U vỏ thượng thận là khối u phát sinh từ lớp vỏ của tuyến thượng thận, nơi tạo cortisol, aldosterone và androgen. Khối u có thể không tiết hormone hoặc gây thừa hormone, dẫn đến tăng huyết áp, tăng cân bất thường, yếu cơ, rối loạn kinh nguyệt, rậm lông hay hạ kali máu. Phần lớn tổn thương được phát hiện tình cờ khi chụp bụng, nhưng một số trường hợp có đặc điểm nghi ngờ ung thư hoặc gây biến chứng nội tiết đáng kể. Việc đánh giá đúng cần phối hợp xét nghiệm hormone, chụp cắt lớp vi tính hoặc cộng hưởng từ và, khi phù hợp, hội chẩn ngoại khoa. Chẩn đoán sớm giúp phân biệt u lành với ung thư vỏ thượng thận, nhận diện hội chứng Cushing hoặc cường aldosterone và lựa chọn theo dõi hay điều trị phù hợp.
U vỏ thượng thận là bệnh gì?
U vỏ thượng thận là một nhóm khối u xuất phát từ tế bào của lớp ngoài tuyến thượng thận. Khác với u tủy thượng thận, nhóm này liên quan đến các hormone steroid gồm cortisol, aldosterone và androgen. U có thể là adenoma lành tính, ung thư vỏ thượng thận hoặc tổn thương chưa xác định rõ ngay trên hình ảnh ban đầu. Khái niệm “u thượng thận tình cờ” mô tả một khối ở thượng thận phát hiện ngoài dự kiến, không đồng nghĩa với u lành. Mỗi trường hợp cần trả lời hai câu hỏi chính: khối u có tiết hormone hay không và có dấu hiệu ác tính hay không. Kết quả đánh giá quyết định theo dõi, phẫu thuật hoặc điều trị ung thư chuyên khoa.
| Tên bệnh | U vỏ thượng thận |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Adrenocortical tumor |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | U tuyến vỏ thượng thận; u vỏ tuyến thượng thận |
| Mã ICD-10 | D35.0 đối với u lành tuyến thượng thận; C74.0 đối với ung thư vỏ thượng thận, cần xác định theo mô bệnh học |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; bệnh lý tuyến nội tiết |
| Cơ quan ảnh hưởng | Vỏ tuyến thượng thận là cơ quan chính; rối loạn hormone có thể ảnh hưởng huyết áp, chuyển hóa, xương, da, cơ quan sinh dục và tim mạch. |
| Tính chất bệnh | Có thể lành tính hoặc ác tính, có chức năng tiết hormone hoặc không tiết hormone; không lây. |
| Mức độ phổ biến | Không thường gặp; phần lớn khối u thượng thận phát hiện tình cờ là lành tính, nhưng cần đánh giá chức năng và nguy cơ ác tính. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về U vỏ thượng thận
Tế bào vỏ thượng thận tăng sinh tạo thành khối u do biến đổi phân tử tại chỗ hoặc trong một số hội chứng di truyền hiếm. Nếu khối u duy trì khả năng tổng hợp steroid, hormone được sản xuất không còn tuân theo cơ chế điều hòa bình thường. Thừa cortisol gây dị hóa cơ, tăng đường huyết và phân bố lại mỡ; thừa aldosterone làm giữ natri, mất kali và tăng huyết áp; thừa androgen gây rậm lông hoặc nam hóa. Khối ác tính có thể xâm lấn mạch máu, mô lân cận và di căn.
- Theo tính chất: adenoma lành tính, ung thư vỏ thượng thận và tổn thương chưa xác định.
- Theo chức năng: u không hoạt động hoặc u tiết cortisol, aldosterone, androgen hay nhiều hormone.
- Theo hoàn cảnh phát hiện: u có triệu chứng hoặc u thượng thận tình cờ.
U vỏ thượng thận là nhóm bệnh không thường gặp. Các nốt thượng thận tình cờ gặp nhiều hơn khi tuổi tăng và khi chụp cắt lớp được sử dụng rộng rãi. Ung thư vỏ thượng thận hiếm hơn rõ rệt. Dữ liệu dịch tễ riêng tại Việt Nam còn hạn chế, vì vậy không nên suy diễn tỷ lệ từ quần thể khác cho từng cá nhân.
Khối u hình thành tại chỗ trong lớp vỏ thượng thận, không do phơi nhiễm hay lây truyền. Bệnh gây triệu chứng qua hai con đường: sản xuất hormone quá mức và hiệu ứng khối do u lớn chèn ép hoặc xâm lấn.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của U vỏ thượng thận
Phần lớn u vỏ thượng thận xuất hiện đơn lẻ và không xác định được nguyên nhân cụ thể. Một số ít liên quan hội chứng di truyền làm tăng nguy cơ khối u nội tiết hoặc ung thư. Tăng sinh kéo dài của mô thượng thận, biến đổi gen trong tế bào và các đường tín hiệu kiểm soát tăng trưởng có thể góp phần hình thành u. Thuốc không phải nguyên nhân thông thường của một khối u vỏ thượng thận thực sự.
- Tuổi cao hơn làm tăng khả năng phát hiện nốt thượng thận tình cờ.
- Tiền sử gia đình hoặc hội chứng di truyền liên quan u nội tiết làm tăng nguy cơ ở một nhóm nhỏ.
- Tiền sử ung thư ngoài thượng thận làm tăng khả năng tổn thương thượng thận là di căn, dù đó không phải u vỏ nguyên phát.
Người có khối thượng thận phát hiện trên hình ảnh, tăng huyết áp khó kiểm soát, hạ kali máu, biểu hiện hội chứng Cushing hoặc nam hóa nhanh cần được đánh giá có hệ thống. Người trẻ có u lớn hoặc có tiền sử gia đình ung thư nội tiết cần lưu ý nguyên nhân di truyền.
Triệu chứng và dấu hiệu của U vỏ thượng thận
Nhiều u nhỏ không gây triệu chứng. Khi u tiết hormone, biểu hiện thường tiến triển trong nhiều tháng và liên quan chuyển hóa, huyết áp, da, cơ hoặc sinh sản. U lớn có thể gây đau âm ỉ vùng hông lưng, đầy bụng hoặc cảm giác có khối. Ung thư có thể gây sụt cân, mệt nhiều hoặc triệu chứng do di căn.
- Tăng huyết áp: có thể liên tục hoặc khó kiểm soát khi tăng aldosterone hay cortisol.
- Tăng cân trung tâm và yếu cơ: gợi ý thừa cortisol kéo dài.
- Rậm lông, mụn, rối loạn kinh: có thể xuất hiện khi u tiết androgen.
- Hạ kali máu: có thể gây chuột rút, yếu cơ hoặc hồi hộp.
- Đau hoặc đầy bụng: thường liên quan khối u lớn.
- Nam hóa tiến triển nhanh với giọng trầm, rụng tóc kiểu nam hoặc phì đại âm vật.
- Gãy xương do loãng xương trong thừa cortisol kéo dài.
- Sụt cân, chán ăn hoặc sốt nhẹ ở bệnh ác tính tiến triển.
Nên đặt lịch khám: khi phát hiện khối thượng thận trên siêu âm, CT hoặc MRI dù chưa có triệu chứng. Cần khám trong ngày: khi tăng huyết áp rất cao kèm đau đầu, yếu cơ rõ hoặc nôn nhiều. Cần tái khám sớm: khi đang theo dõi mà khối u tăng kích thước, xuất hiện triệu chứng hormone hoặc kết quả xét nghiệm thay đổi.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi có đau ngực, khó thở, lú lẫn, ngất, huyết áp tụt, yếu liệt nặng, co giật hoặc đau bụng dữ dội đột ngột. Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử thuốc hay mẹo dân gian.
Chẩn đoán U vỏ thượng thận
Quy trình thường gồm xác nhận đặc điểm khối u trên hình ảnh, đánh giá hormone có chọn lọc và xem xét tiền sử ung thư hoặc hội chứng di truyền. Bác sĩ nội tiết phối hợp bác sĩ chẩn đoán hình ảnh, ngoại khoa và ung bướu khi cần. Sinh thiết không phải bước thường quy đối với u vỏ thượng thận nghi nguyên phát vì có giới hạn và có thể không an toàn trong một số tình huống.
Bác sĩ hỏi về thay đổi cân nặng, huyết áp, yếu cơ, bầm tím, chu kỳ kinh, rậm lông, thuốc đang dùng và tiền sử ung thư. Khám tập trung vào huyết áp, phân bố mỡ, da, sức cơ, dấu hiệu nam hóa và khối bụng.
- Đánh giá cortisol: lựa chọn xét nghiệm sàng lọc tùy bối cảnh để phát hiện tiết cortisol tự chủ.
- Aldosterone và renin: dùng khi tăng huyết áp hoặc hạ kali, cần chuẩn bị và diễn giải đúng điều kiện.
- Androgen và tiền chất steroid: xem xét khi có nam hóa hoặc nghi ung thư vỏ thượng thận.
- Điện giải, đường huyết: đánh giá hậu quả chuyển hóa và chuẩn bị điều trị.
CT thượng thận không tiêm và có tiêm thuốc giúp đánh giá kích thước, mật độ, độ đồng nhất, rửa thuốc và dấu hiệu xâm lấn. MRI hữu ích khi CT chưa rõ hoặc cần hạn chế tia xạ. PET/CT có thể được dùng khi nghi ác tính hoặc đánh giá giai đoạn, không phải cho mọi khối u.
Không có một chỉ số đơn lẻ xác định mọi u vỏ thượng thận. Chẩn đoán dựa trên tổ hợp hình ảnh học, hồ sơ hormone và mô bệnh học khi phẫu thuật. Ung thư được xác định bằng đánh giá mô học và giai đoạn bệnh; không nên tự suy luận chỉ từ kích thước.
Điều trị U vỏ thượng thận
Mục tiêu là kiểm soát hormone dư thừa, loại bỏ khối u có nguy cơ và bảo tồn chức năng nội tiết. U có chức năng hoặc nghi ác tính thường cần đánh giá phẫu thuật. U nhỏ, hình ảnh lành tính và không hoạt động có thể theo dõi theo nguy cơ. Trường hợp ung thư cần điều trị đa mô thức tại cơ sở có kinh nghiệm.
Thuốc có thể được dùng để kiểm soát hậu quả của tăng huyết áp, hạ kali, tăng đường huyết hoặc giảm sản xuất hormone trước và sau can thiệp. Ung thư tiến triển có thể cần thuốc chuyên khoa ung bướu. Lựa chọn thuốc phụ thuộc loại hormone, chức năng gan thận và kế hoạch phẫu thuật; người bệnh không nên tự dùng.
Không áp dụng như một phương pháp chuẩn độc lập. Một số kỹ thuật can thiệp tại chỗ có thể được hội chẩn trong bệnh ác tính chọn lọc hoặc tổn thương di căn, nhưng không thay thế đánh giá ngoại khoa và ung bướu.
Cắt tuyến thượng thận được cân nhắc khi u tiết hormone, có đặc điểm nghi ác tính, tăng kích thước đáng kể hoặc gây chèn ép. Phương pháp nội soi hay mổ mở tùy kích thước, xâm lấn và kinh nghiệm trung tâm. Cần chuẩn bị nội tiết trước mổ và theo dõi suy thượng thận sau mổ khi có nguy cơ.
Kiểm soát huyết áp, đường huyết, kali máu, dinh dưỡng đủ protein và phòng mất xương có thể cần thiết tùy hội chứng hormone. Hỗ trợ tâm lý hữu ích với người phải theo dõi dài hạn hoặc điều trị ung thư.
Theo dõi gồm triệu chứng, huyết áp, điện giải, đường huyết, hormone liên quan và hình ảnh theo lịch cá thể hóa. Sau phẫu thuật cần nhận biết mệt lả, buồn nôn, hạ huyết áp hoặc hạ đường huyết gợi ý thiếu cortisol.
Thời gian phụ thuộc loại u. Phẫu thuật là một đợt điều trị nhưng theo dõi hormone và hình ảnh có thể kéo dài nhiều tháng đến nhiều năm. Ung thư hoặc u có chức năng phức tạp thường cần quản lý lâu dài.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Biến chứng do thừa hormone: tăng huyết áp, đái tháo đường, loãng xương, huyết khối, hạ kali và rối loạn sinh sản.
- Biến chứng do khối u: chèn ép, xuất huyết hoặc đau kéo dài.
- Ung thư có thể xâm lấn, tái phát hoặc di căn.
- Điều trị có thể gây suy thượng thận và cần thay thế hormone có giám sát.
U lành tính không hoạt động thường có tiên lượng tốt khi được phân tầng đúng. U tiết hormone có thể cải thiện rõ sau kiểm soát nguyên nhân, nhưng một số hậu quả chuyển hóa cần thời gian hồi phục. Tiên lượng ung thư phụ thuộc giai đoạn, khả năng cắt trọn và đáp ứng điều trị.
Adenoma đã cắt trọn ít tái phát, nhưng rối loạn hormone cần được xác nhận đã lui. Ung thư vỏ thượng thận có nguy cơ tái phát và cần theo dõi chuyên khoa lâu dài. Không nên bỏ tái khám khi triệu chứng đã giảm.
Không có biện pháp phòng ngừa đặc hiệu cho phần lớn u vỏ thượng thận. Phát hiện sớm biến chứng bằng đánh giá đúng khối u tình cờ, kiểm soát huyết áp và đường huyết, đồng thời tư vấn di truyền khi có chỉ định giúp giảm nguy cơ hậu quả nặng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc U vỏ thượng thận
Chế độ ăn được cá thể hóa theo hormone dư thừa và bệnh kèm. Người tăng huyết áp hoặc hạ kali cần làm theo hướng dẫn về muối và kali; người tăng đường huyết cần kiểm soát carbohydrate. Không tự bổ sung kali hoặc dùng sản phẩm “thải độc thượng thận”.
Vận động mức vừa phù hợp thể trạng giúp duy trì cơ và xương, nhưng cần giảm cường độ khi yếu cơ, tăng huyết áp chưa kiểm soát hoặc sau mổ. Ngủ đủ và tránh hút thuốc hỗ trợ sức khỏe tim mạch.
Có thể ghi huyết áp, cân nặng, triệu chứng yếu cơ, phù, kinh nguyệt và thuốc đang dùng. Theo dõi tại nhà không thay thế xét nghiệm hormone hoặc hình ảnh; báo bác sĩ khi huyết áp tăng rõ hoặc triệu chứng tiến triển nhanh.
- Không tự kết luận u lành chỉ vì không đau.
- Không tự dùng hormone, thuốc lợi tiểu hoặc bổ sung kali.
- Không bỏ qua lịch chụp và xét nghiệm theo dõi.
- Không sinh thiết khối u ngoài kế hoạch của nhóm chuyên khoa.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
U vỏ thượng thận ở trẻ hiếm nhưng cần đánh giá sớm khi dậy thì sớm, nam hóa hoặc hội chứng Cushing. Khả năng liên quan di truyền cao hơn một số nhóm người lớn, vì vậy cần chuyên khoa nội tiết nhi và ung bướu nhi.
Khối u tình cờ gặp nhiều hơn ở người cao tuổi. Quyết định phẫu thuật cân nhắc mức độ tiết hormone, hình ảnh, tuổi sinh học, bệnh tim phổi và nguy cơ gây mê thay vì dựa vào tuổi đơn thuần.
Khối u tiết hormone trong thai kỳ cần hội chẩn nội tiết, sản khoa nguy cơ cao và ngoại khoa. Chọn xét nghiệm và hình ảnh phải cân nhắc thay đổi sinh lý thai kỳ và an toàn thai; không tự ngừng thuốc.
Việc dùng thuốc kiểm soát hormone hoặc điều trị ung thư cần đánh giá khả năng bài tiết qua sữa. Không mặc định phải ngừng cho bú; quyết định dựa trên thuốc cụ thể và tình trạng người mẹ.
Suy giảm miễn dịch không phải yếu tố điển hình gây u vỏ thượng thận, nhưng làm tăng độ phức tạp khi phẫu thuật hoặc điều trị ung thư. Sốt, đau tăng hoặc dấu hiệu nhiễm trùng cần khám sớm.
Tăng huyết áp, đái tháo đường, loãng xương, bệnh tim và bệnh thận ảnh hưởng đáng kể đến chuẩn bị điều trị. Kiểm soát bệnh nền giúp giảm biến chứng quanh phẫu thuật và hậu quả của hormone dư thừa.
Sau cắt u, người bệnh cần theo dõi huyết áp, điện giải, cortisol và vết mổ. Mệt lả, nôn, đau bụng, chóng mặt hoặc tụt huyết áp có thể báo hiệu suy thượng thận và cần đánh giá ngay.
Câu hỏi thường gặp về U vỏ thượng thận
Không phải mọi u vỏ thượng thận đều là ung thư. Nhiều khối là adenoma lành tính và được phát hiện tình cờ. Tuy nhiên, bác sĩ vẫn phải đánh giá khả năng tiết hormone và các đặc điểm nghi ngờ ác tính trên CT hoặc MRI. Kích thước chỉ là một phần của đánh giá, không đủ để tự kết luận. Khi hình ảnh không điển hình, khối u tăng nhanh hoặc có biểu hiện hormone rõ, người bệnh cần được hội chẩn chuyên khoa.
U lành tính có chức năng thường có thể được kiểm soát tốt sau phẫu thuật phù hợp, nhưng cơ thể có thể cần thời gian hồi phục và đôi khi phải dùng hormone thay thế tạm thời. U không hoạt động có thể chỉ cần theo dõi. Với ung thư vỏ thượng thận, khả năng kiểm soát phụ thuộc giai đoạn và khả năng cắt trọn; một số trường hợp cần điều trị bổ sung và theo dõi dài hạn.
U vỏ thượng thận không lây từ người sang người. Đây là sự tăng sinh tế bào tại tuyến thượng thận. Một số hội chứng di truyền hiếm có thể làm tăng nguy cơ khối u trong gia đình, nhưng đó là nguy cơ di truyền chứ không phải lây nhiễm. Tư vấn di truyền chỉ cần thiết khi tuổi mắc trẻ, có nhiều khối u hoặc tiền sử gia đình gợi ý.
Không. Quyết định mổ dựa trên việc khối u có tiết hormone hay không, đặc điểm hình ảnh, kích thước, tốc độ tăng trưởng, triệu chứng và sức khỏe tổng thể. Một khối nhỏ, hình ảnh lành tính và không hoạt động có thể được theo dõi. Ngược lại, u tiết hormone hoặc nghi ác tính thường được đánh giá phẫu thuật. Kế hoạch cần được cá thể hóa bởi nhóm nội tiết và ngoại khoa.
Cần cấp cứu khi có đau ngực, khó thở, ngất, lú lẫn, co giật, yếu liệt nặng, huyết áp tụt hoặc đau bụng dữ dội đột ngột. Những dấu hiệu này có thể liên quan biến chứng huyết áp, rối loạn điện giải, xuất huyết hoặc suy thượng thận. Hãy gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu, không tự lái xe nếu tình trạng nặng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

