Tăng sản thượng thận bẩm sinh là nhóm rối loạn di truyền làm thiếu một enzym cần cho quá trình tổng hợp hormone ở vỏ tuyến thượng thận. Thể thường gặp nhất là thiếu 21-hydroxylase, gây giảm cortisol, đôi khi giảm aldosterone và tăng sản xuất androgen. Trẻ thể mất muối có thể nôn, bỏ bú, mất nước, sụt cân, hạ natri, tăng kali và rơi vào cơn suy thượng thận; trẻ gái có thể có cơ quan sinh dục ngoài khác biệt, còn trẻ trai đôi khi không có dấu hiệu rõ lúc sinh.
Thể không cổ điển nhẹ hơn và có thể biểu hiện muộn bằng dậy thì sớm, mụn, rậm lông, kinh không đều hoặc khó sinh sản. Chẩn đoán sớm, thay thế hormone phù hợp, kế hoạch tăng liều khi stress và theo dõi tăng trưởng giúp giảm biến chứng và hỗ trợ chất lượng sống lâu dài.
Tăng sản thượng thận bẩm sinh là bệnh gì?
Tăng sản thượng thận bẩm sinh là tên chung của các rối loạn di truyền làm suy giảm enzym trong con đường tổng hợp cortisol. Khi cortisol giảm, tuyến yên tăng tiết ACTH, kích thích vỏ thượng thận phì đại và tích lũy tiền chất steroid. Tùy enzym bị thiếu, cơ thể có thể thiếu aldosterone, thừa androgen hoặc tích lũy steroid gây tăng huyết áp.
Thuật ngữ không đồng nghĩa với một bệnh duy nhất. Thiếu 21-hydroxylase là thể phổ biến nhất, nhưng còn thiếu 11β-hydroxylase, 17α-hydroxylase/17,20-lyase, 3β-hydroxysteroid dehydrogenase và các rối loạn hiếm khác. Thể cổ điển thường xuất hiện sớm và nặng; thể không cổ điển có hoạt tính enzym còn lại nên biểu hiện muộn hơn.
| Tên bệnh | Tăng sản thượng thận bẩm sinh |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Congenital adrenal hyperplasia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | CAH; tăng sản tuyến thượng thận bẩm sinh; hội chứng thượng thận–sinh dục |
| Mã ICD-10 | E25.0 |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; bệnh di truyền của vỏ tuyến thượng thận |
| Cơ quan ảnh hưởng | Vỏ tuyến thượng thận là cơ quan chính; cân bằng muối nước, cơ quan sinh dục, tăng trưởng, xương, sinh sản và chuyển hóa có thể bị ảnh hưởng. |
| Tính chất bệnh | Nhóm bệnh di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường, bẩm sinh, không lây; có thể gây thiếu cortisol, thiếu aldosterone và thừa androgen. |
| Mức độ phổ biến | Bệnh hiếm; thiếu 21-hydroxylase chiếm phần lớn trường hợp. Tần suất thay đổi theo dân số và chương trình sàng lọc sơ sinh. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Tăng sản thượng thận bẩm sinh
Biến thể gen làm giảm hoạt tính enzym steroidogenesis. Cortisol giảm dẫn đến ACTH tăng kéo dài và tăng sản vỏ thượng thận. Trong thiếu 21-hydroxylase, tiền chất bị chuyển sang sản xuất androgen, gây nam hóa hoặc dậy thì sớm; nếu aldosterone cũng thiếu, thận mất natri, giữ kali, giảm thể tích và có thể sốc. Điều trị glucocorticoid thay thế cortisol đồng thời giảm ACTH, nhưng dùng quá mức có thể gây chậm tăng trưởng và biến chứng chuyển hóa.
- Thiếu 21-hydroxylase thể cổ điển mất muối: thiếu cortisol và aldosterone nặng, nguy cơ cơn suy thượng thận.
- Thể cổ điển nam hóa đơn thuần: thừa androgen rõ nhưng giữ muối tương đối.
- Thể không cổ điển: thiếu enzym một phần, biểu hiện muộn và thường nhẹ hơn.
- Các thể enzym hiếm: kiểu hormone và huyết áp khác nhau, cần chẩn đoán chuyên sâu.
Thiếu 21-hydroxylase chiếm đa số ca tăng sản thượng thận bẩm sinh. Thể cổ điển là bệnh hiếm nhưng có ý nghĩa trong sàng lọc sơ sinh vì trẻ trai có thể không có dấu hiệu ngoài rõ. Tần suất thể không cổ điển cao hơn ở một số nhóm dân tộc. Dữ liệu đại diện cho Việt Nam còn hạn chế và chương trình sàng lọc có thể khác giữa cơ sở.
Bệnh không do phơi nhiễm hay lây truyền. Cơ chế hình thành là di truyền: cha và mẹ mang biến thể có thể truyền cho con qua tế bào sinh dục. Nguy cơ cụ thể cần được tư vấn di truyền dựa trên kết quả xét nghiệm của gia đình.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Tăng sản thượng thận bẩm sinh
Nguyên nhân là biến thể gây bệnh ở gen mã hóa enzym hoặc protein tham gia tổng hợp steroid thượng thận. Thiếu 21-hydroxylase liên quan gen CYP21A2. Bệnh di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường: trẻ mắc bệnh thường nhận một biến thể gây bệnh từ mỗi cha mẹ.
Yếu tố không thay đổi được gồm cha mẹ mang biến thể gây bệnh, anh chị em mắc bệnh, hôn nhân cận huyết và thuộc quần thể có tần suất biến thể cao. Không có lối sống nào của cha mẹ được chứng minh là gây bệnh. Nhiễm trùng, sốt, chấn thương hoặc phẫu thuật là yếu tố khởi phát cơn suy thượng thận ở người đã mắc bệnh.
Trẻ sơ sinh có sàng lọc 17-hydroxyprogesterone bất thường, cơ quan sinh dục ngoài khác biệt, nôn mất nước, tăng kali hoặc tiền sử gia đình cần đánh giá khẩn. Trẻ dậy thì sớm, tăng trưởng nhanh rồi thấp cuối cùng, và nữ giới rậm lông hoặc kinh không đều cũng có thể cần xét nghiệm thể không cổ điển.
Triệu chứng và dấu hiệu của Tăng sản thượng thận bẩm sinh
Biểu hiện phụ thuộc mức thiếu enzym, giới tính nhiễm sắc thể và tuổi. Thể mất muối có thể xuất hiện trong những tuần đầu đời với suy tuần hoàn. Thể nam hóa gây thay đổi cơ quan sinh dục ngoài hoặc dậy thì sớm. Thể không cổ điển có thể không triệu chứng đến tuổi thiếu niên hoặc trưởng thành.
- Trẻ sơ sinh mất muối: bú kém, nôn, sụt cân, mất nước và lừ đừ.
- Khác biệt cơ quan sinh dục ngoài ở trẻ gái: do tiếp xúc androgen trước sinh.
- Dậy thì sớm hoặc tăng trưởng nhanh: tuổi xương tiến triển nhưng chiều cao trưởng thành có thể giảm.
- Rậm lông, mụn, kinh không đều: thường gặp ở nữ thể không cổ điển.
- Khó sinh sản: có thể do rối loạn phóng noãn hoặc kiểm soát hormone chưa tối ưu.
- Tăng huyết áp ở một số thể thiếu 11β-hydroxylase hoặc 17α-hydroxylase.
- Hạ đường huyết, co giật hoặc sốc trong cơn suy thượng thận.
- Khối mô thượng thận lạc chỗ ở tinh hoàn gây ảnh hưởng sinh sản nam.
- Rối loạn phát triển giới tính ở các thể enzym hiếm.
Nên đặt lịch khám: khi trẻ dậy thì sớm, tăng trưởng bất thường hoặc nữ giới rậm lông, kinh không đều. Cần khám trong ngày: khi người đã mắc bệnh sốt cao, nôn, tiêu chảy hoặc không uống được thuốc. Cần tái khám sớm: khi tăng trưởng chậm, tăng cân nhanh, huyết áp thay đổi hoặc dấu thừa androgen tăng.
- Trẻ sơ sinh bỏ bú, nôn liên tục, sụt cân, lừ đừ, da lạnh hoặc ít tiểu.
- Người đã chẩn đoán có nôn không giữ được thuốc, đau bụng, yếu lả, lú lẫn, co giật hoặc ngất.
- Dấu sốc như mạch nhanh, huyết áp thấp, thở bất thường hoặc giảm đáp ứng.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu, thực hiện thuốc cấp cứu theo kế hoạch đã được bác sĩ huấn luyện; không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Tăng sản thượng thận bẩm sinh
Chẩn đoán phối hợp sàng lọc sơ sinh, điện giải, steroid đặc hiệu, nghiệm pháp kích thích ACTH và xét nghiệm gen khi cần. Kết quả 17-hydroxyprogesterone ở trẻ sinh non hoặc bệnh nặng có thể dương tính giả, nên cần diễn giải theo tuổi thai, tuổi sau sinh và phương pháp xét nghiệm.
Bác sĩ đánh giá tình trạng mất nước, huyết áp, sắc tố da, cơ quan sinh dục ngoài, chiều cao, cân nặng, tốc độ tăng trưởng và giai đoạn dậy thì. Ở người lớn, hỏi kinh nguyệt, rậm lông, khả năng sinh sản, tiền sử cơn suy thượng thận và việc dùng glucocorticoid.
- 17-hydroxyprogesterone: xét nghiệm trọng tâm cho thiếu 21-hydroxylase; giá trị phụ thuộc thời điểm và phương pháp.
- ACTH, cortisol, renin, aldosterone và điện giải: đánh giá thiếu glucocorticoid, mineralocorticoid và mất muối.
- Nghiệm pháp kích thích ACTH: làm rõ trường hợp không điển hình hoặc thể không cổ điển.
- Hồ sơ steroid bằng khối phổ: hỗ trợ phân biệt thể enzym.
- Xét nghiệm CYP21A2 hoặc panel gen: xác nhận, tư vấn di truyền và giải quyết trường hợp khó.
Hình ảnh không phải xét nghiệm chẩn đoán chính. Siêu âm vùng chậu có thể đánh giá cơ quan sinh dục trong khi có khác biệt phát triển giới tính. X-quang tuổi xương dùng theo dõi ảnh hưởng androgen. Siêu âm tinh hoàn được cân nhắc ở nam trưởng thành nguy cơ mô thượng thận lạc chỗ.
Thiếu 21-hydroxylase được xác định bằng nồng độ 17-hydroxyprogesterone tăng rõ, tự phát hoặc sau kích thích ACTH, trong bối cảnh lâm sàng phù hợp; xét nghiệm gen hỗ trợ xác nhận. Chẩn đoán các thể hiếm dựa trên mẫu steroid đặc trưng và phân tích gen. Không nên dùng một ngưỡng chung cho mọi tuổi và phương pháp xét nghiệm.
Điều trị Tăng sản thượng thận bẩm sinh
Mục tiêu là thay thế hormone thiếu, ngăn cơn suy thượng thận, kiểm soát androgen mà không gây thừa glucocorticoid, đồng thời hỗ trợ tăng trưởng, dậy thì và sinh sản. Thể cổ điển cần điều trị lâu dài; thể không cổ điển chỉ điều trị khi có triệu chứng hoặc mục tiêu sinh sản phù hợp.
Glucocorticoid thay thế cortisol và giảm ACTH. Mineralocorticoid được dùng khi thiếu aldosterone, đặc biệt ở thể mất muối; trẻ nhỏ có thể cần bổ sung natri theo bác sĩ. Khi sốt, chấn thương hoặc phẫu thuật, liều stress được áp dụng theo kế hoạch cá nhân. Không tự tăng kéo dài vì có nguy cơ hội chứng Cushing do thuốc.
Không có thủ thuật thường quy để sửa thiếu enzym. Một số người có thể cần can thiệp liên quan khả năng sinh sản hoặc xử trí mô thượng thận lạc chỗ, dựa trên đánh giá chuyên khoa.
Phẫu thuật cơ quan sinh dục không bắt buộc cho mọi trường hợp và cần quyết định thận trọng, có sự tham gia của gia đình, người bệnh khi đủ tuổi và đội đa chuyên khoa. Cắt hai tuyến thượng thận hiếm khi được cân nhắc vì tạo phụ thuộc hormone hoàn toàn và không loại bỏ mọi nguồn androgen ngoài thượng thận.
Giáo dục về liều stress, tiêm hydrocortisone cấp cứu, thẻ hoặc vòng cảnh báo y tế và kế hoạch khi nôn là thiết yếu. Hỗ trợ tâm lý, tư vấn phát triển giới tính, sức khỏe sinh sản và chuyển tiếp từ nhi sang nội tiết người lớn giúp cải thiện chăm sóc.
Trẻ được theo dõi chiều cao, tốc độ tăng trưởng, cân nặng, huyết áp, tuổi xương và dấu dậy thì. Xét nghiệm steroid, renin và điện giải được diễn giải cùng thời điểm uống thuốc. Người lớn cần theo dõi chuyển hóa, xương, sinh sản, chất lượng sống và dấu hiệu dùng glucocorticoid quá mức.
Thể cổ điển thường cần thay thế hormone suốt đời. Nhu cầu thay đổi theo tuổi, tăng trưởng, thai kỳ, bệnh cấp và phẫu thuật. Thể không cổ điển có thể chỉ điều trị trong giai đoạn có triệu chứng hoặc khi hỗ trợ sinh sản, sau đó được đánh giá lại.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Cơn suy thượng thận, mất muối, hạ đường huyết và sốc.
- Chiều cao trưởng thành thấp hoặc dậy thì sớm do androgen không kiểm soát.
- Béo phì, tăng huyết áp, giảm mật độ xương và biến chứng chuyển hóa do glucocorticoid quá mức.
- Rối loạn kinh nguyệt, giảm khả năng sinh sản và mô thượng thận lạc chỗ ở tinh hoàn.
- Khó khăn tâm lý, hình ảnh cơ thể và chuyển tiếp chăm sóc.
Với chẩn đoán sớm, điều trị hormone đúng và xử trí cơn kịp thời, phần lớn người bệnh có thể học tập, làm việc và sống tích cực. Kết quả tăng trưởng và sinh sản phụ thuộc thể bệnh, kiểm soát hormone, tuân thủ và tránh cả thiếu lẫn thừa glucocorticoid.
Không áp dụng
Không thể phòng biến thể gen sau khi đã thụ thai. Tư vấn di truyền giúp gia đình hiểu nguy cơ ở lần mang thai sau và các lựa chọn xét nghiệm. Phòng biến chứng dựa vào sàng lọc sơ sinh, nhận diện cơn, liều stress đúng và theo dõi liên tục.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Tăng sản thượng thận bẩm sinh
Trẻ thể mất muối có thể cần natri bổ sung theo bác sĩ, nhất là giai đoạn nhũ nhi. Người dùng glucocorticoid lâu dài nên ăn cân đối, hạn chế đồ uống có đường và natri dư thừa, bảo đảm canxi, vitamin D từ chế độ ăn phù hợp. Không tự thay đổi muối hoặc kali khi chưa xét nghiệm.
Người bệnh có thể vận động bình thường khi hormone ổn định. Cần chuẩn bị thuốc, nước và kế hoạch liều stress cho hoạt động kéo dài, thi đấu hoặc nơi xa cơ sở y tế. Tránh tập khi sốt, nôn, mất nước hoặc có dấu cơn suy thượng thận.
Cha mẹ theo dõi bú, nôn, cân nặng, số tã ướt và dấu mất nước ở trẻ nhỏ. Người bệnh ghi thuốc, triệu chứng, chu kỳ kinh và mang thẻ cảnh báo. Không điều chỉnh liều duy trì chỉ dựa vào một triệu chứng hoặc một kết quả xét nghiệm.
- Không ngừng glucocorticoid đột ngột.
- Không trì hoãn tiêm thuốc cấp cứu khi nôn không giữ được thuốc và có kế hoạch đã được huấn luyện.
- Không tự tăng liều kéo dài sau khi hết bệnh cấp.
- Không dùng thuốc nội tiết hoặc thực phẩm chức năng để giảm androgen khi chưa khám.
- Không bỏ tái khám vì trẻ vẫn tăng trưởng bề ngoài bình thường.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ em là nhóm trọng tâm vì thể cổ điển thường biểu hiện từ sơ sinh. Điều trị phải bảo vệ não khỏi hạ đường huyết và sốc, đồng thời duy trì tăng trưởng bình thường. Liều thuốc, natri, tuổi xương và dậy thì cần được chuyên khoa nội tiết nhi theo dõi sát.
Người cao tuổi mắc CAH có thể có bệnh tim mạch, loãng xương, đái tháo đường và đa thuốc. Cần tránh cả thiếu cortisol khi bệnh cấp lẫn thừa glucocorticoid kéo dài; đánh giá xương, té ngã và tương tác thuốc có vai trò lớn hơn.
Thai kỳ cần quản lý bởi nội tiết và sản khoa nguy cơ cao. Nhu cầu glucocorticoid có thể thay đổi, đặc biệt cuối thai kỳ và khi chuyển dạ. Một số glucocorticoid được ưu tiên hơn vì ít qua nhau thai; điều trị trước sinh nhằm thay đổi cơ quan sinh dục thai vẫn còn tranh luận và không dùng thường quy ngoài nghiên cứu chuyên biệt.
Nhiều glucocorticoid thay thế có thể tương thích với cho con bú ở liều phù hợp, nhưng thời điểm dùng và theo dõi trẻ cần cá thể hóa. Không tự giảm liều vì lo ngại sữa, vì thiếu cortisol ở mẹ có thể nguy hiểm.
Liều thay thế sinh lý không đồng nghĩa với ức chế miễn dịch mạnh, nhưng glucocorticoid quá mức có thể tăng nguy cơ nhiễm trùng. Khi sốt hoặc nhiễm trùng, người bệnh có thể cần liều stress theo kế hoạch và đánh giá sớm nếu không uống được thuốc.
Đái tháo đường, béo phì, tăng huyết áp, loãng xương, bệnh thận hoặc bệnh tâm thần ảnh hưởng lựa chọn và theo dõi glucocorticoid. Các thuốc cảm ứng hoặc ức chế chuyển hóa steroid có thể làm thay đổi nhu cầu hormone.
Phẫu thuật là stress lớn nên cần kế hoạch glucocorticoid quanh mổ và chuyển về liều duy trì khi ổn định. Người bệnh phải thông báo chẩn đoán cho gây mê và không được bỏ thuốc do nhịn ăn; đường tiêm được dùng khi không uống được.
Câu hỏi thường gặp về Tăng sản thượng thận bẩm sinh
Thể cổ điển mất muối có thể đe dọa tính mạng nếu gây cơn suy thượng thận, đặc biệt trong những tuần đầu sau sinh hoặc khi người bệnh nôn, sốt và không dùng được thuốc. Nguy cơ giảm rõ khi được chẩn đoán sớm, điều trị hormone đều, có thuốc tiêm cấp cứu và gia đình biết cách xử trí liều stress.
Hiện nay điều trị không sửa được biến thể gen nền. Thể cổ điển thường cần thay thế hormone suốt đời, nhưng bệnh có thể kiểm soát tốt và người bệnh vẫn có cuộc sống tích cực. Mục tiêu là ngăn cơn suy thượng thận, kiểm soát androgen và hạn chế tác dụng phụ của glucocorticoid.
Không. Đây là bệnh di truyền, không lây qua tiếp xúc, ăn uống hay hô hấp. Bệnh thường di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường, nên cha mẹ khỏe mạnh vẫn có thể cùng mang biến thể và sinh con mắc bệnh. Tư vấn di truyền giúp giải thích nguy cơ cụ thể cho từng gia đình.
Cơ thể khỏe mạnh tăng sản xuất cortisol khi bị stress. Người mắc CAH thể cổ điển không tạo đủ cortisol, nên liều duy trì có thể không đáp ứng khi sốt, chấn thương hoặc phẫu thuật. Liều stress thay thế phần cortisol thiếu và giúp phòng cơn suy thượng thận. Cách tăng và thời gian dùng phải theo kế hoạch đã được bác sĩ hướng dẫn.
Nhiều người mắc CAH vẫn có thể có con. Khả năng sinh sản phụ thuộc kiểm soát androgen, chu kỳ rụng trứng, mô thượng thận lạc chỗ ở tinh hoàn và các yếu tố khác. Khi có kế hoạch mang thai, nên khám nội tiết và sản khoa sớm để tối ưu hormone, đánh giá thuốc và nhận tư vấn di truyền.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

