Cơn tăng huyết áp là tình trạng huyết áp tăng rất cao, thường được lưu ý khi vượt 180/120 mmHg ở người không mang thai. Cơn tăng huyết áp không đồng nghĩa với bệnh tăng huyết áp mạn tính; đây là một đợt tăng nặng cần trả lời câu hỏi quan trọng nhất: cơ quan như não, tim, thận, mắt hoặc động mạch chủ có đang bị tổn thương cấp hay không. Người bệnh có thể hoàn toàn không có triệu chứng, nhưng đau ngực, khó thở, yếu liệt, nói khó, lú lẫn, co giật, giảm thị lực hoặc đau ngực–lưng dữ dội là dấu hiệu cần gọi cấp cứu 115. Khi có tổn thương cơ quan, huyết áp phải được hạ có kiểm soát tại bệnh viện; tự uống thêm thuốc để hạ thật nhanh có thể làm giảm tưới máu não, tim hoặc thận.
Cơn tăng huyết áp là bệnh gì?
Cơn tăng huyết áp là thuật ngữ bao quát cho một đợt huyết áp tăng nghiêm trọng. Trong thực hành hiện nay, cần phân biệt tăng huyết áp cấp cứu, khi có tổn thương cơ quan đích mới xuất hiện hoặc tiến triển, với tăng huyết áp nặng không có tổn thương cơ quan cấp. Thuật ngữ “tăng huyết áp khẩn trương” trước đây thường dùng cho nhóm thứ hai nhưng ngày càng ít được ưu tiên vì có thể dẫn đến hạ huyết áp quá mức.

Mốc trên 180/120 mmHg ở người không mang thai giúp tăng mức cảnh giác nhưng không thay thế đánh giá lâm sàng. Một người có thể có con số rất cao mà chưa tổn thương cơ quan cấp; ngược lại, bóc tách động mạch chủ, tiền sản giật hoặc một số tổn thương thần kinh có thể nguy hiểm ở mức thấp hơn. Đây không phải là tên gọi khác của toàn bộ bệnh tăng huyết áp mạn.
| Tên bệnh | Cơn tăng huyết áp |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Hypertensive crisis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Khủng hoảng tăng huyết áp. “Tăng huyết áp cấp cứu” là một phân nhóm có tổn thương cơ quan cấp, không phải tên đồng nghĩa cho mọi trường hợp huyết áp tăng rất cao. |
| Mã ICD-10 | ICD-10 WHO không có mã riêng cho “cơn tăng huyết áp”; cần mã hóa theo bệnh tăng huyết áp nền và tổn thương cơ quan cấp tương ứng. Các mã I16.x thuộc ICD-10-CM, không phải ICD-10 WHO. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Hội chứng tim mạch cấp liên quan huyết áp; thuộc cấp cứu, tim mạch, nội khoa và có thể cần phối hợp thần kinh, thận, mắt, hồi sức, ngoại mạch máu hoặc sản khoa. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Hệ động mạch chịu tác động trực tiếp; não, tim, động mạch chủ, thận, võng mạc và tuần hoàn thai–nhau là các cơ quan có thể bị tổn thương cấp. |
| Tính chất bệnh | Tình trạng cấp tính, không lây. Cơn có thể xuất hiện trên nền tăng huyết áp đã biết, tăng huyết áp thứ phát chưa được phát hiện hoặc một bệnh cảnh cấp làm huyết áp tăng đột ngột. |
| Mức độ phổ biến | Huyết áp tăng nặng được gặp trong cấp cứu và bệnh viện, nhưng tăng huyết áp cấp cứu có tổn thương cơ quan thật sự ít gặp hơn nhiều. Chưa có số liệu Việt Nam đại diện, cập nhật và tách riêng hai nhóm này. |
| Bệnh có lây không? | Không. |
| Đường lây | Không áp dụng. |
Tổng quan chuyên môn về Cơn tăng huyết áp
Khi huyết áp tăng nhanh vượt khả năng tự điều hòa của mô, lực căng và lực cắt lên thành mạch gây rối loạn nội mô, co mạch, tăng tính thấm, hoạt hóa đông máu và viêm. Tổn thương vi mạch làm giảm tưới máu, tiếp tục kích hoạt hệ thần kinh giao cảm và hệ renin–angiotensin–aldosterone, tạo vòng xoắn tăng huyết áp và thiếu máu mô.
Não có thể phù, xuất huyết hoặc thiếu máu; tim tăng hậu gánh, thiếu máu cơ tim hoặc phù phổi; thận giảm lọc và tổn thương vi mạch; võng mạc có thể xuất huyết hoặc phù gai thị. Ở người tăng huyết áp lâu năm, ngưỡng tự điều hòa đã dịch chuyển lên cao, nên hạ huyết áp quá nhanh cũng có thể gây thiếu máu não, tim hoặc thận.
Tăng huyết áp cấp cứu: huyết áp tăng nặng kèm tổn thương cơ quan đích cấp, thường cần nhập viện, theo dõi liên tục và thuốc tĩnh mạch chỉnh được theo đáp ứng. Tăng huyết áp nặng không có tổn thương cơ quan cấp: số đo thường trên 180/120 mmHg nhưng chưa có bằng chứng tổn thương mới; ưu tiên xác nhận số đo, xử lý yếu tố thúc đẩy, điều chỉnh thuốc uống và theo dõi sớm.
Tăng huyết áp tiến triển nhanh hoặc ác tính: huyết áp nặng kèm xuất huyết võng mạc và/hoặc phù gai thị, thường liên quan tổn thương cơ quan tiến triển. Phân loại dựa trên toàn cảnh lâm sàng, không chỉ trên con số.
Huyết áp tăng rõ tại khoa cấp cứu hoặc trong thời gian nằm viện khá thường gặp do đau, lo âu, thiếu ngủ, bệnh cấp, đo không đúng kỹ thuật hoặc gián đoạn thuốc. Tuy nhiên, chỉ một tỷ lệ nhỏ có tổn thương cơ quan mới và đáp ứng định nghĩa tăng huyết áp cấp cứu.
Tần suất báo cáo thay đổi theo tiêu chuẩn chẩn đoán, dân số và hệ thống y tế. Người cao tuổi và người có bệnh thận mạn, đái tháo đường hoặc bệnh tim mạch dễ gặp huyết áp tăng nặng trong môi trường cấp tính hơn. Chưa có dữ liệu quốc gia Việt Nam cập nhật, đại diện và phân tách rõ tăng huyết áp cấp cứu khỏi tăng huyết áp nặng không triệu chứng.
Cơn tăng huyết áp không hình thành qua đường lây. Đợt bệnh thường bắt đầu khi một yếu tố làm tăng nhanh trương lực mạch, nhịp tim hoặc thể tích tuần hoàn, hoặc khi thuốc hạ huyết áp bị gián đoạn. Huyết áp tăng nhanh có thể vượt ngưỡng tự điều hòa, gây tổn thương nội mô và thiếu máu vi mạch.
Ở một số người, tổn thương cơ quan cấp như đột quỵ, bóc tách động mạch chủ hoặc phù phổi lại kích hoạt stress và thần kinh giao cảm, làm huyết áp tăng thêm. Vì vậy, bác sĩ phải tìm cả nguyên nhân gây tăng huyết áp lẫn bệnh cấp đang làm huyết áp phản ứng.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Cơn tăng huyết áp
Cơn có thể xảy ra khi tăng huyết áp nguyên phát hoặc thứ phát không được kiểm soát. Nguyên nhân và yếu tố thúc đẩy thường gặp gồm bỏ thuốc, tự ngừng một số thuốc đột ngột, bệnh thận, hẹp động mạch thận, cường aldosterone, u tủy thượng thận, rối loạn tuyến giáp, tiền sản giật, đau cấp, thiếu oxy, quá tải dịch và ngưng thở khi ngủ.
Thuốc chống viêm không steroid, corticosteroid, thuốc co mạch trị nghẹt mũi, chất ức chế calcineurin, erythropoietin, một số thuốc kích thích hoặc chất gây nghiện như cocaine và amphetamine có thể làm huyết áp tăng. Trong đột quỵ, phù phổi hoặc đau dữ dội, huyết áp tăng đôi khi là một phần của phản ứng bệnh lý chứ không phải nguyên nhân duy nhất.
Yếu tố nguy cơ quan trọng nhất là tăng huyết áp nền không kiểm soát, dùng thuốc không đều hoặc tự ngừng thuốc. Bệnh thận mạn, bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh động mạch chủ, tăng huyết áp thứ phát và tiền sử đột quỵ làm nguy cơ tổn thương cơ quan cao hơn.
Các yếu tố có thể thúc đẩy gồm dùng thuốc hoặc chất làm tăng huyết áp, ăn quá nhiều natri trong bối cảnh nhạy muối, quá tải dịch, đau dữ dội, thiếu oxy, cai rượu hoặc chất, và khó tiếp cận tái khám. Một yếu tố nguy cơ không đủ để xác định cấp cứu; cần đánh giá triệu chứng và tổn thương cơ quan.
Nhóm dễ diễn tiến nặng gồm người có bệnh thận mạn, suy tim, bệnh mạch vành, bệnh động mạch chủ, đột quỵ trước đây, tăng huyết áp kháng trị, thai kỳ hoặc hậu sản, ghép tạng và rối loạn nội tiết tiết hormone. Người mới thay đổi thuốc, bỏ nhiều liều, dùng cocaine hoặc amphetamine cũng cần được đánh giá kỹ.
Trẻ em có bệnh thận hoặc tim bẩm sinh có thể gặp cơn ở ngưỡng huyết áp theo tuổi. Người cao tuổi, suy yếu hoặc đa thuốc có nguy cơ tổn thương do cả huyết áp tăng và việc hạ huyết áp quá nhanh.
Triệu chứng và dấu hiệu của Cơn tăng huyết áp
Huyết áp rất cao có thể không gây triệu chứng, vì vậy cảm giác bình thường không chứng minh rằng mọi cơ quan đều an toàn. Đau đầu nhẹ, chóng mặt, bồn chồn hoặc chảy máu mũi không phản ánh chính xác mức độ tổn thương và không đủ để tự phân loại cơn.
Các biểu hiện mới ở hệ thần kinh, tim phổi, thị giác, thận hoặc thai kỳ quan trọng hơn: yếu liệt, nói khó, lú lẫn, co giật, đau ngực, khó thở, giảm thị lực, đau ngực–lưng dữ dội hoặc tiểu ít. Tốc độ khởi phát và sự khác biệt so với trạng thái thường ngày cũng giúp định hướng mức độ khẩn cấp.
- Không có triệu chứng: thường gặp ở người huyết áp tăng nặng nhưng chưa có bằng chứng tổn thương cơ quan cấp.
- Đau đầu hoặc nặng đầu: không đặc hiệu; cần chú ý nếu đau dữ dội, mới xuất hiện hoặc kèm dấu hiệu thần kinh.
- Chóng mặt, bồn chồn hoặc hồi hộp: có thể do huyết áp, đau, lo âu, thuốc hoặc rối loạn nhịp.
- Buồn nôn: cần đánh giá thêm khi đi cùng đau đầu, nhìn mờ, lú lẫn hoặc thai kỳ.
- Nhìn mờ: có thể liên quan võng mạc hoặc thần kinh và cần được đánh giá khẩn nếu xuất hiện đột ngột.
- Chảy máu mũi: có thể xuất hiện nhưng không cho biết chắc huyết áp đã gây tổn thương cơ quan.
- Run, vã mồ hôi, tái nhợt từng cơn: có thể gợi ý kích hoạt giao cảm mạnh hoặc nguyên nhân nội tiết.
- Tiểu ít, phù hoặc nước tiểu sẫm: có thể liên quan tổn thương thận cấp hoặc quá tải dịch.
- Đau thượng vị hoặc hạ sườn phải trong thai kỳ: có thể là dấu hiệu tiền sản giật nặng, nhất là khi kèm đau đầu hoặc nhìn mờ.
Nên đặt lịch khám: khi từng có một đợt huyết áp tăng rõ nhưng đã trở về mức thường ngày, để rà soát kỹ thuật đo, thuốc và nguyên nhân thúc đẩy. Cần khám trong ngày: khi đo lại đúng kỹ thuật vẫn khoảng hoặc trên 180/120 mmHg dù chưa có dấu hiệu cấp cứu, khi huyết áp tăng đột ngột khác hẳn thường ngày hoặc có đau đầu nhiều, nhìn mờ, tiểu ít.
Cần tái khám sớm: sau khi được điều chỉnh thuốc hoặc xuất viện, khi số đo còn cao kéo dài, xuất hiện chóng mặt khi đứng, ngất, phù hoặc tác dụng không mong muốn. Thai kỳ có ngưỡng xử trí riêng và cần liên hệ sản khoa sớm hơn.
Gọi cấp cứu 115 ngay khi huyết áp rất cao kèm đau hoặc bóp nghẹt ngực, khó thở, ho bọt hồng, đau ngực–lưng dữ dội kiểu xé, yếu hoặc tê một bên, méo miệng, nói khó, mất thăng bằng, lú lẫn, ngất, co giật, đau đầu dữ dội khác thường, giảm thị lực hoặc tiểu rất ít. Trong thai kỳ hoặc hậu sản, đau đầu không giảm, nhìn chớp sáng, đau thượng vị, khó thở hoặc co giật cũng là dấu hiệu cấp cứu.
Không tự lái xe khi tình trạng nặng, không chờ huyết áp tự hạ và không trì hoãn để thử mẹo dân gian. Không tự uống thêm liều thuốc ngoài kế hoạch đã được bác sĩ hướng dẫn.
Chẩn đoán Cơn tăng huyết áp
Mục tiêu chẩn đoán là xác nhận số đo và xác định có tổn thương cơ quan cấp hay không. Huyết áp được đo lại bằng băng quấn đúng cỡ, sau khi người bệnh nghỉ và ở tư thế phù hợp; bác sĩ đồng thời khai thác triệu chứng, thuốc đã bỏ, chất kích thích và bệnh nền.
Khám, xét nghiệm và hình ảnh được lựa chọn theo cơ quan nghi tổn thương. Nếu biểu hiện gợi ý đột quỵ, bóc tách động mạch chủ, phù phổi, hội chứng vành cấp hoặc sản giật, việc cấp cứu không chờ hoàn tất mọi xét nghiệm. Không thể tự chẩn đoán tăng huyết áp cấp cứu chỉ bằng máy đo tại nhà.
Bác sĩ đánh giá ý thức, dấu thần kinh khu trú, thị lực, đáy mắt, tim phổi, mạch ngoại vi, tưới máu chi, phù và lượng nước tiểu. Huyết áp có thể được đo ở cả hai tay; chênh lệch rõ kèm đau ngực–lưng làm tăng nghi ngờ bệnh động mạch chủ.
Bệnh sử tập trung vào thời điểm khởi phát, thuốc đang dùng và liều bị bỏ, thuốc không kê đơn, chất kích thích, bệnh thận–nội tiết, đau, thiếu oxy, thai kỳ và triệu chứng cơ quan đích. Khám lâm sàng nhằm quyết định mức độ khẩn cấp, không phải để người bệnh tự thực hiện các thao tác nguy hiểm tại nhà.
Xét nghiệm được chọn theo biểu hiện, thường có creatinine, điện giải, đường huyết, công thức máu và nước tiểu để đánh giá thận, rối loạn chuyển hóa hoặc bệnh vi mạch. Điện tâm đồ và troponin được cân nhắc khi đau ngực hoặc nghi thiếu máu cơ tim; peptide lợi niệu có thể hỗ trợ khi nghi suy tim.
Ở người có khả năng mang thai cần xét nghiệm thai và đánh giá tiền sản giật khi phù hợp. Xét nghiệm độc chất, hormone, aldosterone–renin hoặc nguyên nhân thứ phát chỉ thực hiện khi bệnh sử gợi ý. Một bộ xét nghiệm bình thường không thay thế theo dõi triệu chứng và khám lại.
CT hoặc MRI não được chỉ định khi có yếu liệt, nói khó, co giật, đau đầu dữ dội hoặc thay đổi ý thức. CT mạch động mạch chủ được cân nhắc khi đau ngực–lưng kiểu xé, chênh mạch hoặc chênh huyết áp hai tay. X-quang ngực, siêu âm tim hoặc siêu âm phổi hỗ trợ đánh giá phù phổi, suy tim và bệnh động mạch chủ.
Hình ảnh thận, mạch thận hoặc tuyến thượng thận thường được thực hiện sau khi ổn định nếu nghi nguyên nhân thứ phát. Không cần chụp mọi phương tiện cho người chỉ có số đo cao mà không có triệu chứng hay dấu định hướng.
Ở người không mang thai, huyết áp trên 180/120 mmHg thường được xem là tăng huyết áp nặng và cần đánh giá. Tăng huyết áp cấp cứu chỉ được xác định khi mức tăng huyết áp đi kèm tổn thương cơ quan mới hoặc tiến triển, như bệnh não tăng huyết áp, đột quỵ, hội chứng vành cấp, phù phổi, bóc tách động mạch chủ, tổn thương thận cấp hoặc bệnh võng mạc nặng.
Nếu chưa có tổn thương cơ quan cấp, không nên gọi là cấp cứu chỉ dựa trên con số. Trong thai kỳ, huyết áp từ 160/110 mmHg trở lên đã là mức nặng cần đánh giá và xử trí khẩn theo sản khoa. Tiêu chuẩn không phải công cụ tự chẩn đoán tại nhà.
Điều trị Cơn tăng huyết áp
Tăng huyết áp cấp cứu cần điều trị tại bệnh viện, thường ở khu vực có theo dõi liên tục. Mục tiêu là bảo vệ cơ quan đang bị tổn thương bằng cách hạ huyết áp có kiểm soát và xử lý đồng thời nguyên nhân hoặc biến chứng. Tốc độ và mức đích khác nhau trong bóc tách động mạch chủ, đột quỵ, phù phổi, hội chứng vành cấp, sản giật hoặc u tủy thượng thận.
Với tăng huyết áp nặng không tổn thương cơ quan cấp, ưu tiên đo lại chuẩn, xử lý đau, thiếu oxy hoặc thuốc gây tăng áp, khôi phục hay điều chỉnh thuốc uống và bảo đảm theo dõi sớm. Không cố đưa huyết áp về bình thường ngay và không dùng một phác đồ chung cho mọi trường hợp.
Trong tăng huyết áp cấp cứu, bác sĩ chọn thuốc tĩnh mạch có thể điều chỉnh nhanh theo cơ quan bị ảnh hưởng và tình trạng huyết động. Nicardipine, clevidipine hoặc labetalol có thể được cân nhắc trong nhiều bệnh cảnh; nitroglycerin phù hợp hơn khi có thiếu máu cơ tim hoặc phù phổi; bóc tách động mạch chủ thường cần kiểm soát sớm nhịp tim và lực co bóp. Thai kỳ có lựa chọn thuốc riêng.
Huyết áp nặng không tổn thương cấp thường được xử trí bằng thuốc uống đã được đánh giá phù hợp, không phải bằng cách tự ngậm thuốc tác dụng nhanh. Không tự dùng nifedipine tác dụng nhanh dưới lưỡi, uống bù nhiều liều, phối hợp thuốc hoặc ngừng thuốc đột ngột.
Không có thủ thuật chung để điều trị mọi cơn tăng huyết áp. Can thiệp được thực hiện khi cần xử lý nguyên nhân hoặc biến chứng, chẳng hạn can thiệp mạch vành trong nhồi máu cơ tim, điều trị nội mạch một số đột quỵ, lọc máu khi có chỉ định hoặc can thiệp mạch trong bệnh động mạch chủ.
Quyết định phụ thuộc chẩn đoán cụ thể, thời điểm khởi phát, nguy cơ chảy máu, chức năng thận và khả năng ổn định huyết động. Thủ thuật không được trì hoãn chỉ để chờ huyết áp trở về mức bình thường nếu tổn thương cơ quan cần can thiệp khẩn.
Phẫu thuật không phải điều trị thường quy của cơn tăng huyết áp. Mổ cấp cứu có thể cần trong bóc tách động mạch chủ type A, một số xuất huyết nội sọ, biến chứng sản khoa hoặc tổn thương ngoại khoa khác gây đe dọa tính mạng.
U tiết catecholamine, cường aldosterone một bên hoặc hẹp eo động mạch chủ có thể cần phẫu thuật sau khi người bệnh được ổn định và chuẩn bị phù hợp. Nguy cơ mổ được cân nhắc cùng mức tổn thương cơ quan và khả năng kiểm soát huyết động.
Người bệnh cấp cứu được theo dõi huyết áp, điện tim, oxy máu, ý thức và lượng nước tiểu. Oxy chỉ dùng khi thiếu oxy; dịch truyền phải thận trọng, nhất là khi suy tim hoặc suy thận. Đau, kích động, bí tiểu, thiếu oxy và cai chất cần được xử trí vì có thể tiếp tục làm huyết áp tăng.
Sau ổn định, nhân viên y tế rà soát danh sách thuốc, cách sử dụng máy đo, khả năng mua thuốc, lịch tái khám và các rào cản khiến người bệnh bỏ điều trị. Chăm sóc hỗ trợ không thay thế xử lý nguyên nhân và tổn thương cơ quan.
Trong tăng huyết áp cấp cứu, theo dõi gồm huyết áp sát, mạch, nhịp tim, ý thức, triệu chứng cơ quan, điện tâm đồ, lượng nước tiểu, creatinine và điện giải. Xét nghiệm hoặc hình ảnh được lặp lại theo diễn tiến và theo loại tổn thương.
Sau xuất viện, cần tái khám sớm để chuyển ổn định sang thuốc uống, đánh giá di chứng và tìm nguyên nhân thứ phát khi phù hợp. Người có huyết áp tăng nặng không tổn thương cấp cũng cần lịch theo dõi rõ, máy đo đã kiểm định và hướng dẫn cụ thể về ngưỡng liên hệ cơ sở y tế.
Giai đoạn điều trị tăng huyết áp cấp cứu thường kéo dài từ nhiều giờ đến vài ngày dưới giám sát, sau đó chuyển dần sang thuốc uống. Thời gian nằm viện phụ thuộc tổn thương não, tim, thận, động mạch chủ, mắt hoặc thai kỳ.
Huyết áp nặng không tổn thương cấp thường được điều chỉnh từ từ trong vài ngày đến vài tuần thay vì hạ ngay. Sau cơn, phần lớn người bệnh vẫn cần quản lý nguyên nhân nền lâu dài; không có mốc cố định bảo đảm huyết áp sẽ ổn định vĩnh viễn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng có thể gồm bệnh não tăng huyết áp, co giật, đột quỵ thiếu máu hoặc xuất huyết, phù phổi cấp, suy tim, hội chứng vành cấp, rối loạn nhịp, bóc tách động mạch chủ, tổn thương thận cấp, bệnh vi mạch huyết khối, xuất huyết võng mạc hoặc phù gai thị.
Trong thai kỳ có thể xảy ra tiền sản giật nặng, sản giật, nhau bong non, tổn thương gan–thận, sinh non và nguy hiểm cho mẹ lẫn thai. Hạ huyết áp quá nhanh hoặc dùng thuốc không phù hợp cũng có thể gây thiếu máu não, tim hoặc thận.
Tiên lượng phụ thuộc cơ quan bị tổn thương, tốc độ được điều trị, bệnh nền và khả năng kiểm soát huyết áp sau xuất viện. Tăng huyết áp nặng không có tổn thương cấp thường có tiên lượng trước mắt tốt hơn, nhưng vẫn báo hiệu nguy cơ tim mạch cao và cần theo dõi nghiêm túc.
Tăng huyết áp cấp cứu có thể gây tử vong hoặc để lại di chứng thần kinh, tim hay thận dù đã điều trị. Nhận biết sớm và xử trí đúng bệnh cảnh giúp cải thiện kết quả, nhưng không thể dự đoán tiên lượng cá nhân chỉ từ một số đo huyết áp.
Cơn có thể tái diễn khi người bệnh quên thuốc, tự ngừng thuốc, dùng lại chất kích thích hoặc thuốc gây tăng áp, ăn quá mặn trong bối cảnh nhạy muối, quá tải dịch, đau kéo dài hoặc chưa xử lý nguyên nhân thứ phát. Nguy cơ cũng cao khi không có kế hoạch tái khám sau xuất viện.
Giảm tái phát bằng cách hiểu rõ đơn thuốc, đo huyết áp đúng, mang danh sách thuốc khi đi khám, tránh tự mua thuốc cảm hoặc giảm đau kéo dài và điều trị bệnh thận, ngưng thở khi ngủ hoặc rối loạn nội tiết nếu có.
Phòng cơn tái diễn tập trung vào kiểm soát tăng huyết áp nền, dùng thuốc đều, không tự ngừng thuốc và tái khám đúng lịch. Cần rà soát thuốc không kê đơn, thảo dược và chất kích thích có thể làm huyết áp tăng; điều trị nguyên nhân thứ phát và bệnh đồng mắc khi được phát hiện.
Người bệnh nên có kế hoạch hành động khi số đo tăng cao: nghỉ, đo lại đúng kỹ thuật, nhận biết dấu hiệu cấp cứu và biết khi nào gọi 115. Không có vaccine phòng cơn tăng huyết áp.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Cơn tăng huyết áp
Trong giai đoạn cấp, ăn uống có thể phải điều chỉnh theo suy tim, suy thận, khả năng nuốt, xét nghiệm và nguy cơ thủ thuật; không tự uống thật nhiều nước để “hạ áp”. Sau ổn định, giảm thực phẩm chế biến sẵn, đồ hộp, mì gói, thịt ướp và nước chấm giúp hạn chế natri.
Người có bệnh thận, suy tim hoặc rối loạn kali cần được cá thể hóa lượng muối, nước và kali. Muối thay thế chứa kali không phù hợp cho tất cả mọi người, và thực phẩm không thể thay thế thuốc điều trị nguyên nhân nền.
Khi huyết áp rất cao hoặc có triệu chứng, ngừng gắng sức, ngồi hoặc nằm ở tư thế an toàn và làm theo hướng dẫn cấp cứu. Không tập thể dục, tắm quá nóng hoặc cố vận động để làm huyết áp giảm nhanh.
Sau khi ổn định và được bác sĩ cho phép, có thể trở lại vận động từ từ. Người sau đột quỵ, hội chứng vành cấp, bóc tách động mạch chủ, suy tim hoặc biến chứng sản khoa cần chương trình phục hồi riêng; không áp dụng ngay khuyến nghị vận động chung nếu chưa được đánh giá.
Nếu máy báo trên 180/120 mmHg, hãy dừng hoạt động, ngồi yên, không nói chuyện, bảo đảm băng quấn đúng cỡ và đo lại sau ít nhất một phút. Đồng thời kiểm tra đau ngực, khó thở, yếu liệt, nói khó, lú lẫn, thay đổi thị lực hoặc đau ngực–lưng dữ dội; có bất kỳ dấu hiệu nào thì gọi 115.
Nếu lần đo thứ hai vẫn rất cao nhưng không có triệu chứng mới, liên hệ cơ sở y tế sớm theo kế hoạch đã được hướng dẫn. Không đo liên tục hàng chục lần, không dựa vào đồng hồ không vòng bít và không trì hoãn cấp cứu để chờ số giảm.
- Không tự uống thêm nhiều liều thuốc hạ áp hoặc dùng thuốc của người khác để cố hạ số đo thật nhanh.
- Không ngậm nifedipine tác dụng nhanh dưới lưỡi hoặc sử dụng thuốc chưa được kê cho tình huống hiện tại.
- Không tự ngừng thuốc chẹn beta, clonidine hoặc thuốc hạ huyết áp đang dùng vì có thể làm huyết áp bật tăng.
- Không lái xe khi đau ngực, khó thở, yếu liệt, choáng, lú lẫn hoặc giảm thị lực.
- Không trì hoãn gọi 115 để thử tỏi, chanh, bấm huyệt, rượu, thực phẩm chức năng hoặc mẹo dân gian.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, ngưỡng huyết áp phụ thuộc tuổi, giới và chiều cao; không áp dụng máy móc mốc 180/120 mmHg của người lớn. Cơn tăng huyết áp ở trẻ thường liên quan bệnh thận, tim bẩm sinh, thuốc hoặc rối loạn nội tiết và có thể biểu hiện đau đầu, nôn, nhìn mờ, co giật, thay đổi ý thức hoặc suy tim.
Trẻ có huyết áp cao rõ kèm triệu chứng cần cấp cứu nhi khoa. Việc hạ áp phải được thực hiện có kiểm soát vì trẻ cũng có nguy cơ thiếu máu cơ quan khi huyết áp giảm quá nhanh.
Người cao tuổi dễ có huyết áp tâm thu rất cao do cứng động mạch, đồng thời nhạy cảm với hạ huyết áp tư thế, thiếu máu não, tổn thương thận và tương tác đa thuốc. Đau, bí tiểu, mê sảng, nhiễm trùng và thuốc mới dùng có thể làm huyết áp tăng trong bệnh viện.
Không nên hạ huyết áp nhanh chỉ vì con số nếu chưa có tổn thương cơ quan cấp. Sau ổn định, cần đo tư thế đứng, rà soát nguy cơ té ngã, chức năng thận và đơn giản hóa phác đồ khi phù hợp.
Trong thai kỳ, huyết áp từ 160/110 mmHg trở lên là mức nặng và cần đánh giá, điều trị khẩn tại bệnh viện; không chờ đến ngưỡng 180/120 mmHg. Đau đầu dữ dội, nhìn chớp sáng, đau thượng vị hoặc hạ sườn phải, khó thở, phù tăng nhanh, giảm cử động thai hoặc co giật có thể gợi ý tiền sản giật nặng hoặc sản giật.
Điều trị gồm thuốc hạ áp phù hợp thai kỳ, đánh giá mẹ–thai và phòng hoặc điều trị co giật khi có chỉ định. Không tự dùng lại thuốc cũ hoặc tự ngừng thuốc khi chưa được sản khoa rà soát.
Cơn tăng huyết áp và tiền sản giật có thể xuất hiện hoặc nặng lên sau sinh, kể cả khi huyết áp trong thai kỳ trước đó bình thường. Đau đầu dữ dội, nhìn mờ, đau thượng vị, khó thở, co giật hoặc huyết áp rất cao cần cấp cứu.
Nhiều thuốc hạ huyết áp có lựa chọn phù hợp khi cho con bú, nhưng quyết định phụ thuộc bệnh cảnh cấp, hoạt chất và sức khỏe của trẻ. Không trì hoãn điều trị cấp cứu vì lo phải ngừng cho bú; nhân viên y tế sẽ hướng dẫn tiếp tục, tạm ngưng hoặc vắt sữa khi thực sự cần.
Người ghép tạng hoặc suy giảm miễn dịch có thể tăng huyết áp do bệnh thận, corticosteroid, chất ức chế calcineurin, tương tác thuốc, nhiễm trùng hoặc quá tải dịch. Biểu hiện nhiễm trùng có thể không điển hình, nên huyết áp tăng mới xuất hiện kèm đau đầu, khó thở, phù, tiểu ít hoặc lú lẫn cần đánh giá sớm.
Không tự giảm thuốc chống thải ghép hoặc corticosteroid. Điều trị cần phối hợp theo dõi chức năng thận, điện giải và nồng độ thuốc khi có chỉ định.
Bệnh thận mạn, suy tim, bệnh mạch vành, đột quỵ, bệnh động mạch chủ, đái tháo đường và rối loạn nội tiết làm thay đổi nguyên nhân, thuốc và tốc độ hạ huyết áp an toàn. Người đang đột quỵ không được tự hạ huyết áp vì ngưỡng điều trị phụ thuộc loại đột quỵ và kế hoạch tái thông.
Người suy tim hoặc phù phổi cần kiểm soát hậu gánh và dịch; người bệnh thận cần theo dõi creatinine, kali và lượng nước tiểu. Mọi bệnh nền và thuốc đang dùng phải được báo đầy đủ cho đội cấp cứu.
Huyết áp tăng sau phẫu thuật có thể do đau, kích động, thiếu oxy, bí tiểu, quá tải dịch, cai rượu, gián đoạn thuốc hoặc biến chứng như chảy máu và thiếu máu cơ tim. Nhân viên y tế cần tìm và xử lý nguyên nhân thay vì chỉ tập trung vào con số.
Thuốc tĩnh mạch chỉ dùng khi có chỉ định và theo dõi phù hợp. Sau xuất viện, người bệnh không tự khởi động lại, bỏ hoặc tăng liều thuốc đã được điều chỉnh quanh phẫu thuật nếu chưa có hướng dẫn rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp về Cơn tăng huyết áp
Không. Ở người không mang thai, mức trên 180/120 mmHg là tăng huyết áp nặng và cần được đánh giá, nhưng chỉ gọi là tăng huyết áp cấp cứu khi có tổn thương cơ quan mới hoặc đang tiến triển. Dấu hiệu gợi ý gồm đau ngực, khó thở, yếu liệt, nói khó, lú lẫn, co giật, giảm thị lực hoặc đau ngực–lưng dữ dội. Khi có các dấu hiệu này, hãy gọi 115. Nếu không có triệu chứng, nghỉ yên, đo lại đúng kỹ thuật và liên hệ cơ sở y tế sớm; không tự dùng thêm thuốc để hạ thật nhanh.
Hãy dừng hoạt động, ngồi yên, kiểm tra băng quấn và đo lại sau ít nhất một phút. Nếu kết quả vẫn rất cao nhưng hoàn toàn không có triệu chứng mới, cần liên hệ bác sĩ hoặc cơ sở y tế sớm để đánh giá tổn thương cơ quan, việc dùng thuốc và yếu tố thúc đẩy. Trường hợp này thường không cần tự hạ huyết áp tức thì bằng thuốc tác dụng nhanh. Trong lúc chờ, nếu xuất hiện đau ngực, khó thở, yếu liệt, nói khó, lú lẫn, co giật hoặc thay đổi thị lực, hãy gọi 115 ngay.
Hạ huyết áp quá nhanh có thể làm não, tim hoặc thận không nhận đủ máu, đặc biệt ở người đã tăng huyết áp lâu năm. Loại thuốc phù hợp còn phụ thuộc cơ quan đang bị ảnh hưởng; thuốc dùng cho phù phổi không nhất thiết phù hợp với đột quỵ hoặc bóc tách động mạch chủ. Uống bù nhiều liều, ngậm nifedipine tác dụng nhanh hoặc dùng thuốc của người khác có thể gây tụt huyết áp, rối loạn nhịp và tổn thương thận. Chỉ dùng kế hoạch thuốc khẩn đã được bác sĩ hướng dẫn riêng cho bạn.
Có. Một số người lần đầu được phát hiện tăng huyết áp khi xuất hiện đợt tăng nặng. Cơn cũng có thể liên quan bệnh thận, rối loạn nội tiết, tiền sản giật, thuốc hoặc chất kích thích, đau dữ dội, thiếu oxy hay một biến cố cấp như đột quỵ. Vì vậy, sau khi ổn định, bác sĩ thường đánh giá xem người bệnh có tăng huyết áp nền, nguyên nhân thứ phát hoặc tác nhân tạm thời hay không. Một cơn đơn lẻ không tự xác định được nguyên nhân và cũng không nên được xem là đã giải quyết hoàn toàn khi con số giảm.
Có thể. Nguy cơ tái diễn tăng khi quên thuốc, tự ngừng thuốc, dùng thuốc cảm hoặc giảm đau làm tăng huyết áp, sử dụng chất kích thích, ăn quá mặn trong bối cảnh nhạy muối hoặc chưa điều trị nguyên nhân thứ phát. Sau xuất viện cần hiểu rõ danh sách thuốc, thời điểm tái khám, cách đo huyết áp và ngưỡng liên hệ cơ sở y tế. Mang theo nhật ký huyết áp và toàn bộ thuốc, kể cả thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung, khi tái khám. Không tự giảm thuốc chỉ vì vài số đo đã trở về bình thường.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

