Tăng huyết áp thứ phát là huyết áp tăng do một nguyên nhân có thể nhận diện, chẳng hạn bệnh thận, rối loạn nội tiết, ngưng thở khi ngủ, bất thường mạch máu hoặc thuốc và chất kích thích. Bệnh thường không có triệu chứng riêng, vì vậy cần đánh giá theo bệnh cảnh và xét nghiệm định hướng. Điều trị đồng thời kiểm soát huyết áp và xử trí căn nguyên, giúp giảm biến chứng và đôi khi giảm số thuốc cần dùng.
Tăng huyết áp thứ phát là bệnh gì?
Tăng huyết áp thứ phát là huyết áp tăng dai dẳng do một nguyên nhân nền có thể nhận diện, khác với tăng huyết áp nguyên phát vốn không có một nguyên nhân đơn lẻ rõ ràng. Nguyên nhân có thể là bệnh thận, rối loạn nội tiết, hẹp mạch máu, ngưng thở khi ngủ, thuốc hoặc chất kích thích. Việc xác định đúng nguyên nhân có ý nghĩa quan trọng vì điều trị đặc hiệu có thể giúp kiểm soát huyết áp tốt hơn, giảm số thuốc cần dùng và trong một số trường hợp loại bỏ được căn nguyên.

| Tên bệnh | Tăng huyết áp thứ phát |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Secondary hypertension |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Tăng huyết áp có nguyên nhân; tăng huyết áp do nguyên nhân xác định |
| Mã ICD-10 | I15 – Tăng huyết áp thứ phát; mã chi tiết phụ thuộc nguyên nhân gồm I15.0, I15.1, I15.2, I15.8 hoặc I15.9. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh tim mạch không lây nhiễm; thuộc chuyên khoa tim mạch, nội khoa và chuyên khoa liên quan đến nguyên nhân như thận, nội tiết, hô hấp, mạch máu hoặc sản khoa. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Hệ động mạch chịu ảnh hưởng trực tiếp; tim, não, thận, võng mạc và mạch máu có thể bị tổn thương. Cơ quan gây bệnh có thể là thận, tuyến thượng thận, tuyến giáp, tuyến cận giáp, tuyến yên, động mạch chủ hoặc đường hô hấp trên. |
| Tính chất bệnh | Bệnh không lây; có thể cấp tính hoặc mạn tính tùy nguyên nhân. Một số trường hợp có khả năng điều trị khỏi nguyên nhân, nhưng tăng huyết áp có thể vẫn tồn tại nếu đã gây tái cấu trúc mạch máu hoặc tổn thương cơ quan. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp hơn tăng huyết áp nguyên phát nhưng không hiếm, đặc biệt ở người trẻ, người tăng huyết áp nặng hoặc kháng trị. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Tăng huyết áp thứ phát
Cơ chế thay đổi theo nguyên nhân. Bệnh thận và hẹp động mạch thận có thể gây giữ muối, giữ nước và hoạt hóa hệ renin–angiotensin–aldosterone. Cường aldosterone làm tăng tái hấp thu natri, tăng thể tích tuần hoàn và có thể làm giảm kali. U tiết catecholamine gây co mạch và tăng hoạt động tim; thừa cortisol làm tăng giữ muối và độ nhạy với chất co mạch. Ngưng thở khi ngủ gây thiếu oxy từng đợt, kích hoạt giao cảm và làm mất hiện tượng hạ huyết áp ban đêm. Thuốc hoặc chất kích thích có thể gây co mạch, giữ nước hoặc tác động lên hệ thần kinh–nội tiết.
Tăng huyết áp thứ phát thường được phân loại theo căn nguyên: do bệnh nhu mô thận; do mạch thận; do nội tiết như cường aldosterone, u tủy thượng thận, hội chứng Cushing hoặc bệnh tuyến giáp; do ngưng thở khi ngủ; do thuốc hoặc chất; do bất thường mạch máu như hẹp eo động mạch chủ; và các nguyên nhân di truyền hoặc thần kinh hiếm gặp. ICD-10 chia nhóm I15 thành tăng huyết áp do mạch thận, do bệnh thận khác, do rối loạn nội tiết, nguyên nhân khác và chưa xác định.
Các báo cáo quốc tế ước tính tăng huyết áp thứ phát chiếm khoảng 5–15% người bị tăng huyết áp; hướng dẫn của Bộ Y tế Việt Nam năm 2010 nêu khoảng 10%. Tỷ lệ cao hơn ở trẻ em, người dưới 30–40 tuổi, người tăng huyết áp kháng trị hoặc tăng huyết áp rất nặng. Không có số liệu quốc gia Việt Nam cập nhật và đầy đủ cho từng căn nguyên. Trong nhóm nội tiết, cường aldosterone nguyên phát được nhận diện ngày càng nhiều và thường bị bỏ sót nếu không được sàng lọc phù hợp.
Nguyên nhân nền làm tăng huyết áp qua một hoặc nhiều con đường: giữ natri và nước; giảm tưới máu thận và tăng renin; sản xuất quá mức aldosterone, cortisol hoặc catecholamine; tăng hoạt động thần kinh giao cảm; co mạch; hoặc bất thường cấu trúc cản trở dòng máu. Thuốc và chất có thể tác động trực tiếp lên các cơ chế này. Đây không phải đường lây nhiễm hay đường xâm nhập của tác nhân truyền nhiễm.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Tăng huyết áp thứ phát
Thận: bệnh cầu thận, bệnh ống–kẽ thận, thận đa nang, bệnh thận mạn hoặc hẹp động mạch thận. Nội tiết: cường aldosterone nguyên phát, u tủy thượng thận hoặc paraganglioma, hội chứng Cushing, cường hoặc suy giáp, cường cận giáp và to đầu chi. Hô hấp: ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ. Mạch máu: hẹp eo động mạch chủ, viêm động mạch lớn hoặc loạn sản xơ cơ. Thuốc và chất: thuốc kháng viêm không steroid, corticoid, thuốc tránh thai nội tiết, thuốc co mạch trị cảm, chất kích thích, một số thuốc ức chế miễn dịch, erythropoietin và cam thảo. Một số hội chứng tăng huyết áp đơn gen rất hiếm.
Yếu tố có thể thay đổi: dùng thuốc hoặc thực phẩm bổ sung làm tăng huyết áp, sử dụng chất kích thích, béo phì làm tăng nguy cơ ngưng thở khi ngủ và kiểm soát kém bệnh thận. Yếu tố khó thay đổi: bệnh thận bẩm sinh, bất thường động mạch, khối u nội tiết, bệnh tự miễn hoặc hội chứng di truyền. Các dấu hiệu làm tăng khả năng có nguyên nhân thứ phát gồm khởi phát trước 30–40 tuổi, tăng đột ngột, tăng huyết áp kháng trị, hạ kali, chức năng thận xấu nhanh hoặc huyết áp hai tay, hai chân chênh lệch rõ.
Nhóm cần được đánh giá kỹ gồm trẻ em và người trẻ bị tăng huyết áp; người tăng huyết áp độ nặng hoặc khởi phát đột ngột; người không đạt mục tiêu dù dùng ít nhất ba thuốc phù hợp có thuốc lợi tiểu; người có bệnh thận, hạ kali, cơn đau đầu–vã mồ hôi–hồi hộp, tăng cân kiểu Cushing, ngáy to và buồn ngủ ban ngày; người có tiếng thổi vùng bụng; người dùng corticoid, thuốc ức chế miễn dịch, thuốc cảm co mạch hoặc chất kích thích.
Triệu chứng và dấu hiệu của Tăng huyết áp thứ phát
Tăng huyết áp thứ phát thường không tạo ra triệu chứng riêng biệt. Dấu hiệu, nếu có, có thể đến từ mức huyết áp, tổn thương cơ quan hoặc chính bệnh gây ra tăng huyết áp. Vì vậy, bác sĩ dựa vào “mẫu bệnh cảnh” và xét nghiệm định hướng hơn là một triệu chứng đơn lẻ.
Một số căn nguyên diễn tiến lặng lẽ, chẳng hạn bệnh thận hoặc cường aldosterone. Ngược lại, bệnh tiết catecholamine có thể tạo thành những cơn ngắn với đau đầu, tim đập nhanh và vã mồ hôi.
- Không có triệu chứng: thường gặp nhất dù huyết áp đã tăng kéo dài.
- Đau đầu hoặc chóng mặt: không đặc hiệu và có thể do nhiều nguyên nhân khác.
- Ngáy to, ngưng thở khi ngủ, buồn ngủ ban ngày: gợi ý ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ.
- Phù, tiểu bọt hoặc thay đổi lượng nước tiểu: có thể liên quan bệnh thận.
- Yếu cơ, chuột rút, khát hoặc tiểu nhiều: có thể xuất hiện khi hạ kali.
- Hồi hộp, vã mồ hôi, đau đầu từng cơn: cần đánh giá nguyên nhân tiết catecholamine khi phù hợp.
- Tăng cân vùng thân, mặt tròn, da mỏng hoặc dễ bầm trong tình trạng thừa cortisol.
- Run tay, sụt cân, không chịu nóng hoặc nhịp tim nhanh khi cường giáp.
- Lạnh, táo bón, mệt và tăng cân khi suy giáp.
- Đau cách hồi chân, mạch chân yếu hoặc huyết áp tay cao hơn chân trong hẹp eo động mạch chủ.
- Đau hông lưng hoặc tiểu máu khi có bệnh thận hoặc mạch thận.
Nên khám khi các lần đo được thực hiện đúng vẫn cao hơn ngưỡng chuyên môn đang áp dụng. Việc tìm nguyên nhân cần được đẩy sớm hơn nếu người bệnh còn trẻ, huyết áp tăng nhanh so với trước, có hạ kali, suy giảm chức năng thận, ngáy kèm ngưng thở hoặc phải dùng nhiều thuốc mà vẫn chưa đạt đích.
Với số đo từ 180/120 mmHg trở lên, cần liên hệ cơ sở y tế trong ngày để được phân loại nguy cơ; nếu đồng thời có triệu chứng tim, thần kinh, hô hấp hoặc thị giác thì xử trí như cấp cứu.
Đến cấp cứu hoặc gọi 115 nếu huyết áp tăng cao kèm đau ngực, khó thở, yếu một bên người, méo miệng, nói khó, rối loạn ý thức, ngất, co giật, đau đầu đột ngột dữ dội, mất thị lực, đau ngực hoặc lưng kiểu xé, tiểu rất ít, hoặc trong thai kỳ có đau đầu và nhìn mờ. Những cơn hồi hộp–vã mồ hôi–đau đầu dữ dội cùng huyết áp tăng cũng cần đánh giá khẩn.
Không tự lái xe và không tự bổ sung liều thuốc ngoài kế hoạch đã được bác sĩ hướng dẫn.
Chẩn đoán Tăng huyết áp thứ phát
Chẩn đoán gồm ba bước: xác nhận tăng huyết áp thực sự; loại trừ đo sai, hiệu ứng áo choàng trắng và không tuân thủ thuốc; sau đó tìm nguyên nhân dựa trên tuổi, diễn tiến, bệnh sử, thuốc đang dùng, khám và xét nghiệm. Không phải mọi người tăng huyết áp đều cần toàn bộ xét nghiệm chuyên sâu. Bác sĩ lựa chọn xét nghiệm theo dấu hiệu gợi ý, khả năng thay đổi điều trị và độ an toàn. Theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ hoặc đo tại nhà thường hữu ích trước khi kết luận tăng huyết áp kháng trị.
Bác sĩ thường hỏi thời điểm khởi phát, số đo trước đây, tiền sử thận–nội tiết, giấc ngủ, thai kỳ, thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thảo dược và chất kích thích. Khám có thể gồm đo huyết áp hai tay và tư thế đứng, cân nặng, vòng cổ, mạch tay–chân, nghe tiếng thổi vùng bụng, khám tim phổi, phù, tuyến giáp, dấu hiệu thừa cortisol và dấu hiệu thần kinh. Chênh lệch huyết áp tay–chân, mạch chân yếu hoặc tiếng thổi mạch có thể định hướng xét nghiệm tiếp theo.
Xét nghiệm nền thường gồm creatinin và mức lọc cầu thận, natri, kali, đường huyết, lipid, tổng phân tích nước tiểu, albumin/creatinin niệu và điện tâm đồ. Tỷ số aldosterone–renin là xét nghiệm sàng lọc cường aldosterone nhưng thuốc, kali và lượng muối có thể làm sai lệch kết quả; hướng dẫn Endocrine Society năm 2025 đề xuất mở rộng sàng lọc ở người tăng huyết áp. Metanephrine huyết tương hoặc nước tiểu được dùng khi nghi u tiết catecholamine. TSH, calci và các xét nghiệm cortisol được chỉ định theo biểu hiện. Đa ký giấc ngủ hoặc thiết bị ngủ phù hợp giúp chẩn đoán ngưng thở khi ngủ.
Siêu âm thận đánh giá kích thước và cấu trúc thận. Doppler động mạch thận, CT mạch hoặc MR mạch được cân nhắc khi nghi hẹp động mạch thận; lựa chọn phụ thuộc chức năng thận và khả năng dùng thuốc cản quang. CT hoặc MRI tuyến thượng thận thường thực hiện sau khi có bằng chứng sinh hóa phù hợp; riêng cường aldosterone có thể cần lấy máu tĩnh mạch thượng thận để xác định bên tiết hormon trước phẫu thuật. Siêu âm tim, CT hoặc MRI động mạch chủ giúp đánh giá hẹp eo động mạch chủ. Hình ảnh bất thường đơn thuần chưa luôn chứng minh đó là nguyên nhân gây tăng huyết áp.
Không có một tiêu chuẩn duy nhất áp dụng cho mọi căn nguyên. Trước hết phải xác nhận tăng huyết áp bằng các lần đo chuẩn hóa, thường từ 140/90 mmHg tại cơ sở y tế hoặc trung bình từ 135/85 mmHg khi đo tại nhà theo ngưỡng đang dùng phổ biến tại Việt Nam. Chẩn đoán tăng huyết áp thứ phát đòi hỏi xác định một bệnh, thuốc hoặc chất có quan hệ sinh lý và bằng chứng phù hợp với huyết áp tăng. Mỗi nguyên nhân có tiêu chuẩn riêng về sinh hóa, hình ảnh hoặc chức năng; huyết áp cải thiện sau điều trị đặc hiệu củng cố chẩn đoán nhưng không phải lúc nào cũng xảy ra hoàn toàn.
Điều trị Tăng huyết áp thứ phát
Điều trị đồng thời hai mục tiêu: kiểm soát huyết áp để bảo vệ cơ quan và xử trí căn nguyên. Trước tiên cần ngừng hoặc thay thế yếu tố gây bệnh khi an toàn, điều trị bệnh thận hoặc rối loạn nội tiết, xử trí ngưng thở khi ngủ và cân nhắc can thiệp đối với bất thường mạch máu. Thuốc hạ áp được lựa chọn theo nguyên nhân, bệnh kèm, chức năng thận, kali và thai kỳ. Người có tăng huyết áp cấp cứu, tổn thương cơ quan cấp, cơn u tủy thượng thận hoặc biến chứng nặng cần nhập viện; không được hạ huyết áp quá nhanh ngoài môi trường được theo dõi.
Thuốc hạ áp nền có thể gồm thuốc ức chế men chuyển, chẹn thụ thể angiotensin, chẹn kênh canxi, lợi tiểu và các nhóm khác tùy tình trạng. Với cường aldosterone hai bên hoặc không phẫu thuật, thuốc đối kháng thụ thể mineralocorticoid thường được cân nhắc và cần theo dõi kali, thận. U tiết catecholamine cần chẹn alpha theo kế hoạch chuyên khoa trước phẫu thuật; không dùng chẹn beta đơn độc trước khi kiểm soát alpha. Bệnh thận có albumin niệu thường được cân nhắc thuốc tác động hệ renin–angiotensin nếu không chống chỉ định. Không tự ngừng thuốc gây bệnh hoặc thuốc hạ áp vì có thể gây mất kiểm soát huyết áp.
Nong động mạch thận, có hoặc không đặt stent, được cân nhắc chọn lọc trong loạn sản xơ cơ hoặc một số trường hợp hẹp động mạch thận có biểu hiện nguy cơ cao; không phải mọi hẹp động mạch thận do xơ vữa đều có lợi từ can thiệp. Điều trị áp lực dương khi ngủ là biện pháp chính cho một số người ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ. Nong hoặc đặt stent hẹp eo động mạch chủ có thể được thực hiện tại trung tâm tim mạch. Chỉ định dựa trên mức độ tổn thương, triệu chứng, chức năng cơ quan và khả năng đáp ứng điều trị nội khoa.
Phẫu thuật có thể điều trị căn nguyên trong một số trường hợp: cắt tuyến thượng thận khi cường aldosterone một bên phù hợp; cắt u tủy thượng thận, paraganglioma hoặc khối u tiết cortisol; phẫu thuật tuyến giáp hoặc cận giáp khi có chỉ định; sửa hẹp eo động mạch chủ; hoặc tái tạo mạch trong bệnh mạch thận chọn lọc. Người bệnh cần đánh giá nội tiết, tim mạch, gây mê và kiểm soát huyết áp trước mổ. Phẫu thuật không bảo đảm mọi người sẽ ngừng được thuốc hạ áp.
Chăm sóc hỗ trợ gồm hướng dẫn đo huyết áp tại nhà, rà soát toàn bộ thuốc và thực phẩm bổ sung, hỗ trợ tuân thủ, giảm muối, kiểm soát cân nặng, bỏ thuốc lá và hạn chế rượu bia. Người bị ngưng thở khi ngủ cần sử dụng thiết bị đúng hướng dẫn và cải thiện thói quen ngủ. Điều phối giữa bác sĩ tim mạch, thận, nội tiết, hô hấp, sản khoa hoặc ngoại khoa giúp tránh xét nghiệm trùng lặp và tương tác thuốc. Không dùng sản phẩm quảng cáo “thải độc thận”, “cân bằng hormon” hoặc “hạ áp tự nhiên” thay cho điều trị.
Theo dõi phụ thuộc nguyên nhân nhưng thường gồm huyết áp tại nhà, triệu chứng, mạch, cân nặng, chức năng thận và điện giải. Sau khi đổi thuốc tác động hệ renin–angiotensin, thuốc lợi tiểu hoặc thuốc đối kháng mineralocorticoid, bác sĩ có thể kiểm tra creatinin và kali sớm. Sau điều trị nội tiết hoặc mạch máu cần đánh giá lại hormon, huyết áp và khả năng giảm thuốc. Người dùng thiết bị áp lực dương cần được kiểm tra mức độ tuân thủ. Liên hệ bác sĩ khi huyết áp tăng trở lại, chóng mặt, ngất, yếu cơ, hồi hộp, phù hoặc giảm lượng nước tiểu.
Thời gian điều trị thay đổi rộng. Huyết áp do thuốc hoặc chất có thể cải thiện trong vài ngày đến vài tuần sau khi được thay đổi an toàn; điều trị ngưng thở khi ngủ, bệnh thận hoặc rối loạn nội tiết thường cần nhiều tuần đến nhiều tháng. Sau phẫu thuật, huyết áp có thể giảm sớm nhưng việc điều chỉnh thuốc phải được theo dõi. Nếu bệnh nền không thể chữa khỏi hoặc mạch máu đã tổn thương lâu ngày, người bệnh có thể cần thuốc và tái khám suốt đời.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Tăng huyết áp kéo dài có thể gây đột quỵ, bệnh mạch vành, nhồi máu cơ tim, suy tim, rung nhĩ, bệnh thận mạn, bệnh võng mạc, bệnh động mạch ngoại biên và bóc tách động mạch chủ. Một số căn nguyên có biến chứng riêng: cường aldosterone có thể gây hạ kali và rối loạn nhịp; u tiết catecholamine có thể gây cơn tăng huyết áp, bệnh cơ tim hoặc đột quỵ; hẹp động mạch thận có thể làm suy thận hoặc phù phổi; hội chứng Cushing làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, huyết khối và rối loạn chuyển hóa.
Tiên lượng có thể tốt nếu nguyên nhân được phát hiện sớm và có phương pháp điều trị đặc hiệu. Các trường hợp do thuốc, cường aldosterone một bên, u nội tiết hoặc hẹp eo động mạch chủ có thể cải thiện đáng kể sau xử trí phù hợp. Tuy nhiên, tăng huyết áp có thể không hết hoàn toàn khi bệnh đã kéo dài, người bệnh lớn tuổi, có bệnh thận mạn hoặc đã hình thành tổn thương mạch máu. Tiên lượng cá nhân còn phụ thuộc mức huyết áp, cơ quan bị tổn thương và khả năng tuân thủ theo dõi.
Huyết áp có thể tăng lại nếu bệnh nền tái phát, can thiệp không giải quyết hoàn toàn, ngưng sử dụng thiết bị điều trị ngưng thở khi ngủ, dùng lại thuốc hoặc chất gây tăng huyết áp, hoặc tự giảm thuốc hạ áp. Một số u nội tiết có thể tái phát sau nhiều năm nên cần theo dõi đúng lịch. Giảm nguy cơ bằng cách duy trì tái khám, báo đầy đủ thuốc đang dùng và tiếp tục đo huyết áp ngay cả khi đã điều trị căn nguyên.
Không thể phòng mọi nguyên nhân bẩm sinh, di truyền hoặc khối u. Có thể giảm nguy cơ bằng cách bảo vệ chức năng thận, kiểm soát đái tháo đường, duy trì cân nặng phù hợp, điều trị ngưng thở khi ngủ và tránh chất kích thích. Chỉ dùng thuốc kháng viêm, corticoid, thuốc cảm, thuốc tránh thai nội tiết, thuốc ức chế miễn dịch hoặc thảo dược theo hướng dẫn phù hợp; không tự ngừng thuốc thiết yếu. Người đã mắc bệnh cần kiểm soát huyết áp, lipid, đường huyết và tái khám để phòng biến chứng. Không có vaccine phòng tăng huyết áp thứ phát.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Tăng huyết áp thứ phát
Giảm muối và thực phẩm chế biến sẵn giúp kiểm soát huyết áp dù nguyên nhân là gì; nên hướng tới dưới 5 g muối mỗi ngày nếu không có chỉ định khác. Ưu tiên rau, quả, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, cá và chất béo không bão hòa. Người bệnh thận phải điều chỉnh đạm, kali, phospho hoặc lượng dịch theo chuyên môn; không tự tăng thực phẩm giàu kali khi đang hạ kali hoặc dùng thuốc ảnh hưởng kali. Tránh cam thảo vì có thể gây giữ muối, mất kali và tăng huyết áp.
Khi huyết áp và căn nguyên đã ổn định, người bệnh có thể tích lũy hoạt động aerobic mức vừa qua các buổi ngắn trong tuần, kết hợp bài tập sức mạnh nếu bác sĩ không hạn chế. Cường độ nên tăng từ từ, đặc biệt sau một đợt bệnh cấp hoặc can thiệp.
Ngưng tập và đi khám nếu xuất hiện đau ngực, khó thở bất thường, choáng, yếu liệt hoặc đau đầu dữ dội. Một số nguyên nhân nội tiết, bệnh mạch hoặc hẹp eo động mạch chủ cần chương trình vận động được cá thể hóa.
Dùng máy đo ở bắp tay đã được kiểm định, chọn vòng bít vừa cỡ và tạo điều kiện đo ổn định sau vài phút nghỉ. Ghi lại thời điểm, số đo, mạch, thuốc đã dùng và triệu chứng; những thông tin này có thể giúp bác sĩ liên hệ biến động huyết áp với thuốc hoặc căn nguyên nền.
Không suy diễn nguyên nhân từ một kết quả cao đơn độc và không tự tăng liều. Nếu số đo rất cao lặp lại, đặc biệt kèm triệu chứng, cần liên hệ cơ sở y tế thay vì tiếp tục đo nhiều lần tại nhà.
- Không tự kết luận nguyên nhân từ triệu chứng hoặc kết quả xét nghiệm đơn lẻ.
- Không tự dừng corticoid, thuốc ức chế miễn dịch, thuốc nội tiết hoặc thuốc hạ áp.
- Không dùng thêm thuốc của người khác để hạ nhanh huyết áp.
- Không dùng chẹn beta đơn độc khi nghi u tiết catecholamine nếu chưa được bác sĩ đánh giá.
- Không lạm dụng thuốc kháng viêm, thuốc cảm co mạch, chất kích thích hoặc cam thảo.
- Không trì hoãn cấp cứu để thử mẹo dân gian, thực phẩm chức năng hoặc thuốc chưa được kê.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ nhỏ, tăng huyết áp thứ phát thường gặp tương đối nhiều hơn tăng huyết áp nguyên phát. Nguyên nhân quan trọng gồm bệnh nhu mô thận, bất thường đường tiết niệu, bệnh mạch thận, hẹp eo động mạch chủ, rối loạn nội tiết và thuốc. Ngưỡng huyết áp ở trẻ phụ thuộc tuổi, giới và chiều cao, vì vậy không dùng trực tiếp tiêu chuẩn người lớn cho trẻ nhỏ. Trẻ tăng huyết áp nặng, trẻ dưới 6 tuổi hoặc có kết quả khám bất thường thường cần đánh giá chuyên khoa nhi–thận–tim mạch.
Ở người cao tuổi, cần lưu ý bệnh thận mạn, hẹp động mạch thận do xơ vữa, ngưng thở khi ngủ và thuốc gây tăng huyết áp. Đa thuốc làm tăng nguy cơ tương tác, hạ natri, rối loạn kali, suy thận và tụt huyết áp tư thế. Việc phát hiện một hẹp động mạch thận trên hình ảnh không đồng nghĩa phải can thiệp. Điều trị cần cân bằng giữa kiểm soát huyết áp, bảo vệ thận và phòng chóng mặt, ngất hoặc té ngã.
Tăng huyết áp có trước thai kỳ hoặc xuất hiện trước 20 tuần thường được xếp là tăng huyết áp mạn và có thể do nguyên nhân nguyên phát hoặc thứ phát. Bệnh thận, cường aldosterone, u tiết catecholamine hoặc hẹp eo động mạch chủ cần được đánh giá chuyên khoa vì có thể làm tăng nguy cơ tiền sản giật, sinh non và biến chứng cho mẹ. Nên rà soát thuốc trước khi mang thai; thuốc ức chế men chuyển và chẹn thụ thể angiotensin thường không dùng trong thai kỳ. Đau đầu dữ dội, nhìn mờ, đau thượng vị, khó thở hoặc phù tăng nhanh cần khám cấp cứu.
Việc điều trị phụ thuộc nguyên nhân, thuốc sử dụng và tình trạng trẻ. Nhiều thuốc hạ áp có thể lựa chọn trong thời kỳ cho con bú, nhưng một số thuốc nội tiết hoặc thuốc dùng quanh phẫu thuật cần đánh giá riêng. Không tự ngừng cho bú hoặc ngừng thuốc thiết yếu. Người mẹ cần theo dõi huyết áp sau sinh vì huyết áp có thể dao động, tiền sản giật có thể xuất hiện muộn và bệnh nền như bệnh thận hoặc u nội tiết vẫn cần tiếp tục được xử trí.
Người ghép tạng hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch có nguy cơ tăng huyết áp do bệnh thận, corticoid, thuốc ức chế calcineurin và tương tác thuốc. Nhiễm trùng, tổn thương thận cấp và thay đổi dịch cũng có thể làm huyết áp tăng nhanh. Không tự giảm thuốc chống thải ghép hoặc corticoid. Cần theo dõi huyết áp, creatinin, điện giải và nồng độ thuốc khi được chỉ định; đi khám sớm khi phù, giảm lượng nước tiểu, đau đầu nặng hoặc huyết áp tăng mới xuất hiện.
Bệnh thận mạn, đái tháo đường, suy tim, bệnh mạch vành, bệnh tuyến giáp, béo phì và ngưng thở khi ngủ ảnh hưởng trực tiếp đến lựa chọn xét nghiệm, thuốc và mục tiêu huyết áp. Người bệnh thận cần theo dõi creatinin, kali và albumin niệu; người có bệnh tim cần đánh giá nguy cơ thiếu máu cơ tim hoặc rối loạn nhịp. Điều trị nguyên nhân phải phối hợp với kiểm soát lipid, đường huyết, thuốc lá và các yếu tố nguy cơ tim mạch khác.
Sau phẫu thuật điều trị căn nguyên, huyết áp có thể giảm nhanh và gây tụt huyết áp nếu tiếp tục phác đồ cũ, vì vậy thuốc phải được bác sĩ điều chỉnh. Sau cắt tuyến thượng thận có thể cần theo dõi kali, natri, cortisol hoặc chức năng thận tùy bệnh. Đau, truyền dịch, thiếu oxy và thuốc quanh mổ cũng có thể làm huyết áp tăng tạm thời. Cần báo ngay khi chóng mặt, ngất, đau ngực, khó thở, yếu cơ nặng hoặc lượng nước tiểu giảm.
Câu hỏi thường gặp về Tăng huyết áp thứ phát
Tăng huyết áp thứ phát có một nguyên nhân cụ thể có thể xác định, chẳng hạn bệnh thận, cường aldosterone, ngưng thở khi ngủ hoặc thuốc gây tăng huyết áp. Tăng huyết áp nguyên phát hình thành từ nhiều yếu tố di truyền và lối sống nhưng không tìm thấy một căn nguyên đơn lẻ. Hai thể có thể gây cùng biến chứng nên đều phải kiểm soát huyết áp. Điểm khác biệt quan trọng là điều trị đúng nguyên nhân thứ phát có thể làm huyết áp cải thiện mạnh và đôi khi giúp giảm hoặc ngừng thuốc dưới giám sát y tế.
Một số trường hợp có thể cải thiện rất rõ hoặc hết tăng huyết áp sau khi loại bỏ nguyên nhân, như ngừng an toàn thuốc gây bệnh, phẫu thuật một số u nội tiết hoặc sửa hẹp eo động mạch chủ. Tuy nhiên, kết quả không giống nhau ở mọi người. Nếu tăng huyết áp đã kéo dài, thành mạch và thận có thể bị tổn thương nên người bệnh vẫn cần thuốc. Các nguyên nhân mạn tính như bệnh thận hoặc ngưng thở khi ngủ thường cần quản lý lâu dài. Không tự ngừng thuốc dù đã điều trị căn nguyên.
Các dấu hiệu gợi ý gồm tăng huyết áp ở trẻ em hoặc người trẻ; huyết áp tăng đột ngột hay rất cao; trước đây ổn định nhưng bỗng khó kiểm soát; không đạt mục tiêu dù dùng ít nhất ba thuốc phù hợp; hạ kali; suy thận hoặc chức năng thận xấu nhanh; ngáy và ngưng thở khi ngủ; cơn đau đầu, hồi hộp, vã mồ hôi; hoặc mạch chân yếu. Đây chỉ là dấu hiệu định hướng. Bác sĩ vẫn phải xác nhận bằng bệnh sử, xét nghiệm và hình ảnh thích hợp.
Có. Thuốc kháng viêm không steroid, corticoid, một số thuốc tránh thai nội tiết, thuốc cảm hoặc thuốc nhỏ mũi có chất co mạch, thuốc kích thích, thuốc ức chế miễn dịch và erythropoietin có thể làm huyết áp tăng ở một số người. Cam thảo và một số sản phẩm giảm cân hoặc tăng lực cũng có thể gây tác động tương tự. Hãy cung cấp cho bác sĩ danh sách đầy đủ thuốc, thảo dược và chất bổ sung. Không tự ngừng thuốc kê đơn, đặc biệt corticoid hoặc thuốc chống thải ghép.
Không. Khi huyết áp từ 180/120 mmHg trở lên, ưu tiên là đo lại đúng kỹ thuật và đánh giá dấu hiệu tổn thương cơ quan. Nếu có đau ngực, khó thở, yếu liệt, nói khó, lú lẫn, co giật hoặc giảm thị lực, hãy gọi 115. Không tự thử thuốc mới, uống thêm liều hoặc tìm cách “giải độc” tại nhà. Việc tìm nguyên nhân thứ phát cần được thực hiện sau khi tình trạng an toàn, bằng xét nghiệm và hình ảnh được lựa chọn theo biểu hiện lâm sàng.
Bài viết cung cấp kiến thức tham khảo về tăng huyết áp có nguyên nhân và không thay thế quy trình chẩn đoán của bác sĩ. Việc tìm căn nguyên thường cần khám, xét nghiệm và hình ảnh chuyên biệt; người đọc không nên tự ngừng thuốc nghi ngờ gây tăng huyết áp hoặc tự điều trị theo một kết quả xét nghiệm đơn lẻ. Khi xuất hiện dấu hiệu cấp, hãy đến cơ sở y tế hoặc gọi 115.

