Hẹp động mạch thận là tình trạng lòng động mạch đưa máu đến một hoặc cả hai thận bị thu hẹp, làm giảm tưới máu thận và có thể kích hoạt hệ renin - angiotensin gây tăng huyết áp. Nguyên nhân thường gặp nhất ở người lớn tuổi là xơ vữa động mạch; ở người trẻ, đặc biệt nữ giới, loạn sản xơ cơ là nguyên nhân quan trọng. Bệnh có thể không gây triệu chứng rõ ràng và được nghi ngờ khi tăng huyết áp xuất hiện sớm, đột ngột nặng lên, khó kiểm soát, chức năng thận giảm hoặc xảy ra phù phổi cấp tái diễn. Siêu âm Doppler, chụp cắt lớp mạch máu, cộng hưởng từ mạch máu và xét nghiệm chức năng thận hỗ trợ chẩn đoán. Phần lớn người bệnh được điều trị bằng kiểm soát huyết áp và nguy cơ tim mạch; nong mạch hoặc đặt stent chỉ phù hợp với một số trường hợp chọn lọc khi điều trị nội khoa không đủ hoặc có biến chứng nguy hiểm.
Hẹp động mạch thận là bệnh gì?
Hẹp động mạch thận là sự thu hẹp một hoặc nhiều động mạch cấp máu cho thận. Khi mức hẹp đủ nặng, thận nhận ít máu và hiểu nhầm rằng huyết áp toàn thân đang thấp, từ đó giải phóng renin và kích hoạt các cơ chế giữ muối, giữ nước, co mạch. Kết quả là tăng huyết áp do mạch máu thận và đôi khi giảm chức năng thận.
Không phải mọi hình ảnh hẹp đều gây bệnh có ý nghĩa. Một số người có hẹp giải phẫu nhưng huyết áp và chức năng thận ổn định. Vì vậy, quyết định điều trị không chỉ dựa vào phần trăm hẹp mà còn dựa vào diễn tiến huyết áp, eGFR, phù phổi, protein niệu, kích thước thận và khả năng đáp ứng với điều trị nội khoa.
| Tên bệnh | Hẹp động mạch thận |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Renal artery stenosis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bệnh mạch máu thận; hẹp động mạch nuôi thận; renovascular disease; renovascular hypertension khi gây tăng huyết áp |
| Mã ICD-10 | I70.1 đối với xơ vữa động mạch thận; Q27.1 chỉ dùng cho hẹp động mạch thận bẩm sinh |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Thận - Tiết niệu và Tim mạch; bệnh mạch máu thận gây tăng huyết áp thứ phát |
| Cơ quan ảnh hưởng | Động mạch thận, nhu mô thận, hệ tim mạch; có thể ảnh hưởng tim, não và mạch máu toàn thân qua tăng huyết áp |
| Tính chất bệnh | Thường là bệnh mạn tính, không lây; nguyên nhân phổ biến gồm xơ vữa động mạch và loạn sản xơ cơ |
| Mức độ phổ biến | Không hiếm ở người lớn tuổi có xơ vữa nhưng chỉ một phần gây biểu hiện lâm sàng đáng kể |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Hẹp động mạch thận
Giảm áp lực tưới máu tại thận kích thích tế bào cận cầu thận tiết renin. Hệ renin - angiotensin - aldosterone làm co mạch, giữ natri và nước, từ đó nâng huyết áp. Ở hẹp một bên, thận đối diện có thể tăng thải natri nhưng vẫn chịu tác động của huyết áp cao. Ở hẹp hai bên hoặc hẹp động mạch của thận đơn độc, lọc cầu thận phụ thuộc nhiều vào angiotensin II; một số thuốc tác động hệ này có thể làm creatinin tăng rõ, đòi hỏi theo dõi. Thiếu máu kéo dài còn gây teo thận và bệnh thận thiếu máu cục bộ.
- Do xơ vữa động mạch: thường ở đoạn gần động mạch thận, hay kèm bệnh mạch vành hoặc mạch ngoại biên.
- Do loạn sản xơ cơ: không do xơ vữa, thường ở đoạn giữa - xa và có hình ảnh dạng chuỗi hạt.
- Nguyên nhân khác: viêm mạch, bóc tách, chèn ép, bức xạ, sau ghép thận hoặc hẹp bẩm sinh.
- Một bên hoặc hai bên: có ý nghĩa khác nhau đối với chức năng thận và lựa chọn thuốc.
Hẹp do xơ vữa tăng theo tuổi và thường gặp hơn ở người có hút thuốc, đái tháo đường, tăng lipid máu hoặc bệnh động mạch ở vị trí khác. Loạn sản xơ cơ thường được phát hiện ở phụ nữ trung niên nhưng có thể gặp ở mọi giới và tuổi. Dữ liệu tỷ lệ mắc có triệu chứng tại Việt Nam còn chưa đầy đủ.
Bệnh hình thành do tổn thương hoặc bất thường thành động mạch làm lòng mạch hẹp dần hay đột ngột. Đây không phải bệnh truyền nhiễm và không có đường lây.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Hẹp động mạch thận
- Xơ vữa động mạch: mảng xơ vữa tại gốc động mạch thận, liên quan nguy cơ tim mạch toàn thân.
- Loạn sản xơ cơ: cấu trúc thành động mạch phát triển bất thường, không do viêm hay xơ vữa.
- Ít gặp: viêm động mạch, huyết khối, bóc tách, u chèn ép, chấn thương, phẫu thuật hoặc hẹp tại động mạch thận ghép.
- Có thể thay đổi: hút thuốc, tăng huyết áp, cholesterol cao, đái tháo đường, béo phì và ít vận động đối với thể xơ vữa.
- Không thay đổi được: tuổi cao, tiền sử gia đình bệnh mạch máu, nữ giới và một số yếu tố liên quan loạn sản xơ cơ.
Người có bệnh mạch vành, bệnh động mạch ngoại biên, phình động mạch chủ, hút thuốc lâu năm hoặc tăng huyết áp kháng trị có nguy cơ cao hơn. Người trẻ tăng huyết áp sớm, đặc biệt phụ nữ, cần được cân nhắc loạn sản xơ cơ khi có dấu hiệu phù hợp.
Triệu chứng và dấu hiệu của Hẹp động mạch thận
Nhiều trường hợp không có triệu chứng trực tiếp. Biểu hiện chủ yếu là tăng huyết áp khó kiểm soát hoặc suy giảm chức năng thận. Đôi khi bệnh biểu hiện bằng phù phổi cấp đột ngột, nhất là hẹp hai bên nặng. Đau hông lưng không phải triệu chứng điển hình của hẹp mạn do xơ vữa.
- Huyết áp cao khó kiểm soát: cần nhiều thuốc hoặc tăng nặng dù tuân thủ điều trị.
- Creatinin tăng hoặc eGFR giảm: đặc biệt sau thay đổi thuốc ảnh hưởng hệ renin - angiotensin.
- Âm thổi vùng bụng: có thể được bác sĩ nghe thấy nhưng không đủ để chẩn đoán.
- Phù hoặc khó thở: xuất hiện khi giữ muối nước hoặc suy tim.
- Phù phổi cấp tái diễn không giải thích được.
- Thận một bên nhỏ dần trên siêu âm.
- Đau hông lưng đột ngột khi có huyết khối hoặc bóc tách động mạch, là tình huống hiếm nhưng nặng.
Nên đặt lịch khám: khi huyết áp khó kiểm soát, xuất hiện trước 30 tuổi hoặc nặng lên nhanh sau 55 tuổi. Cần khám trong ngày: khi huyết áp rất cao kèm đau đầu, nhìn mờ, tiểu ít hoặc creatinin tăng. Cần tái khám sớm: sau khi bắt đầu hoặc chỉnh thuốc nếu có chóng mặt, huyết áp thấp, tăng kali hoặc suy giảm chức năng thận.
- Khó thở dữ dội, ho bọt hồng hoặc phù phổi cấp.
- Đau ngực, yếu liệt một bên, nói khó, lú lẫn hoặc co giật.
- Huyết áp rất cao kèm tổn thương cơ quan, tiểu rất ít hoặc đau hông lưng đột ngột dữ dội.
Chẩn đoán Hẹp động mạch thận
Chẩn đoán bắt đầu từ bối cảnh lâm sàng gợi ý, sau đó dùng xét nghiệm và hình ảnh để xác định giải phẫu và ảnh hưởng chức năng. Không nên sàng lọc tràn lan ở người tăng huyết áp ổn định vì nhiều hẹp giải phẫu không thay đổi xử trí. Bác sĩ cân nhắc khả năng kết quả sẽ ảnh hưởng đến quyết định điều trị.
Bác sĩ đo huyết áp hai tay, đánh giá phù, dấu suy tim và bệnh mạch ngoại biên, nghe âm thổi bụng, kiểm tra mạch và hỏi lịch sử thuốc. Tuổi khởi phát tăng huyết áp, số thuốc đang dùng, hút thuốc và các đợt phù phổi là dữ liệu quan trọng.
- Creatinin, eGFR và điện giải: đánh giá chức năng thận và kali trước, sau điều chỉnh thuốc.
- Tổng phân tích nước tiểu, albumin niệu: giúp đánh giá tổn thương thận khác; protein niệu nhiều có thể gợi ý bệnh nhu mô thận.
- Lipid máu và đường huyết: phân tầng nguy cơ xơ vữa.
- Renin huyết tương: không đủ độ chính xác để dùng đơn độc trong chẩn đoán thường quy.
Siêu âm Doppler động mạch thận là phương tiện không xâm lấn, không tia xạ nhưng phụ thuộc kỹ thuật và thể trạng. CT mạch máu cho hình ảnh giải phẫu tốt nhưng dùng tia X và cản quang iod. MR mạch máu tránh tia X nhưng có giới hạn ở một số người suy thận hoặc có thiết bị kim loại. Chụp mạch xâm lấn là tiêu chuẩn giải phẫu và cho phép can thiệp, nhưng có nguy cơ chảy máu, tổn thương mạch và thận do cản quang.
Không có một ngưỡng hình ảnh duy nhất quyết định điều trị cho mọi người. Chẩn đoán có ý nghĩa lâm sàng dựa trên bằng chứng hẹp đáng kể kết hợp tăng huyết áp hoặc suy chức năng thận phù hợp, sau khi loại trừ nguyên nhân khác. Đánh giá chênh áp qua tổn thương hoặc các thông số Doppler có thể hỗ trợ khi cân nhắc tái thông mạch.
Điều trị Hẹp động mạch thận
Điều trị ưu tiên kiểm soát huyết áp và nguy cơ tim mạch, bảo tồn chức năng thận và xử trí biến chứng. Phần lớn hẹp do xơ vữa được quản lý nội khoa ban đầu. Tái thông mạch được xem xét chọn lọc khi huyết áp kháng trị, chức năng thận xấu đi, phù phổi tái diễn hoặc loạn sản xơ cơ phù hợp. Tình trạng cấp có phù phổi, thiếu máu thận hoặc tăng huyết áp ác tính có thể cần nhập viện.
Các nhóm thuốc hạ huyết áp được lựa chọn theo bệnh cảnh; thuốc ức chế hệ renin - angiotensin có thể hiệu quả nhưng cần theo dõi creatinin và kali, đặc biệt khi hẹp hai bên hoặc thận đơn độc. Statin và thuốc chống kết tập tiểu cầu có thể được chỉ định trong bệnh xơ vữa tùy nguy cơ tổng thể. Không tự ngừng thuốc khi creatinin thay đổi mà cần liên hệ bác sĩ để đánh giá nguyên nhân.
Nong mạch, có hoặc không đặt stent, được cân nhắc khi có lợi ích lâm sàng dự kiến rõ. Loạn sản xơ cơ thường đáp ứng với nong bóng đơn thuần hơn thể xơ vữa. Hẹp do xơ vữa không phải lúc nào cũng cải thiện sau stent. Rủi ro gồm chảy máu, bóc tách, tắc mạch cholesterol, tổn thương thận do cản quang và tái hẹp.
Phẫu thuật tái tạo hoặc bắc cầu động mạch thận hiện ít dùng hơn và thường dành cho tổn thương giải phẫu phức tạp, cần phẫu thuật động mạch chủ đồng thời hoặc thất bại với can thiệp nội mạch. Quyết định cần hội chẩn tim mạch, thận và phẫu thuật mạch máu.
Ngừng hút thuốc, vận động phù hợp, giảm cân khi thừa cân, kiểm soát đường huyết và hạn chế muối giúp giảm nguy cơ tim mạch. Tuân thủ thuốc và ghi nhật ký huyết áp hỗ trợ đánh giá đáp ứng. Không dùng sản phẩm “thông mạch” không rõ bằng chứng.
Theo dõi gồm huyết áp tại nhà, creatinin, eGFR, kali, triệu chứng suy tim và tác dụng phụ thuốc. Hình ảnh lặp lại khi có thay đổi lâm sàng hoặc sau can thiệp theo kế hoạch. Cần báo bác sĩ khi huyết áp tăng đột ngột, tiểu ít, phù, khó thở hoặc chóng mặt nhiều.
Hẹp do xơ vữa là bệnh mạn tính cần kiểm soát nguy cơ lâu dài. Huyết áp có thể cải thiện trong vài tuần sau điều chỉnh thuốc hoặc can thiệp, nhưng đáp ứng khác nhau. Sau nong mạch hoặc stent vẫn cần theo dõi vì có thể tái hẹp và bệnh xơ vữa toàn thân tiếp tục tiến triển.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Tăng huyết áp kháng trị và tổn thương tim, não, mắt.
- Bệnh thận thiếu máu cục bộ, teo thận và bệnh thận mạn.
- Suy tim hoặc phù phổi cấp tái diễn.
- Biến cố xơ vữa như nhồi máu cơ tim, đột quỵ và bệnh động mạch ngoại biên.
- Biến chứng can thiệp gồm tổn thương thận do cản quang, tắc mạch và tái hẹp.
Tiên lượng phụ thuộc nguyên nhân, mức độ hẹp, chức năng thận nền, khả năng kiểm soát huyết áp và gánh nặng xơ vữa toàn thân. Nhiều người ổn định với điều trị nội khoa. Khả năng phục hồi chức năng thận sau tái thông không chắc chắn, nhất là khi thận đã teo hoặc tổn thương mạn kéo dài.
Hẹp có thể tiến triển hoặc tái hẹp sau can thiệp. Nguy cơ cao hơn khi tiếp tục hút thuốc, kiểm soát lipid kém hoặc có tổn thương mạch phức tạp. Theo dõi huyết áp, chức năng thận và hình ảnh theo chỉ định giúp phát hiện sớm.
Giảm nguy cơ xơ vữa bằng không hút thuốc, kiểm soát huyết áp, cholesterol, đái tháo đường, cân nặng và vận động. Loạn sản xơ cơ không có biện pháp phòng ngừa đã được chứng minh. Phòng biến chứng cần dùng thuốc đúng chỉ định và tái khám định kỳ.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Hẹp động mạch thận
Ưu tiên chế độ ăn ít muối, nhiều thực phẩm ít chế biến, rau quả và chất béo không bão hòa. Lượng kali và đạm cần cá thể hóa nếu có bệnh thận mạn hoặc dùng thuốc làm tăng kali. Không tự dùng muối kali hoặc chế độ ăn cực đoan.
Vận động aerobic và sức mạnh mức phù hợp có lợi cho huyết áp và tim mạch. Người có huyết áp chưa kiểm soát, đau ngực hoặc suy tim cần được đánh giá trước khi tập nặng. Ngủ đủ và hạn chế rượu cũng hỗ trợ kiểm soát huyết áp.
Đo huyết áp bằng máy đã được kiểm định, ngồi nghỉ trước đo và ghi lại thời gian cùng thuốc đã dùng. Theo dõi cân nặng, phù, khó thở và lượng nước tiểu tương đối. Không tự thay đổi thuốc chỉ dựa trên một lần đo bất thường.
- Không tự ngừng thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc bảo vệ tim mạch.
- Không dùng thuốc chống viêm không steroid kéo dài khi chưa hỏi bác sĩ.
- Không hút thuốc hoặc dùng sản phẩm “làm sạch mạch máu” không rõ thành phần.
- Không trì hoãn cấp cứu khi khó thở, đau ngực hoặc dấu hiệu đột quỵ.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Hẹp động mạch thận ở trẻ hiếm hơn và thường liên quan bất thường bẩm sinh, loạn sản xơ cơ, hội chứng mạch máu hoặc sau ghép thận. Tăng huyết áp có thể biểu hiện bằng đau đầu, co giật hoặc chậm phát triển. Chẩn đoán và điều trị cần trung tâm chuyên khoa nhi.
Ở người cao tuổi, xơ vữa thường lan tỏa và đi kèm bệnh mạch vành, bệnh động mạch ngoại biên, suy tim và đa thuốc. Mục tiêu huyết áp cần cá thể hóa để tránh tụt huyết áp, té ngã và giảm tưới máu thận.
Tăng huyết áp do hẹp động mạch thận trong thai kỳ cần phối hợp sản khoa, tim mạch và thận học. Một số thuốc hạ huyết áp thường dùng ngoài thai kỳ không phù hợp khi mang thai. Siêu âm Doppler được ưu tiên; can thiệp chỉ cân nhắc khi lợi ích vượt nguy cơ.
Nhiều thuốc hạ huyết áp có thể dùng trong thời kỳ cho con bú nhưng lựa chọn phụ thuộc hoạt chất, liều, tuổi trẻ và chức năng thận của mẹ. Không tự ngừng cho bú hoặc ngừng thuốc; cần được bác sĩ điều chỉnh.
Suy giảm miễn dịch không phải nguyên nhân điển hình, nhưng viêm mạch hoặc biến chứng sau ghép có thể liên quan hẹp động mạch thận. Biểu hiện có thể phức tạp bởi nhiễm trùng và thuốc ức chế miễn dịch, cần đánh giá chuyên khoa.
Đái tháo đường, bệnh mạch vành, suy tim, bệnh động mạch ngoại biên và bệnh thận mạn làm tăng nguy cơ biến cố. Điều trị phải cân bằng giữa kiểm soát huyết áp, tưới máu thận và tác dụng phụ của thuốc.
Sau can thiệp hoặc phẫu thuật mạch thận, cần theo dõi vị trí chọc mạch, chảy máu, đau, lượng nước tiểu, huyết áp và creatinin. Đau tăng, chân lạnh, tiểu ít, sốt hoặc khối sưng tại bẹn cần báo ngay.
Câu hỏi thường gặp về Hẹp động mạch thận
Hẹp động mạch thận có thể nguy hiểm khi gây tăng huyết áp khó kiểm soát, suy giảm chức năng thận hoặc phù phổi cấp. Tuy nhiên, không phải mọi chỗ hẹp trên hình ảnh đều gây hậu quả nghiêm trọng. Mức nguy cơ phụ thuộc hẹp một hay hai bên, nguyên nhân, mức tổn thương thận và bệnh tim mạch đi kèm. Điều trị nguy cơ xơ vữa và theo dõi sát giúp giảm biến chứng.
Loạn sản xơ cơ có thể cải thiện rõ sau nong mạch ở người phù hợp. Với hẹp do xơ vữa, bệnh mạch máu nền thường là mạn tính và không thể xem là chữa khỏi hoàn toàn; mục tiêu là kiểm soát huyết áp, bảo vệ thận và giảm biến cố tim mạch. Đặt stent không bảo đảm huyết áp trở về bình thường và không phù hợp cho tất cả người bệnh.
Không. Nhiều người hẹp do xơ vữa ổn định có thể được điều trị bằng thuốc và kiểm soát nguy cơ tim mạch. Can thiệp thường được cân nhắc khi huyết áp vẫn kháng trị, chức năng thận xấu đi, có phù phổi tái diễn hoặc bệnh không do xơ vữa phù hợp. Quyết định dựa trên toàn bộ bệnh cảnh, không chỉ phần trăm hẹp.
Một số thuốc tác động hệ renin - angiotensin có thể làm creatinin tăng, đặc biệt ở hẹp hai bên hoặc hẹp động mạch của thận đơn độc. Tuy vậy, thuốc vẫn có lợi ở nhiều người nếu được dùng và theo dõi đúng. Bác sĩ thường kiểm tra creatinin và kali sau khi bắt đầu hoặc tăng liều. Không tự ngừng thuốc; sự thay đổi xét nghiệm cần được đánh giá trong bối cảnh huyết áp, mất nước và thuốc khác.
Nên hạn chế muối, giảm thực phẩm chế biến sẵn, tránh hút thuốc và duy trì chế độ ăn tốt cho tim mạch. Nếu có bệnh thận mạn hoặc kali cao, lượng kali, đạm và nước cần được cá thể hóa. Không dùng muối thay thế chứa kali hoặc thực phẩm bổ sung “hạ áp” khi chưa hỏi bác sĩ, vì chúng có thể tương tác thuốc hoặc làm rối loạn điện giải.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

