiệu quả nhất ở mức ≥ 150/mcL). Ở những bệnh nhân bị đợt cấp, việc bổ sung corticosteroid dạng hít làm giảm tần suất bị đợt cấp và kéo dài thời gian sống thêm.
Tác dụng phụ dài hạn
Nguy cơ lâu dài của corticosteroid dạng hít ở người cao tuổi chưa được chứng minh nhưng có thể bao gồm loãng xương, hình thành đục thủy tinh thể và tăng nguy cơ viêm phổi không gây tử vong. Do đó, những người sử dụng lâu dài nên được kiểm tra nhãn khoa và đo mật độ xương định kỳ nếu được chỉ định và có thể nên nhận bổ sung canxi, vitamin D và bisphosphonate.
Lưu ý quan trọng
Có thể cần giảm dần liều ICS nếu bệnh nhân bị viêm phổi hoặc không đáp ứng với điều trị. Tuy nhiên, ở những bệnh nhân tăng bạch cầu ái toan ≥ 300 mcL, giảm dần có nhiều khả năng gây ra đợt cấp.
Việc sử dụng phối hợp thuốc chủ vận beta tác dụng kéo dài (LABA) và corticosteroid dạng hít (ICS) mà không sử dụng thuốc kháng cholinergic tác dụng kéo dài (LAMA) không còn được khuyến nghị cho bệnh nhân COPD trừ khi họ bị hen đồng thời. Corticosteroid đường uống hoặc hệ thống thường không được sử dụng để điều trị COPD giai đoạn ổn định.
4.2. Kháng Sinh Nhóm Macrolide (Azithromycin)
Liệu pháp azithromycin kéo dài là một biện pháp bổ sung hiệu quả để ngăn ngừa đợt cấp của COPD ở những bệnh nhân có xu hướng bị đợt cấp lặp đi lặp lại nhiều lần hoặc bị đợt cấp nặng, đặc biệt là những người không hút thuốc. Liều azithromycin 250 mg uống một lần/ngày đã chứng minh hiệu quả. Azithromycin được ưu tiên cho những người hút thuốc trước đây và ít hiệu quả hơn ở những người hút thuốc hiện tại. Erythromycin có thể là một lựa chọn thay thế.
4.3. Chất Ức Chế Phosphodiesterase-4 (PDE4)
Phosphodiesterase-4 là các chất ức chế phosphodiesterase ở phổi đặc hiệu hơn so với theophylline và ít tác dụng phụ. Chúng có tác dụng chống viêm và là thuốc giãn phế quản nhẹ.
Các chất ức chế Phosphodiesterase-4 như roflumilast có thể được sử dụng cùng với các thuốc giãn phế quản khác để giảm đợt cấp ở những bệnh nhân mắc bệnh COPD có triệu chứng kèm theo viêm phế quản mạn tính (được chỉ định ở bệnh nhân COPD có FEV1 < 50%).
Các tác dụng phụ thường gặp bao gồm buồn nôn, nhức đầu, và giảm cân, nhưng những ảnh hưởng này có thể giảm dần khi tiếp tục sử dụng.
4.4. Theophylline (Sự Dè Dặt Trong Lâm Sàng)
Theophylline không còn được khuyến nghị để điều trị COPD ổn định mạn tính hiện nay khi có sẵn các loại thuốc an toàn hơn, hiệu quả hơn.
Cơ chế: Theophylline làm giảm co thắt cơ, tăng cường độ thanh thải niêm mạc, cải thiện chức năng tâm thất phải, giảm sức đề kháng mạch máu phổi và áp lực động mạch. Cơ chế hoạt động của nó không được hiểu rõ nhưng khác với các nhóm chủ vận beta-2 và kháng cholinergic. Vai trò của thuốc này trong việc cải thiện chức năng cơ hoành và khó thở khi tập luyện vẫn chưa rõ ràng.
Chỉ định hạn chế: Theophylline có thể được sử dụng cho những bệnh nhân không đáp ứng đầy đủ với thuốc dạng hít và những người đã cho thấy lợi ích về triệu chứng trong quá trình thử nghiệm theophylline.
Dược động học & Độc tính (Khoảng trị liệu hẹp): Độc tính là phổ biến bao gồm mất ngủ và cảm giác nôn nao, thậm chí cả khi nồng độ thuốc trong máu thấp. Tác dụng bất lợi nghiêm trọng hơn, chẳng hạn như loạn nhịp trên thất và loạn nhịp thất và co giật, có xu hướng xảy ra ở mức nồng độ trong máu > 20 mg/L.
Tương tác thuốc: Chuyển hóa ở gan của theophylline rất khác nhau và bị ảnh hưởng bởi các yếu tố di truyền, tuổi tác, hút thuốc lá, rối loạn chức năng gan, chế độ ăn uống và một số loại thuốc, chẳng hạn như kháng sinh macrolide và fluoroquinolone và thuốc chẹn histamine 2 không gây buồn ngủ.
5. Điều trị COPD ổn định PHI DƯỢC LÝ

Điều trị COPD ổn định bằng Liệu Pháp Oxy Dài Hạn
Oxy không chỉ là dưỡng khí, trong y khoa, nó được xem như một loại thuốc với chỉ định và liều lượng nghiêm ngặt.
Liệu pháp oxy dài hạn giúp kéo dài sự sống ở bệnh nhân COPD có áp suất riêng phần oxy động mạch (PaO2) thường xuyên < 55 mm Hg. Việc sử dụng liên tục 24 giờ hiệu quả hơn so với thở 12 giờ về ban đêm.
Liệu pháp oxy thực hiện như sau:
Đưa hematocrit về mức bình thường.
Cải thiện các yếu tố tâm thần kinh, có thể bằng cách tạo điều kiện cho giấc ngủ.
Cải thiện các bất thường về huyết động học phổi.
Tăng khả năng chịu đựng tập thể dục ở một số bệnh nhân.
Oxy được cung cấp qua ống thông mũi với tốc độ dòng đủ để đạt được PaO2 > 60 mm Hg (độ bão hòa oxy > 90%), thường ≤ 3 L/phút khi nghỉ ngơi. Tất cả bệnh nhân phải được hướng dẫn về sự nguy hiểm của việc hút thuốc hoặc nấu ăn trên ngọn lửa trần trong quá trình sử dụng oxy.
Lưu ý khi đi máy bay: Áp suất cabin trên máy bay thương mại thấp hơn áp suất không khí biển. Tất cả bệnh nhân COPD với PaO2 ≤ 68 mmHg ở mực nước biển, tăng Khí carbonic, thiếu máu đáng kể (Hct < 30), hoặc có bệnh tim mạch hoặc rối loạn mạch máu não đồng mắc nên sử dụng oxy bổ sung trong các chuyến bay dài và phải thông báo cho hãng hàng không khi đặt chỗ.
Điều trị COPD ổn định Tiêm Chủng Phòng Ngừa
Nhiễm trùng là nguyên nhân hàng đầu gây ra các đợt cấp của COPD.
Tất cả bệnh nhân COPD nên được tiêm phòng cúm hằng năm. Nên điều trị dự phòng bằng thuốc ức chế neuraminidase (oseltamivir hoặc zanamivir) sau khi tiếp xúc gần với người nhiễm cúm, hoặc bắt đầu điều trị khi có dấu hiệu đầu tiên của bệnh giống cúm và trong vòng 2 ngày kể từ khi phơi nhiễm.
Nên tiêm vắc-xin phế cầu khuẩn vì vắc xin này có hiệu quả trong việc làm giảm bệnh viêm phổi mắc phải tại cộng đồng và nhiễm trùng phế cầu khuẩn xâm lấn ở người cao tuổi.
Vắc xin vi rút hợp bào hô hấp (RSV) được khuyến nghị cho người lớn trên 60 tuổi bất kể chẩn đoán COPD, nhưng bệnh nhân COPD có thể có lợi ích đáng kể.
Tiêm vắc xin phòng COVID-19 cũng được khuyến nghị cho bệnh nhân COPD.
Điều trị COPD ổn định Dinh Dưỡng
Bệnh nhân mắc COPD có nguy cơ sụt cân và thiếu hụt dinh dưỡng do tiêu tốn năng lượng cho các hoạt động hàng ngày cao hơn, giảm lượng calo đưa vào so với nhu cầu do khó thở và tác dụng dị hóa của các cytokine gây viêm như yếu tố hoại tử khối u (TNF)-alpha. Sức mạnh của cơ và hiệu quả sử dụng oxy bị suy giảm.
Bệnh nhân có tình trạng dinh dưỡng kém có tiên lượng xấu hơn, nên thận trọng khi đề nghị một chế độ ăn uống cân bằng với lượng calo thích hợp cùng với tập thể dục để ngăn ngừa hoặc đảo ngược tình trạng suy dinh dưỡng và teo cơ. Nên tránh tăng cân quá mức và những bệnh nhân béo phì nên cố gắng giảm dần lượng mỡ trong cơ thể.
5.4. Phục Hồi Chức Năng Hô Hấp
Các chương trình phục hồi chức năng phổi đóng vai trò hỗ trợ cho việc điều trị bằng thuốc nhằm cải thiện chức năng thể chất. Chương trình này bao gồm tập thể dục, giáo dục và can thiệp hành vi.
Lợi ích của việc phục hồi là bệnh nhân sẽ tự lập hơn, nâng cao chất lượng cuộc sống và khả năng gắng sức. Phục hồi chức năng hô hấp điển hình thường không cải thiện chức năng phổi. Một chương trình đào tạo điển hình bắt đầu với việc đi bộ chậm, tăng dần từ 4 đến 6 tuần cho đến khi bệnh nhân có thể tập thể dục trong khoảng từ 20 đến 30 phút không nghỉ.
5.5. Phẫu Thuật
Các giải pháp phẫu thuật để điều trị COPD ổn định nặng bao gồm giảm thể tích phổi và ghép phổi.
Phẫu thuật giảm thể tích phổi: Bao gồm việc cắt bỏ các vùng khí phế thũng không còn chức năng, giúp cải thiện chức năng phổi, khả năng tập luyện và chất lượng cuộc sống ở những bệnh nhân bị khí thũng nặng.
Đặt van nội phế quản: Được đưa vào bằng ống soi phế quản và gây xẹp phổi ở các vùng đích có phế thũng, là một thay thế cho phẫu thuật giảm thể tích phổi ở một số bệnh nhân.
Ghép phổi: Tiêu chuẩn để ghép là bệnh nhân < 65 tuổi với FEV1 <25% dự đoán sau khi test giãn phế quản hoặc tăng áp động mạch phổi nặng. Mục tiêu là cải thiện chất lượng cuộc sống, ức chế miễn dịch suốt đời là cần thiết, kèm theo nguy cơ của nhiễm trùng cơ hội.
TỔNG KẾT TỪ DƯỢC SĨ LÂM SÀNG
Điều trị COPD giai đoạn ổn định không đơn thuần là việc kê đơn một chiếc ống hít. Đó là sự phối hợp tinh vi giữa việc làm giảm nhanh các triệu chứng bằng các thuốc cường beta-adrenergic tác dụng ngắn ban đầu, và làm giảm đợt cấp bằng corticosteroid dạng hít, các thuốc cường beta-adrenergic tác dụng kéo dài, các thuốc kháng cholinergic có tác dụng kéo dài hoặc một dạng phối hợp.
Song song đó, khuyến khích cai thuốc lá bằng nhiều biện pháp can thiệp và tối ưu hóa việc sử dụng các biện pháp hỗ trợ (như dinh dưỡng, phục hồi chức năng hô hấp) là chìa khóa để giữ gìn chất lượng sống cho người bệnh.
Tài liệu tham khảo

