Viêm động mạch tế bào khổng lồ là bệnh viêm các động mạch lớn và trung bình, thường ảnh hưởng mạch vùng thái dương, mắt và đôi khi động mạch chủ và các nhánh lớn. Bệnh gần như chỉ gặp ở người từ 50 tuổi trở lên. Triệu chứng điển hình gồm đau đầu mới xuất hiện, đau da đầu, đau hàm khi nhai, sốt, mệt, sụt cân và nhìn mờ hoặc mất thị lực thoáng qua. Một số người chủ yếu đau cứng vai hông do đau đa cơ do thấp hoặc đau mỏi tay khi vận động vì tổn thương mạch lớn. Đây là tình trạng cần đánh giá khẩn vì thiếu máu động mạch mắt có thể gây mất thị lực vĩnh viễn, trước khi chẩn đoán được xác nhận. Bác sĩ thường bắt đầu điều trị khi nghi ngờ cao, đồng thời phối hợp xét nghiệm, siêu âm hoặc sinh thiết động mạch thái dương và hình ảnh mạch lớn để xác định phạm vi bệnh.
Viêm động mạch tế bào khổng lồ là bệnh gì?
Viêm động mạch tế bào khổng lồ là viêm u hạt của động mạch lớn và trung bình, thường ưu tiên các nhánh của động mạch cảnh ngoài như động mạch thái dương, nhưng cũng có thể ảnh hưởng động mạch mắt, đốt sống, nách và động mạch chủ. Tên “tế bào khổng lồ” mô tả một đặc điểm mô học có thể gặp trong thành mạch, không có nghĩa là khối u. “Viêm động mạch thái dương” chỉ nhấn mạnh biểu hiện vùng đầu và không bao quát các trường hợp chủ yếu tổn thương mạch lớn ngoài sọ. GCA có mối liên hệ chặt với đau đa cơ do thấp, tình trạng gây đau cứng vai và hông; hai bệnh có thể xuất hiện cùng lúc hoặc vào thời điểm khác nhau. Bệnh khác với viêm động mạch Takayasu chủ yếu ở tuổi khởi phát và mô hình dịch tễ, dù cùng thuộc viêm mạch lớn. Mục tiêu chẩn đoán sớm là ngăn thiếu máu động mạch mắt, đột quỵ và tổn thương động mạch chủ.
| Tên bệnh | Viêm động mạch tế bào khổng lồ |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Giant cell arteritis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | GCA; viêm động mạch thái dương; bệnh Horton; temporal arteritis |
| Mã ICD-10 | M31.6 – Other giant cell arteritis theo ICD-10 WHO. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Viêm mạch u hạt chủ yếu ở động mạch lớn và trung bình; thuộc nhóm Miễn dịch – Dị ứng – Tự miễn, Thấp khớp học, Nhãn khoa và Y học mạch máu. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Động mạch thái dương và các nhánh động mạch cảnh ngoài thường gây triệu chứng sọ; động mạch mắt, động mạch đốt sống, động mạch chủ và các nhánh lớn tới tay chân cũng có thể bị ảnh hưởng. |
| Tính chất bệnh | Bệnh viêm mạch tự miễn không lây, chỉ xuất hiện gần như hoàn toàn ở người từ 50 tuổi trở lên, có thể tái phát và gây mất thị lực hoặc biến chứng động mạch chủ. |
| Mức độ phổ biến | Là dạng viêm mạch hệ thống thường gặp nhất ở người lớn tuổi tại nhiều quần thể châu Âu, nhưng tần suất thay đổi theo địa lý và dữ liệu Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Viêm động mạch tế bào khổng lồ
Ở GCA, tế bào tua trong thành động mạch được hoạt hóa và thu hút tế bào T, đại thực bào cùng các tế bào viêm khác. Các trục cytokine như interleukin-6 và tín hiệu của tế bào T duy trì viêm u hạt trong lớp giữa và lớp áo trong. Đại thực bào phóng thích enzyme và chất oxy hóa làm tổn thương lớp đàn hồi, trong khi tăng sinh nội mạc khiến lòng mạch hẹp. Dòng máu giảm ở động mạch mắt gây thiếu máu thần kinh thị giác; hẹp các nhánh lớn gây đau cách hồi tay hoặc chênh huyết áp; tổn thương thành động mạch chủ lâu dài có thể dẫn đến giãn hoặc phình. Tế bào khổng lồ đa nhân có thể hiện diện trên sinh thiết nhưng không bắt buộc. Glucocorticoid kiểm soát nhanh nhiều nhánh viêm, còn ức chế IL-6 tác động một đường quan trọng của bệnh.
Chapel Hill xếp GCA vào nhóm viêm mạch mạch máu lớn. Trong thực hành, bệnh được mô tả theo biểu hiện sọ, biểu hiện mạch lớn ngoài sọ hoặc phối hợp cả hai. GCA sọ nổi bật đau đầu, đau da đầu, đau hàm và thiếu máu mắt; GCA mạch lớn có thể gây đau cách hồi chi, chênh huyết áp, tiếng thổi hoặc chỉ phát hiện trên chụp hình. Bác sĩ cũng phân biệt bệnh mới chẩn đoán, đang hoạt động, lui bệnh và tái phát, đồng thời ghi nhận có hay không đau đa cơ do thấp. Phân loại này giúp lựa chọn hình ảnh, chiến lược tiết kiệm glucocorticoid và theo dõi động mạch chủ; không có các giai đoạn cố định giống ung thư.
GCA gần như chỉ xảy ra từ 50 tuổi trở lên và tỷ lệ tăng rõ theo tuổi, thường cao nhất ở người 70–80 tuổi. Nữ được chẩn đoán nhiều hơn nam trong nhiều quần thể. Bệnh phổ biến hơn ở người có nguồn gốc Bắc Âu, nhưng có thể gặp ở mọi dân tộc và không nên bị bỏ sót chỉ vì nguồn gốc khác. Số liệu mắc bệnh thay đổi theo vùng, khả năng tiếp cận phòng khám nhanh và phương pháp chẩn đoán bằng siêu âm hoặc sinh thiết. Trẻ em hầu như không mắc GCA; viêm động mạch ở tuổi trẻ cần tìm chẩn đoán khác. Hiện chưa có số liệu quốc gia đủ tin cậy để mô tả gánh nặng GCA tại Việt Nam.
Không có đường lây hoặc đường xâm nhập từ bên ngoài đã được xác định. GCA hình thành do đáp ứng miễn dịch bất thường tại thành động mạch của người có nguy cơ theo tuổi và cơ địa. Viêm làm dày thành mạch, hẹp lòng và giảm tưới máu, hoặc làm suy yếu thành động mạch chủ theo thời gian. Tiếp xúc thông thường với người bệnh không truyền GCA.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm động mạch tế bào khổng lồ
Nguyên nhân khởi phát GCA chưa rõ. Tuổi hóa miễn dịch, yếu tố di truyền và tương tác môi trường được cho là tạo nền cho đáp ứng viêm bất thường trong thành mạch. Các nghiên cứu đã xem xét nhiễm trùng theo mùa và nhiều tác nhân khác, nhưng chưa chứng minh một vi sinh vật cụ thể là nguyên nhân chung. Đau đa cơ do thấp chia sẻ một phần cơ chế và yếu tố nguy cơ với GCA, nhưng không phải mọi người mắc một bệnh sẽ phát triển bệnh kia. Xơ vữa động mạch không gây GCA, dù hai tình trạng có thể cùng tồn tại và làm việc diễn giải hình ảnh khó hơn. Không có bằng chứng cho thấy chấn thương đầu, ăn uống hoặc căng thẳng đơn độc gây bệnh.
Tuổi từ 50 trở lên là điều kiện dịch tễ quan trọng nhất; tuổi cao hơn làm nguy cơ tăng. Nữ giới, nguồn gốc Bắc Âu và tiền sử đau đa cơ do thấp liên quan nguy cơ cao hơn ở mức quần thể. Các yếu tố này không thể thay đổi và không dùng để tự chẩn đoán. Không có hành vi cụ thể nào được chứng minh gây GCA. Hút thuốc, tăng huyết áp, đái tháo đường và rối loạn lipid không phải nguyên nhân nhưng làm tăng nguy cơ mạch máu chung và ảnh hưởng lựa chọn điều trị. Việc kiểm soát các bệnh nền giúp giảm biến chứng tổng thể.
Người từ 50 tuổi trở lên có đau đầu mới, đau da đầu, đau hàm khi nhai, triệu chứng thị giác, sốt kéo dài hoặc đau cứng vai hông cần được đánh giá nhanh. Nguy cơ mất thị lực cao hơn khi đã có nhìn mờ, song thị, mất thị lực thoáng qua hoặc dấu thiếu máu sọ. Người có tổn thương động mạch chủ, chênh huyết áp tay, đau cách hồi chi hoặc tiếng thổi mạch cần đánh giá mạch lớn. Người cao tuổi có đái tháo đường, loãng xương, nhiễm trùng tái diễn hoặc đa thuốc dễ gặp độc tính glucocorticoid và cần chiến lược tiết kiệm thuốc.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm động mạch tế bào khổng lồ
GCA có thể khởi phát đột ngột với đau đầu và đau hàm, hoặc âm thầm bằng mệt mỏi, sốt nhẹ, sụt cân, thiếu máu hay đau cứng vai hông. Một số người không có đau đầu mà biểu hiện đầu tiên là nhìn mờ, đau cách hồi tay hoặc xét nghiệm viêm kéo dài. Đau đầu thường mới so với trước, có thể khu trú thái dương nhưng cũng ở vùng chẩm hoặc lan tỏa. Triệu chứng mắt có thể thoáng qua trước khi mất thị lực vĩnh viễn. GCA mạch lớn có thể không có triệu chứng sọ rõ. Việc dùng glucocorticoid trước xét nghiệm có thể giảm CRP và làm dấu siêu âm mờ dần, nhưng sinh thiết vẫn có thể còn giá trị trong khoảng thời gian phù hợp.
- Đau đầu mới xuất hiện: thường dai dẳng, có thể ở thái dương, đỉnh hoặc vùng chẩm và khác kiểu đau trước đây.
- Đau hoặc nhạy cảm da đầu: khó chải tóc, đội mũ hay nằm nghiêng bên đau.
- Đau hàm hoặc lưỡi khi nhai, nói lâu: do cơ bị thiếu máu khi hoạt động và là dấu hiệu gợi ý quan trọng.
- Nhìn mờ, song thị hoặc mất thị lực thoáng qua: cần được xem là cấp cứu cho đến khi loại trừ GCA.
- Sốt, mệt, chán ăn và sụt cân: có thể nổi bật ở người không có triệu chứng sọ.
- Đau cứng vai, cổ hoặc hông buổi sáng: gợi ý đau đa cơ do thấp đi kèm.
- Động mạch thái dương đau, dày, ngoằn ngoèo hoặc mạch yếu: là dấu khám nhưng có thể không hiện diện.
- Đau cách hồi tay, chênh huyết áp hai tay hoặc mạch yếu: gợi ý tổn thương động mạch nách hay dưới đòn.
- Ho khan, đau họng hoặc đau lưỡi không giải thích được: có thể là biểu hiện ít được nhận biết.
- Đột quỵ tuần hoàn sau, chóng mặt hoặc mất thăng bằng: hiếm nhưng nghiêm trọng.
- Đau ngực, đau lưng hoặc khàn tiếng do phình động mạch chủ: thường là biến chứng muộn và không đặc hiệu.
Nên đặt lịch khám khẩn trong ngày: người từ 50 tuổi trở lên có đau đầu mới, đau da đầu, đau hàm khi nhai, sốt kéo dài hoặc đau cứng vai hông kèm xét nghiệm viêm. Cần khám ngay trong vài giờ: khi có nhìn mờ, song thị, mất thị lực thoáng qua hoặc triệu chứng thần kinh. Cần tái khám sớm: khi đau đầu, đau hàm, cứng vai hông hoặc mệt sốt trở lại trong lúc giảm thuốc; khi xuất hiện đau cách hồi tay, chênh huyết áp, đau ngực lưng hoặc tác dụng phụ glucocorticoid.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay khi mất thị lực, nhìn mờ đột ngột, song thị mới, yếu liệt, nói khó, méo miệng, mất thăng bằng, đau đầu dữ dội bất thường, đau ngực hoặc đau lưng xé, ngất hay khó thở. Mất thị lực ở một mắt có thể báo trước nguy cơ mắt còn lại. Không tự lái xe khi thị lực hoặc thần kinh bị ảnh hưởng. Không trì hoãn để chờ xét nghiệm, uống thuốc giảm đau hoặc thử mẹo dân gian; nghi ngờ GCA có thiếu máu sọ cần được điều trị và đánh giá khẩn.
Chẩn đoán Viêm động mạch tế bào khổng lồ
Chẩn đoán GCA bắt đầu từ mức độ nghi ngờ lâm sàng ở người từ 50 tuổi trở lên. Bác sĩ hỏi chi tiết đau đầu, đau hàm, thị giác, đau cứng vai hông, triệu chứng toàn thân và mạch lớn, sau đó khám động mạch và hệ thần kinh mắt. CRP, tốc độ lắng máu, công thức máu và chức năng gan hỗ trợ nhưng không xác nhận riêng lẻ. Siêu âm động mạch thái dương và nách, sinh thiết động mạch thái dương hoặc hình ảnh mạch lớn được chọn theo kinh nghiệm và khả năng cơ sở. Khi nghi ngờ cao, điều trị thường bắt đầu trước khi hoàn tất xác nhận để bảo vệ thị lực. Chẩn đoán phân biệt gồm đau đầu nguyên phát, bệnh mắt, nhiễm trùng, ung thư, xơ vữa và viêm mạch khác.
Bác sĩ khám thị lực, thị trường, đồng tử và đáy mắt hoặc chuyển nhãn khoa khẩn khi có triệu chứng mắt. Động mạch thái dương được đánh giá đau, dày, nốt, độ nảy và mạch; kết quả bình thường không loại trừ bệnh. Khám mạch hai tay, đo huyết áp hai bên, nghe tiếng thổi ở cổ, dưới đòn và động mạch chủ giúp tìm tổn thương mạch lớn. Khám thần kinh nhận diện thiếu máu não. Vai và hông được đánh giá đau cứng do đau đa cơ do thấp. Người bệnh không nên tự day, xoa bóp mạnh động mạch thái dương hoặc tự kiểm tra thị lực thay cho khám chuyên khoa.
CRP và tốc độ lắng máu thường tăng và hữu ích để đánh giá bối cảnh viêm, nhưng mức bình thường không loại trừ hoàn toàn GCA khi triệu chứng điển hình. Công thức máu có thể cho thấy thiếu máu viêm và tăng tiểu cầu. Men gan, đặc biệt phosphatase kiềm, đôi khi tăng và đồng thời giúp đánh giá an toàn thuốc. Đường huyết, chức năng thận, lipid, vitamin D và xét nghiệm nhiễm trùng được lựa chọn trước hoặc trong điều trị glucocorticoid và thuốc sinh học. IL-6 không phải xét nghiệm thường quy. Khi dùng tocilizumab, CRP có thể bị ức chế mạnh nên bác sĩ phải dựa nhiều hơn vào triệu chứng, khám và hình ảnh.
EULAR 2023 khuyến cáo siêu âm động mạch thái dương và nách là xét nghiệm hình ảnh đầu tay ở nơi có chuyên môn; dấu quầng giảm âm không ép xẹp hỗ trợ chẩn đoán. MRI hoặc FDG-PET có thể khảo sát động mạch sọ và ngoài sọ, còn CT angiography hoặc MR angiography đánh giá hẹp, dày thành, phình động mạch chủ và các nhánh lớn. ACR/VF 2021 tại Hoa Kỳ ưu tiên sinh thiết động mạch thái dương hơn siêu âm trong nhiều cơ sở do phụ thuộc kỹ năng và tiêu chuẩn hóa. Những khác biệt này phản ánh hệ thống y tế, không phải mâu thuẫn tuyệt đối. Hình ảnh âm tính không loại trừ bệnh khi điều trị đã bắt đầu hoặc tổn thương khu trú.
Tiêu chuẩn phân loại ACR/EULAR 2022 yêu cầu tuổi từ 50 trở lên tại chẩn đoán và được dùng sau khi đã xác định có viêm mạch mạch lớn hoặc trung bình và loại trừ bệnh mô phỏng. Các mục điểm gồm sinh thiết động mạch thái dương hoặc dấu quầng siêu âm, tăng CRP hoặc tốc độ lắng máu, mất thị lực đột ngột, đau cứng vai cổ, đau hàm hoặc lưỡi khi gắng sức, đau đầu thái dương mới, đau da đầu, bất thường động mạch thái dương và một số kiểu hình ảnh mạch lớn; ngưỡng phân loại là tổng điểm từ 6. Bộ tiêu chuẩn được xác nhận cho nghiên cứu, không thay thế quyết định chẩn đoán hay chỉ định điều trị khẩn.
Điều trị Viêm động mạch tế bào khổng lồ
Mục tiêu cấp thời là ngăn mất thị lực và đột quỵ bằng kiểm soát viêm nhanh. Khi nghi ngờ cao, glucocorticoid được khởi động trước khi chờ sinh thiết hoặc mọi hình ảnh; lựa chọn đường dùng phụ thuộc có hay không thiếu máu mắt hoặc thần kinh. Sau đó bác sĩ xây dựng lộ trình giảm thuốc, cân nhắc thuốc tiết kiệm glucocorticoid, quản lý đau đa cơ do thấp và theo dõi mạch lớn. Bệnh nhân có triệu chứng mắt cần phối hợp nhãn khoa, còn tổn thương động mạch chủ cần tim mạch hoặc phẫu thuật mạch. Phòng loãng xương, nhiễm trùng, đái tháo đường và biến cố tim mạch là phần bắt buộc của điều trị.
Glucocorticoid là điều trị nền và thường làm giảm nhanh đau đầu, đau hàm và triệu chứng toàn thân; liều và đường dùng do bác sĩ quyết định theo nguy cơ thị lực. Tocilizumab, thuốc ức chế thụ thể interleukin-6, có bằng chứng giảm tái phát và giảm phơi nhiễm glucocorticoid ở người phù hợp. Methotrexate có thể được cân nhắc khi tocilizumab không phù hợp hoặc không sẵn có. Thuốc kháng tiểu cầu không được dùng thường quy cho mọi người chỉ vì GCA; bác sĩ cân nhắc trong tình huống mạch máu cụ thể và nguy cơ chảy máu. Không tự mua, tăng giảm hoặc ngừng glucocorticoid vì có thể gây tái phát hoặc suy tuyến thượng thận.
Sinh thiết động mạch thái dương là thủ thuật chẩn đoán, không phải điều trị. Can thiệp nội mạch có thể được cân nhắc khi hẹp mạch lớn gây thiếu máu chi hoặc cơ quan nghiêm trọng, thường sau khi kiểm soát viêm và tại trung tâm có kinh nghiệm. Nong hoặc đặt stent trong giai đoạn viêm hoạt động có nguy cơ tái hẹp và biến chứng cao hơn. Điều trị phình động mạch chủ phụ thuộc kích thước, tốc độ tăng, vị trí và nguy cơ vỡ. Các quyết định cần hội chẩn thấp khớp, tim mạch, chẩn đoán hình ảnh và phẫu thuật mạch.
Phẫu thuật được xem xét cho phình hoặc bóc tách động mạch chủ, hẹp mạch lớn gây thiếu máu nghiêm trọng hoặc biến chứng cấu trúc không thể xử trí nội khoa. Nếu không phải cấp cứu, can thiệp nên được lập kế hoạch khi viêm đã được kiểm soát để giảm nguy cơ biến chứng và tái hẹp. GCA vẫn cần điều trị miễn dịch sau phẫu thuật vì mổ chỉ sửa tổn thương mạch, không loại bỏ bệnh nền. Theo dõi hình ảnh lâu dài và kiểm soát huyết áp rất quan trọng. Trong tình huống đe dọa tính mạng, phẫu thuật không được trì hoãn chỉ để đạt lui bệnh hoàn toàn.
Chăm sóc hỗ trợ tập trung vào bảo vệ xương, phòng té ngã, kiểm soát đường huyết, huyết áp và nguy cơ nhiễm trùng trong thời gian dùng glucocorticoid. Đánh giá canxi, vitamin D và thuốc bảo vệ xương được cá thể hóa theo nguy cơ gãy. Tiêm chủng phù hợp nên được rà soát trước thuốc sinh học khi có thể. Người giảm thị lực cần hỗ trợ an toàn tại nhà, dụng cụ trợ thị và tư vấn phục hồi. Hoạt động thể lực tăng dần giúp giảm yếu cơ do glucocorticoid. Dinh dưỡng, giấc ngủ và hỗ trợ tâm lý cần được chú ý vì điều trị dài ngày có thể ảnh hưởng tâm trạng và khả năng tự chăm sóc.
Theo dõi gồm triệu chứng sọ, thị giác, đau đa cơ, mạch hai tay, huyết áp, dấu thiếu máu chi và triệu chứng động mạch chủ. CRP và tốc độ lắng máu hữu ích khi không dùng thuốc ức chế IL-6, nhưng không thay thế đánh giá lâm sàng. Khi dùng tocilizumab, dấu viêm có thể thấp dù bệnh hoạt động nên triệu chứng và hình ảnh quan trọng hơn. Xét nghiệm đường huyết, máu, gan, thận, lipid và xương giúp phát hiện độc tính. Hình ảnh mạch lớn được lặp lại theo phạm vi tổn thương và nguy cơ phình, không nhất thiết giống nhau ở mọi bệnh nhân. Mọi thay đổi thị giác cần báo ngay.
Điều trị thường kéo dài nhiều tháng đến nhiều năm. Glucocorticoid được giảm dần sau khi kiểm soát triệu chứng, nhưng tốc độ phụ thuộc tái phát, bệnh nền và thuốc tiết kiệm glucocorticoid. Một số người đạt lui bệnh bền, trong khi người khác cần điều trị duy trì lâu hơn. Theo dõi động mạch chủ có thể tiếp tục sau khi ngừng thuốc vì phình mạch có thể xuất hiện muộn. Không có lịch giảm thuốc chung an toàn cho mọi người và không nên cam kết thời điểm ngừng. Triệu chứng quay lại khi giảm thuốc cần đánh giá trước khi thay đổi kế hoạch.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng đáng lo nhất là mất thị lực vĩnh viễn do thiếu máu thần kinh thị giác, có thể ảnh hưởng mắt còn lại nếu không điều trị nhanh. Đột quỵ, thiếu máu lưỡi, đau cách hồi chi, hẹp động mạch lớn, phình và bóc tách động mạch chủ cũng có thể xảy ra. Bệnh kéo dài gây mệt và hạn chế vận động. Biến chứng điều trị glucocorticoid gồm nhiễm trùng, loãng xương, gãy xương, đái tháo đường, tăng huyết áp, đục thủy tinh thể, glaucoma, yếu cơ và thay đổi tâm trạng. Tocilizumab và thuốc khác có nguy cơ nhiễm trùng, bất thường gan, máu hoặc lipid tùy từng người.
Điều trị kịp thời thường kiểm soát triệu chứng và giảm mạnh nguy cơ mất thị lực mới, nhưng thị lực đã mất do nhồi máu thần kinh thị giác thường khó hồi phục. Tiên lượng phụ thuộc thời điểm điều trị, có thiếu máu mắt hay não, mức độ tổn thương mạch lớn, số lần tái phát và độc tính glucocorticoid. Nhiều người duy trì cuộc sống độc lập, song cần theo dõi lâu dài vì tái phát và biến chứng động mạch chủ có thể xuất hiện sau giai đoạn yên bệnh. Không thể dự đoán kết quả cá nhân chỉ từ CRP, sinh thiết hoặc một lần siêu âm.
GCA thường có các đợt tái phát trong quá trình giảm glucocorticoid. Dấu hiệu có thể là đau đầu mới, đau hàm, đau da đầu, đau cứng vai hông, sốt, mệt, đau cách hồi tay hoặc thay đổi thị giác. CRP tăng hỗ trợ khi có, nhưng nhiễm trùng cũng làm tăng CRP và tocilizumab có thể che dấu phản ứng này. Giảm nguy cơ tái phát bằng cách tuân thủ lịch giảm thuốc, dùng thuốc tiết kiệm glucocorticoid khi chỉ định, tái khám đều và không tự điều chỉnh. Triệu chứng thị giác tái xuất hiện luôn cần xử trí khẩn.
Không có biện pháp đã được chứng minh để ngăn GCA khởi phát. Phòng hậu quả tập trung vào nhận diện sớm triệu chứng ở người trên 50 tuổi, bắt đầu điều trị khẩn khi nghi ngờ cao và đánh giá phạm vi mạch lớn. Kiểm soát huyết áp, lipid, đái tháo đường, hút thuốc và vận động phù hợp giúp giảm nguy cơ mạch máu chung nhưng không chữa viêm mạch. Phòng biến chứng điều trị gồm bảo vệ xương, tiêm chủng, sàng lọc nhiễm trùng và theo dõi mắt, đường huyết. Phòng tái phát dựa trên giảm thuốc có giám sát và báo sớm triệu chứng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm động mạch tế bào khổng lồ
Không có chế độ ăn chữa GCA. Khi dùng glucocorticoid, nên giảm muối, hạn chế đường tự do và thực phẩm siêu chế biến, bảo đảm đủ protein để duy trì cơ và bổ sung canxi, vitamin D theo đánh giá y khoa. Người có đái tháo đường, suy thận, suy tim hoặc dùng thuốc chống đông cần kế hoạch riêng. Uống rượu có thể làm tăng nguy cơ té ngã, xương và tương tác thuốc nên cần hạn chế theo tư vấn. Không dùng thảo dược chống viêm thay thuốc vì chưa có bằng chứng ngăn mất thị lực và có thể gây độc gan hoặc chảy máu.
Trong giai đoạn đau đầu, thị giác bất ổn hoặc viêm hoạt động mạnh, ưu tiên nghỉ và tránh lái xe. Khi ổn định, đi bộ, tập sức mạnh nhẹ và thăng bằng giúp hạn chế yếu cơ, loãng xương và tăng cân do glucocorticoid. Tăng cường độ từ từ, dừng khi đau ngực, chóng mặt, nhìn mờ, đau cách hồi tay hoặc mệt bất thường. Người giảm thị lực cần chỉnh môi trường để phòng té ngã. Ngủ đủ, duy trì lịch thuốc và sắp xếp công việc linh hoạt giúp kiểm soát mệt. Không massage mạnh vùng thái dương với mục đích làm thông mạch.
Người bệnh có thể ghi nhật ký đau đầu, đau hàm, đau cứng vai hông, nhiệt độ, triệu chứng thị giác và khả năng sử dụng tay. Đo huyết áp tại nhà có ích vì glucocorticoid và tổn thương mạch có thể làm huyết áp thay đổi; nên đo đúng kỹ thuật và đôi khi so sánh hai tay theo hướng dẫn. Tự kiểm tra thị lực từng mắt có thể giúp nhận ra thay đổi nhưng không thay thế khám mắt; bất kỳ mất thị lực hoặc song thị nào cần cấp cứu. Theo dõi đường huyết, cân nặng hoặc xương chỉ thực hiện theo kế hoạch bác sĩ. Không tự dựa vào CRP để quyết định tăng thuốc.
- Không chờ hết đau đầu hoặc chờ lịch thường quy khi có nhìn mờ, song thị hay mất thị lực thoáng qua.
- Không tự giảm nhanh hoặc ngừng glucocorticoid vì nguy cơ tái phát và suy tuyến thượng thận.
- Không dùng aspirin hoặc thuốc chống đông chỉ vì nghi GCA khi chưa cân nhắc nguy cơ chảy máu.
- Không cho rằng CRP bình thường luôn loại trừ bệnh, đặc biệt sau điều trị hoặc khi dùng tocilizumab.
- Không massage, châm cứu hoặc đắp thuốc vùng thái dương để thay thế đánh giá y tế.
- Không bỏ qua đau ngực, đau lưng, chênh huyết áp hoặc đau cách hồi tay vì có thể liên quan mạch lớn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Không áp dụng
GCA chủ yếu xảy ra ở người cao tuổi, nhóm dễ có biểu hiện không điển hình như mệt, chán ăn, thiếu máu, trầm cảm hoặc suy giảm chức năng mà không đau đầu rõ. Đa bệnh lý và đa thuốc làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, tăng đường huyết, loãng xương, gãy xương, sảng và tương tác thuốc. Đánh giá thị lực, nguy cơ té ngã, nhận thức, khả năng tự dùng thuốc và hỗ trợ gia đình rất quan trọng. Mục tiêu là bảo vệ thị lực và mạch máu đồng thời giảm độc tính, không giảm cường độ điều trị cần thiết chỉ dựa trên tuổi.
GCA trong thai kỳ cực kỳ hiếm vì bệnh hầu như chỉ xuất hiện sau 50 tuổi. Nếu một người mang thai có viêm mạch lớn hoặc triệu chứng giống GCA, cần đánh giá tại trung tâm chuyên khoa để xác định chẩn đoán khác và lựa chọn hình ảnh an toàn. Không tự áp dụng thông tin điều trị GCA ở người cao tuổi. Trường hợp mang thai ở tuổi muộn đã có GCA cần phối hợp sản khoa nguy cơ cao, thấp khớp và nhãn khoa; lợi ích bảo vệ thị lực phải được cân bằng với an toàn thuốc, nhưng không được tự ngừng glucocorticoid.
Cho con bú ở người mắc GCA ít gặp nhưng vẫn cần đánh giá từng thuốc. Glucocorticoid, tocilizumab, methotrexate và các thuốc khác có mức dữ liệu và khuyến cáo khác nhau; thời điểm dùng, liều, tuổi trẻ và bệnh nền ảnh hưởng quyết định. Không mặc định phải ngừng cho bú, cũng không tự bỏ thuốc để tiếp tục cho bú. Bác sĩ thấp khớp, sản khoa hoặc nhi khoa có thể giúp lựa chọn thuốc tương thích và theo dõi trẻ về nhiễm trùng, tăng trưởng hoặc dấu bất thường khi cần.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng cao và nhiễm trùng có thể mô phỏng sốt, đau đầu hoặc tăng CRP. Trước tocilizumab hoặc thuốc ức chế miễn dịch khác, bác sĩ thường đánh giá lao, viêm gan và tình trạng vaccine theo nguy cơ. Trong điều trị, sốt có thể không rõ, đặc biệt khi glucocorticoid hoặc ức chế IL-6 làm giảm phản ứng viêm. Đau đầu mới, thay đổi thị giác, ho, tiểu buốt hoặc mệt tăng cần được đánh giá thay vì tự tăng thuốc. Lịch vaccine sống phải được kiểm tra với bác sĩ.
Đái tháo đường, tăng huyết áp, loãng xương, glaucoma, đục thủy tinh thể, bệnh tim mạch, bệnh thận, viêm túi thừa và nhiễm trùng tái diễn ảnh hưởng mạnh đến lựa chọn thuốc. Glucocorticoid có thể làm nặng đường huyết, huyết áp, xương và mắt; tocilizumab cần thận trọng ở một số bệnh tiêu hóa hoặc nhiễm trùng. Xơ vữa có thể cùng tồn tại với tổn thương viêm mạch và gây triệu chứng chồng lấp. Kế hoạch điều trị nên phối hợp bác sĩ gia đình, mắt, nội tiết, tim mạch và các chuyên khoa liên quan để tránh xử lý rời rạc.
Người có GCA sau phẫu thuật, đặc biệt phẫu thuật mạch hoặc động mạch chủ, cần tiếp tục kiểm soát viêm và theo dõi hình ảnh. Glucocorticoid không được ngừng đột ngột quanh mổ; liều và thuốc sinh học được điều chỉnh bởi bác sĩ để cân bằng bùng bệnh, suy tuyến thượng thận, nhiễm trùng và lành vết thương. Đau ngực, đau lưng, chênh huyết áp, sốt hoặc dấu thiếu máu chi sau mổ cần đánh giá sớm. Phục hồi chức năng và phòng huyết khối được cá thể hóa theo loại thủ thuật và khả năng vận động.
Câu hỏi thường gặp về Viêm động mạch tế bào khổng lồ
Nghi ngờ GCA cần được đánh giá khẩn, đặc biệt khi có nhìn mờ, song thị, mất thị lực thoáng qua, đau hàm khi nhai hoặc triệu chứng thần kinh. Điều trị thường được bắt đầu ngay khi mức nghi ngờ cao để giảm nguy cơ mất thị lực, không chờ đủ mọi xét nghiệm. Đau đầu mới ở người trên 50 tuổi cũng cần khám trong ngày. Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi thị lực thay đổi đột ngột, yếu liệt, nói khó, mất thăng bằng, đau ngực hoặc đau lưng dữ dội. Không tự lái xe nếu mắt hoặc thần kinh bị ảnh hưởng.
Thị lực đã mất do thiếu máu thần kinh thị giác thường khó hồi phục, vì vậy mục tiêu quan trọng nhất là ngăn tổn thương thêm ở mắt bị ảnh hưởng và bảo vệ mắt còn lại. Một số triệu chứng thị giác thoáng qua có thể cải thiện khi điều trị sớm, nhưng không thể dự đoán chắc chắn cho từng người. Bất kỳ nhìn mờ, song thị hoặc mất thị lực thoáng qua nào cũng phải được xem là cấp cứu. Sau tổn thương, nhãn khoa và phục hồi thị giác có thể hỗ trợ sử dụng phần thị lực còn lại và điều chỉnh sinh hoạt an toàn.
Không. GCA là bệnh viêm mạch do hệ miễn dịch, không phải nhiễm trùng và không truyền qua tiếp xúc, ăn uống, hô hấp hay chăm sóc. Người thân không cần cách ly. Tuy nhiên, người đang dùng glucocorticoid hoặc thuốc sinh học có thể dễ mắc nhiễm trùng hơn, nên cần tiêm chủng phù hợp, vệ sinh tay và tránh tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh truyền nhiễm. Sốt hoặc ho ở người điều trị GCA cần được đánh giá vì có thể là nhiễm trùng chứ không phải lúc nào cũng là tái phát.
Điều trị thường kéo dài ít nhất nhiều tháng và ở nhiều người là vài năm, vì glucocorticoid phải giảm từ từ và bệnh có thể tái phát. Thuốc tiết kiệm glucocorticoid như tocilizumab hoặc methotrexate có thể được cân nhắc để giảm phơi nhiễm và tái phát. Thời gian phụ thuộc triệu chứng, tổn thương mạch lớn, số lần tái phát, bệnh nền và tác dụng phụ. Theo dõi động mạch chủ có thể tiếp tục lâu hơn thời gian dùng thuốc. Không nên tự áp dụng lịch giảm của người khác hoặc ngừng thuốc khi hết đau đầu.
Khi viêm đã ổn định và không có triệu chứng thị giác hoặc thiếu máu chi, vận động đều đặn giúp bảo vệ xương, cơ, tim mạch và giảm yếu do glucocorticoid. Nên bắt đầu bằng đi bộ, tập sức mạnh nhẹ và thăng bằng, tăng dần theo thể lực. Dừng tập và liên hệ bác sĩ khi nhìn mờ, đau ngực, chóng mặt, đau cách hồi tay hoặc mệt bất thường. Người giảm thị lực cần môi trường an toàn và có thể cần người hỗ trợ. Bài tập nên được điều chỉnh nếu có phình động mạch chủ, loãng xương hoặc bệnh tim.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

