Gãy cổ xương đùi là đường gãy nằm ở đoạn cổ nối chỏm xương đùi với thân xương, phía trong bao khớp háng. Tổn thương thường xuất hiện sau té ở người lớn tuổi có loãng xương; ở người trẻ, nguyên nhân hay là tai nạn năng lượng cao hoặc gãy mỏi. Người bệnh có thể đau bẹn hoặc hông, không đứng chịu lực được, chân ngắn và xoay ngoài, nhưng gãy không di lệch đôi khi vẫn đi lại được nên dễ bỏ sót. Điểm đáng lưu ý là các mạch máu nuôi chỏm xương đùi có thể bị tổn thương, làm tăng nguy cơ không liền xương hoặc hoại tử chỏm. X-quang là xét nghiệm đầu tiên; MRI hoặc CT được cân nhắc khi nghi ngờ vẫn cao dù phim thường chưa thấy gãy. Điều trị thường cần phẫu thuật sớm để giảm thời gian bất động, khôi phục vận động và hạn chế biến chứng toàn thân.
Gãy cổ xương đùi là bệnh gì?
Gãy cổ xương đùi là gãy ở vùng cổ nằm giữa chỏm xương đùi và khối mấu chuyển. Vì đường gãy nằm trong bao khớp háng, dịch khớp và tổn thương mạch máu quanh cổ có thể ảnh hưởng quá trình liền xương. Đây là một loại gãy hông nhưng không đồng nghĩa với mọi gãy đầu trên xương đùi: gãy liên mấu chuyển nằm ngoài bao khớp và có đặc điểm liền xương, mất máu cùng cách cố định khác.
Gãy có thể cài, không di lệch hoặc di lệch hoàn toàn. Ở người cao tuổi, hậu quả không chỉ nằm ở xương mà còn ở mất khả năng đi lại, suy giảm chức năng, mê sảng, viêm phổi và huyết khối do bất động. Ở người trẻ, mục tiêu thường ưu tiên bảo tồn chỏm và phục hồi giải phẫu vì thay khớp sớm có nhiều hệ quả dài hạn.
| Tên bệnh | Gãy cổ xương đùi |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Femoral neck fracture |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Gãy cổ đùi; gãy trong bao khớp đầu trên xương đùi; intracapsular hip fracture |
| Mã ICD-10 | S72.0 – Gãy cổ xương đùi; mã chi tiết có thể khác theo bên tổn thương và đặc điểm gãy trong hệ thống mã hóa quốc gia. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Chấn thương chỉnh hình; gãy hông trong bao khớp; cổ xương đùi |
| Cơ quan ảnh hưởng | Cổ xương đùi nằm giữa chỏm và vùng mấu chuyển; bao khớp háng, mạch nuôi chỏm, cơ quanh hông và toàn bộ khả năng chịu lực của chi dưới có thể bị ảnh hưởng. |
| Tính chất bệnh | Gãy xương cấp trong bao khớp, không lây và không di truyền; mức độ từ gãy cài không di lệch đến gãy hoàn toàn mất tiếp xúc. |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp trong nhóm gãy hông ở người cao tuổi, nhất là sau té từ tư thế đứng; ở người trẻ là tổn thương ít gặp nhưng thường nặng. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Gãy cổ xương đùi
Lực ngã trực tiếp lên mấu chuyển lớn hoặc lực xoắn khi bàn chân bị giữ có thể tạo đường gãy qua cổ xương đùi. Ở xương loãng, cấu trúc bè xương suy yếu nên một lực thấp cũng đủ gây gãy; ở người trẻ, lực lớn hoặc tải lặp lại vượt khả năng sửa chữa của xương gây gãy cấp hoặc gãy mỏi.
Khi ổ gãy di lệch, các nhánh mạch vòng quanh cổ có thể bị rách hoặc gập, làm giảm tưới máu chỏm. Dịch khớp và cử động vi mô cản trở hình thành can xương, từ đó tăng nguy cơ không liền và hoại tử vô mạch. Bất động kéo dài sau gãy còn kích hoạt chuỗi biến chứng toàn thân như mất cơ, ứ đọng phổi, huyết khối và suy giảm dự trữ sinh lý.
Phân loại Garden chia gãy cổ xương đùi thành bốn mức từ gãy không hoàn toàn hoặc cài đến gãy hoàn toàn di lệch; trong thực hành thường rút gọn thành không di lệch và di lệch. Phân loại Pauwels dựa trên độ dốc đường gãy, phản ánh mức lực cắt; đường gãy càng đứng càng dễ mất vững cơ học.
AO/OTA xếp các gãy cổ xương đùi vào nhóm 31-B với các phân nhóm theo vị trí và hình thái. Phân loại giúp trao đổi chuyên môn và định hướng cố định hay thay khớp, nhưng quyết định cuối cùng còn phụ thuộc tuổi sinh học, chất lượng xương, thời gian chấn thương và chức năng trước gãy.
Gãy cổ xương đùi tập trung ở người cao tuổi, đặc biệt phụ nữ sau mãn kinh, do sự kết hợp giữa loãng xương và té ngã. Tỷ lệ tăng theo tuổi và mức độ suy yếu. Ở người trẻ, bệnh ít gặp hơn nhưng thường có tổn thương phối hợp do tai nạn giao thông hoặc ngã cao.
Gãy mỏi cổ xương đùi có thể gặp ở vận động viên chạy đường dài, quân nhân hoặc người tăng tải đột ngột. Việt Nam chưa có hệ thống số liệu quốc gia đồng nhất để nêu tỷ lệ riêng đáng tin cậy cho gãy cổ xương đùi; xu hướng lão hóa dân số khiến gãy hông do xương giòn ngày càng đáng quan tâm.
Quá trình hình thành là cơ học, không có đường lây. Lực tác động làm cổ xương đùi bị nén, uốn hoặc xoắn; cấu trúc xương yếu làm ngưỡng gãy giảm. Với gãy mỏi, các vi nứt tích lũy nhanh hơn khả năng sửa chữa, tiến triển từ đau khi vận động đến đường gãy hoàn chỉnh nếu tiếp tục chịu tải.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Gãy cổ xương đùi
Nguyên nhân trực tiếp thường là té nghiêng đập vùng hông, xoay vặn chi dưới hoặc tai nạn năng lượng cao. Gãy mỏi xuất hiện khi tải lặp lại vượt quá khả năng tái tạo xương, còn gãy do suy yếu xương có thể liên quan loãng xương, u xương, di căn hoặc bệnh chuyển hóa.
Ở người cao tuổi, cần tìm yếu tố gây té như tụt huyết áp, rối loạn nhịp, hạ đường huyết, nhiễm trùng, suy giảm thị lực hoặc tác dụng thuốc. Những yếu tố này không phải đường gãy nhưng ảnh hưởng nguy cơ tái ngã và kế hoạch phòng ngừa.
Yếu tố không thay đổi được gồm tuổi cao, giới nữ, tiền sử gãy hông trong gia đình, cấu trúc xương và bệnh thần kinh làm giảm thăng bằng. Yếu tố có thể thay đổi gồm loãng xương chưa được điều trị, yếu cơ, ít vận động, thị lực kém, nhà ở trơn tối, hút thuốc, uống rượu quá mức và thiếu dinh dưỡng.
Corticosteroid kéo dài, thuốc an thần, thuốc hạ huyết áp và đa thuốc có thể làm yếu xương hoặc tăng té ngã. Người tập luyện cường độ cao tăng tải quá nhanh, thiếu năng lượng kéo dài hoặc rối loạn kinh nguyệt có nguy cơ gãy mỏi.
Nhóm nguy cơ cao gồm người trên 65 tuổi, phụ nữ sau mãn kinh, người từng gãy do lực nhẹ, người có loãng xương, sa sút trí tuệ, bệnh Parkinson, đột quỵ hoặc thường xuyên té. Người sống trong cơ sở chăm sóc và người cần dụng cụ hỗ trợ đi lại có nguy cơ chấn thương nặng hơn sau té.
Ở người trẻ, vận động viên sức bền, quân nhân, người có rối loạn chuyển hóa xương hoặc tham gia giao thông tốc độ cao cần được lưu ý. Nguy cơ biến chứng tăng khi có suy tim, bệnh phổi, suy thận, suy dinh dưỡng hoặc trì hoãn vận động sau mổ.
Triệu chứng và dấu hiệu của Gãy cổ xương đùi
Gãy di lệch thường gây đau hông hoặc bẹn rõ, người bệnh không đứng hoặc nhấc chân được; chân có thể ngắn và xoay ngoài. Gãy cài hoặc gãy mỏi có thể chỉ đau bẹn âm ỉ, đau khi chịu lực và vẫn đi được, nên đôi khi bị chẩn đoán nhầm là căng cơ hoặc thoái hóa khớp.
Người cao tuổi suy giảm nhận thức có thể chỉ biểu hiện giảm vận động, kích thích hoặc không chịu hợp tác. Sau chấn thương mạnh, đau vùng khác, choáng hoặc khó thở có thể quan trọng hơn biểu hiện tại hông và cần đánh giá toàn thân.
- Đau sâu vùng bẹn, mặt trước đùi hoặc hông, tăng rõ khi cố đứng hay xoay chân.
- Không thể chịu lực hoặc chỉ đi được vài bước với đau tăng.
- Chân bên gãy ngắn hơn và bàn chân xoay ra ngoài khi ổ gãy di lệch.
- Đau khi bác sĩ xoay nhẹ chi hoặc gõ dọc trục, nhưng không nên tự thử tại nhà.
- Khó nhấc gót khỏi giường, trở mình hoặc chuyển từ nằm sang ngồi.
- Bầm và sưng có thể ít hơn gãy ngoài bao khớp vì vị trí gãy nằm sâu trong khớp.
- Chỉ đau gối hoặc mặt trong đùi do đau quy chiếu, khiến vị trí tổn thương bị bỏ sót.
- Vẫn đi lại được trong gãy cài, nhưng đau tăng dần sau mỗi lần chịu lực.
- Đau bẹn khi chạy ở gãy mỏi, giảm khi nghỉ rồi tái xuất hiện sớm hơn.
- Tê hoặc yếu chi gợi ý tổn thương thần kinh phối hợp hơn là biểu hiện điển hình của gãy cổ đùi đơn thuần.
- Đau không tương xứng và tụt huyết áp có thể phản ánh chấn thương đa cơ quan sau tai nạn mạnh.
Nên đặt lịch khám: đau bẹn hoặc hông kéo dài sau tăng tải, đau khi chạy hoặc đi bộ dù không có cú ngã rõ, đặc biệt ở vận động viên hoặc người có loãng xương.
Cần khám trong ngày: người cao tuổi đau hông sau té, đi khập khiễng mới xuất hiện, đau quy chiếu xuống gối hoặc giảm khả năng tự đứng dù X-quang ban đầu chưa thấy gãy.
Cần tái khám sớm: đau tăng sau khi được chẩn đoán gãy không di lệch, không tiến bộ trong tập đi, vết mổ đỏ chảy dịch, chân ngắn thêm hoặc xuất hiện đau bẹn mới sau cố định.
- Đau hông dữ dội sau té hoặc tai nạn kèm không thể đứng, đi hoặc chịu lực.
- Chân ngắn, xoay ngoài rõ hoặc biến dạng sau chấn thương.
- Da tái lạnh, mạch nhanh, vã mồ hôi, lơ mơ hoặc tụt huyết áp.
- Tê, yếu chân, mất cảm giác hoặc đau kèm chấn thương cột sống, đầu, ngực hay bụng.
- Vết thương hở vùng hông-đùi hoặc chảy máu nhiều sau tai nạn.
Chẩn đoán Gãy cổ xương đùi
Bác sĩ kết hợp cơ chế té, mức độ chịu lực, vị trí đau, hình dạng chi và bệnh nền với hình ảnh. Chẩn đoán không dừng ở việc xác nhận đường gãy mà còn xác định độ di lệch, khả năng tưới máu chỏm, chất lượng xương và tình trạng toàn thân để chuẩn bị mổ.
X-quang âm tính không loại trừ gãy kín đáo khi triệu chứng điển hình. Trong trường hợp nghi ngờ còn cao, cần hình ảnh bổ sung thay vì cho người bệnh tiếp tục chịu lực. Người bệnh không nên tự kiểm tra bằng cách đi thử nhiều lần.
Bác sĩ hỏi thời điểm và cơ chế té, khả năng đi lại ngay sau chấn thương, mức vận động trước đó, triệu chứng ngất, thuốc chống đông, bệnh tim-phổi và nhận thức. Khám ghi nhận tư thế chi, chiều dài chân, đau bẹn, tình trạng da và dấu hiệu chấn thương khác.
Tuần hoàn và thần kinh chi được kiểm tra, nhưng thao tác xoay hông phải nhẹ để tránh làm gãy không di lệch trở thành di lệch. Đánh giá tiền mê gồm hô hấp, tim mạch, dịch, đau, nguy cơ mê sảng, dinh dưỡng và khả năng phục hồi sau mổ.
Công thức máu đánh giá thiếu máu; điện giải, đường huyết, chức năng thận-gan và đông máu hỗ trợ chuẩn bị gây mê và điều chỉnh bệnh nền. Nhóm máu được làm khi dự kiến truyền máu; ECG và các xét nghiệm khác được chỉ định theo tuổi, triệu chứng và bệnh đi kèm.
Đo mật độ xương, canxi, vitamin D và xét nghiệm nguyên nhân loãng xương thường thực hiện sau khi ổn định. Với gãy mỏi, bác sĩ có thể đánh giá thiếu năng lượng, rối loạn nội tiết hoặc bệnh chuyển hóa. Xét nghiệm không thay thế chẩn đoán hình ảnh của đường gãy.
X-quang khung chậu thẳng và hông tư thế phù hợp là bước đầu, giúp nhận diện đường gãy, độ di lệch và bệnh lý khớp nền. Không nên ép chân vào tư thế gây đau chỉ để có hình chuẩn.
Khi nghi gãy nhưng X-quang bình thường, MRI là phương tiện nhạy để phát hiện gãy kín đáo và phù tủy; CT là lựa chọn khi MRI không có sẵn hoặc chống chỉ định, dù một số gãy mỏi rất sớm vẫn có thể khó thấy. Hình ảnh bổ sung cũng hỗ trợ lập kế hoạch cố định ở người trẻ hoặc ổ gãy phức tạp.
Chẩn đoán xác định dựa trên hình ảnh cho thấy đường gãy qua cổ xương đùi, kết hợp triệu chứng phù hợp. Garden và các mô tả di lệch được dùng để phân tầng, không phải công cụ tự chẩn đoán tại nhà.
Trong gãy kín đáo, tiêu chuẩn thực hành là tiếp tục đánh giá bằng MRI hoặc CT khi đau và mất khả năng chịu lực vẫn gợi ý mạnh dù X-quang chưa thấy bất thường. Quyết định điều trị còn xem xét tuổi sinh học, khả năng vận động trước chấn thương, mức độ suy yếu và nguy cơ phẫu thuật.
Điều trị Gãy cổ xương đùi
Mục tiêu là giảm đau, phục hồi khả năng chịu lực sớm, giảm biến chứng bất động và xử lý nguy cơ không liền hoặc hoại tử chỏm. Người bệnh thường được nhập viện, tối ưu nhanh bệnh nền và phẫu thuật khi đủ an toàn; trì hoãn chỉ để xử lý vấn đề có thể cải thiện ngay như rối loạn điện giải nặng, suy tim mất bù hoặc nhiễm trùng cấp.
Cố định trong được ưu tiên ở nhiều người trẻ và một số gãy không di lệch. Thay bán phần hoặc toàn phần khớp háng thường được cân nhắc ở gãy di lệch người cao tuổi. Chăm sóc đa chuyên khoa và vận động sớm là phần cốt lõi, không phải bước phụ sau mổ.
Giảm đau thường dùng chiến lược đa mô thức gồm paracetamol, thuốc giảm đau mạnh ngắn hạn và có thể phong bế thần kinh tại cơ sở chuyên môn. Thuốc chống viêm không phù hợp cho một số người cao tuổi có bệnh thận, dạ dày hoặc tim mạch; không tự dùng thêm thuốc ngoài toa.
Dự phòng huyết khối, kháng sinh quanh mổ và điều trị táo bón, buồn nôn được chỉ định theo nguy cơ và quy trình bệnh viện. Sau gãy do xương giòn, thuốc loãng xương được đánh giá riêng khi tình trạng cấp ổn định. Không tự ngừng thuốc chống đông hoặc thuốc tim mạch trước khi bác sĩ hướng dẫn.
Phong bế thần kinh vùng có thể hỗ trợ giảm đau trước mổ và giảm nhu cầu opioid ở người phù hợp. Kéo liên tục trước mổ không được dùng thường quy chỉ để chờ phẫu thuật; tư thế và thiết bị đỡ cần tránh loét tì đè.
Ở một số người quá yếu không thể phẫu thuật hoặc chăm sóc cuối đời, điều trị không mổ tập trung kiểm soát đau, tư thế, phòng loét và mục tiêu chăm sóc. Đây là quyết định đa chuyên khoa có trao đổi với người bệnh và gia đình, không phải lựa chọn mặc định.
Phẫu thuật bảo tồn chỏm có thể dùng vít rỗng, vít trượt hoặc hệ cố định khác sau nắn chính xác, thường phù hợp hơn ở người trẻ và gãy không di lệch. Gãy di lệch ở người cao tuổi thường điều trị bằng thay bán phần khớp; thay toàn phần được cân nhắc nếu trước gãy người bệnh đi lại độc lập, có kỳ vọng sống và chức năng phù hợp.
Rủi ro gồm mất máu, nhiễm trùng, trật khớp, tổn thương thần kinh-mạch, huyết khối, sai vị trí dụng cụ và cần mổ lại. Ở cố định trong, còn có nguy cơ không liền và hoại tử chỏm; ở thay khớp, nguy cơ lỏng, mòn hoặc biến chứng quanh chuôi được theo dõi lâu dài.
Chăm sóc hỗ trợ gồm bù dịch hợp lý, dinh dưỡng giàu protein, phòng loét tì đè, phòng mê sảng, hỗ trợ nghe-nhìn, kiểm soát bàng quang-ruột và duy trì giấc ngủ. Người thân có thể giúp cung cấp thông tin nền và định hướng cho người bệnh lú lẫn.
Vật lý trị liệu và hoạt động trị liệu bắt đầu sớm theo khả năng chịu lực, tập chuyển giường-ghế, đứng, đi với dụng cụ và kỹ năng sinh hoạt. Mục tiêu được cá thể hóa theo chức năng trước gãy và môi trường về nhà.
Theo dõi nội viện gồm đau, huyết áp, thiếu máu, oxy, mê sảng, tiểu tiện, vết mổ, dấu hiệu huyết khối và khả năng vận động. Sau xuất viện, cần kiểm tra liền vết thương, vị trí dụng cụ hoặc khớp, dáng đi, sức cơ và mức hỗ trợ cần thiết.
Cần báo bác sĩ khi sốt, vết mổ đỏ chảy dịch, đau tăng, chân sưng một bên, khó thở, đau ngực, lú lẫn mới, chân ngắn hoặc xoay bất thường. Với cố định bảo tồn chỏm, đau bẹn kéo dài hoặc tăng muộn cần đánh giá không liền hay hoại tử chỏm.
Phẫu thuật thường được thực hiện sớm sau khi nhập viện nếu tình trạng cho phép. Thời gian nằm viện và phục hồi thay đổi theo tuổi, bệnh nền, biến chứng và mức độc lập trước chấn thương. Người bệnh có thể bắt đầu ngồi, đứng hoặc đi có hỗ trợ rất sớm, nhưng quá trình lấy lại sức bền kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng.
Gãy ở người trẻ được cố định cần thời gian bảo vệ chịu lực theo hình ảnh; thay khớp có thể cho phép chịu lực sớm hơn nhưng vẫn cần phục hồi cơ và thăng bằng. Không thể cam kết trở lại mức vận động cũ ở một thời điểm cố định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng tại chỗ đặc trưng gồm không liền xương, hoại tử vô mạch chỏm, lệch hoặc hỏng dụng cụ, ngắn chi và thoái hóa khớp. Sau thay khớp có thể gặp trật, nhiễm trùng quanh khớp, lỏng hoặc gãy quanh chuôi.
Biến chứng toàn thân gồm huyết khối tĩnh mạch sâu, thuyên tắc phổi, viêm phổi, nhiễm trùng tiểu, loét tì đè, thiếu máu, mê sảng, suy giảm chức năng và tử vong liên quan tình trạng suy yếu. Nguy cơ giảm khi phẫu thuật kịp thời, chăm sóc đa chuyên khoa, dự phòng phù hợp và vận động sớm.
Tiên lượng phụ thuộc mức di lệch, tuổi sinh học, bệnh nền, khả năng đi lại trước gãy và biến chứng. Nhiều người có thể đi lại trở lại với dụng cụ hỗ trợ, nhưng một bộ phận không đạt mức độc lập trước chấn thương và cần thêm trợ giúp trong sinh hoạt.
Ở người trẻ, nắn giải phẫu và cố định sớm có thể bảo tồn chỏm nhưng vẫn cần theo dõi dài hạn vì hoại tử vô mạch có thể xuất hiện muộn. Ở người cao tuổi, tiên lượng cải thiện khi kiểm soát bệnh nền, dinh dưỡng tốt, phòng mê sảng và có kế hoạch phục hồi liên tục sau xuất viện.
Đường gãy đã điều trị không tái phát như bệnh viêm, nhưng người bệnh có nguy cơ gãy hông đối bên hoặc gãy xương khác nếu loãng xương và té ngã không được xử lý. Sau cố định, đau tái xuất hiện có thể do không liền, hoại tử chỏm hoặc hỏng dụng cụ chứ không nên coi là đau “thông thường”.
Phòng sự kiện mới cần đánh giá xương giòn, sức cơ, thị lực, thuốc gây chóng mặt và an toàn nhà ở. Vận động viên gãy mỏi phải điều chỉnh tải và xử lý thiếu năng lượng trước khi trở lại tập luyện.
Phòng gãy tập trung vào phòng té và điều trị loãng xương: luyện sức mạnh-thăng bằng, sửa môi trường trơn tối, dùng giày phù hợp, kiểm tra thị lực, rà soát thuốc và đánh giá tụt huyết áp. Người có gãy do lực nhẹ cần được xem xét nguy cơ gãy tiếp theo.
Phòng biến chứng sau gãy gồm phẫu thuật và vận động kịp thời, dự phòng huyết khối, dinh dưỡng, chăm sóc da và phòng mê sảng. Không có vaccine phòng gãy cổ xương đùi.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Gãy cổ xương đùi
Giai đoạn hồi phục cần đủ năng lượng và protein để duy trì cơ, cùng canxi và vitamin D phù hợp cho sức khỏe xương. Chia nhỏ bữa, bổ sung thực phẩm mềm hoặc giàu năng lượng có thể hữu ích khi người cao tuổi chán ăn sau mổ.
Chế độ ăn phải điều chỉnh theo suy thận, suy tim, đái tháo đường, khó nuốt và thuốc chống đông. Không có thực phẩm thay thế phẫu thuật hoặc phục hồi chức năng. Việc dùng sản phẩm bổ sung cần được xem xét để tránh quá liều và tương tác.
Người bệnh chỉ đứng và đi khi đội điều trị xác định mức chịu lực và có hỗ trợ phù hợp. Tập sớm thường gồm thở, co cơ, vận động cổ chân, chuyển tư thế, đứng lên và đi với khung hoặc nạng. Tránh tự đứng dậy khi còn chóng mặt hoặc chưa được hướng dẫn.
Sau xuất viện, tăng quãng đường và bài tập theo kế hoạch; bố trí ghế, nhà vệ sinh và lối đi an toàn. Lái xe, leo cầu thang, làm việc nặng và hoạt động nguy cơ té chỉ trở lại khi sức mạnh, phản xạ và khả năng kiểm soát chân đạt yêu cầu.
Có thể theo dõi đau, nhiệt độ, vết mổ, sưng chân, khả năng đi, mức cần trợ giúp, ăn uống, đi tiêu và tình trạng tỉnh táo. Ghi lại số lần suýt té hoặc chóng mặt giúp bác sĩ điều chỉnh kế hoạch phòng ngừa.
Không tự thử bỏ khung đi, tăng chịu lực hoặc tập động tác xoay mạnh. Khó thở, đau ngực, chân sưng nóng, lú lẫn, sốt, chảy dịch vết mổ hoặc đau hông tăng đột ngột cần được đánh giá khẩn cấp.
- Không cố kéo thẳng hoặc xoay chân bị thương.
- Không để người bệnh tự đứng dậy sau té khi đau hông hoặc không chịu lực được.
- Không trì hoãn cấp cứu chỉ vì chân chưa biến dạng rõ.
- Không tự ngừng thuốc chống đông, thuốc tim mạch hoặc corticosteroid trước mổ.
- Không nằm bất động kéo dài sau mổ nếu bác sĩ và vật lý trị liệu đã cho phép vận động.
- Không tự bỏ dụng cụ hỗ trợ hoặc tăng tải khi chưa đạt tiêu chí an toàn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Gãy cổ xương đùi ở trẻ em hiếm nhưng nghiêm trọng, thường do chấn thương mạnh và có nguy cơ hoại tử chỏm, không liền hoặc rối loạn phát triển. Hình thái gãy và chiến lược cố định khác người lớn; cần đánh giá chuyên khoa chấn thương chỉnh hình nhi.
Không áp dụng phân loại và chỉ định thay khớp của người cao tuổi cho trẻ. Đau hông sau tai nạn hoặc trẻ không chịu đi cần được khám sớm.
Người cao tuổi thường có loãng xương, suy yếu, đa bệnh và nguy cơ mê sảng nên cần chương trình chăm sóc phối hợp chỉnh hình-lão khoa. Mục tiêu không chỉ là liền xương mà là trở lại vận động, phòng mất cơ và duy trì độc lập.
Thuốc, chức năng nhận thức, dinh dưỡng, nguy cơ té và nơi ở sau xuất viện phải được đánh giá. Biểu hiện có thể kín đáo; người vẫn đi được sau té nhưng đau bẹn cần xem xét gãy cài.
Gãy cổ xương đùi trong thai kỳ hiếm nhưng có thể xảy ra sau chấn thương mạnh, loãng xương thai kỳ hoặc gãy mỏi. Chẩn đoán hình ảnh và xử trí không nên trì hoãn khi nguy cơ cho mẹ cao; bác sĩ lựa chọn phương tiện, che chắn và gây mê phù hợp với tuổi thai.
Quyết định phẫu thuật cần phối hợp chỉnh hình, sản khoa và gây mê. Không tự dùng thuốc chống viêm hoặc ngừng thuốc chống đông mà chưa được tư vấn.
Chụp X-quang, CT và phần lớn quy trình phẫu thuật không tự động đòi hỏi ngừng cho con bú. Thuốc gây mê, giảm đau, kháng sinh và chống đông được chọn theo tính tương thích; cần hỏi bác sĩ về thời điểm cho bú lại nếu dùng thuốc đặc biệt.
Sau mổ, nguy cơ té và hạn chế bế trẻ phải được tính đến. Người mẹ nên có người hỗ trợ khi di chuyển, cho bú ở tư thế ổn định và không bế trẻ khi đang dùng thuốc gây buồn ngủ.
Suy giảm miễn dịch tăng nguy cơ nhiễm trùng vết mổ và làm biểu hiện nhiễm trùng ít rõ. Đội điều trị cần biết thuốc ức chế miễn dịch, thời điểm dùng và bệnh nền để cân bằng nguy cơ bùng phát bệnh với liền vết thương.
Ngưỡng đánh giá sốt, đau tăng, dịch vết mổ hoặc mệt bất thường phải thấp hơn. Không tự ngừng thuốc ức chế miễn dịch hoặc tự dùng kháng sinh.
Suy tim, bệnh phổi, suy thận, đái tháo đường, thiếu máu, sa sút trí tuệ và thuốc chống đông ảnh hưởng trực tiếp đến nguy cơ gây mê, mê sảng và phục hồi. Bệnh Parkinson, đột quỵ và thị lực kém làm tăng té và khó tập đi.
Tối ưu bệnh nền cần nhanh và có mục tiêu, tránh trì hoãn phẫu thuật không cần thiết. Kế hoạch xuất viện phải tính đến người chăm sóc, dụng cụ đi lại và khả năng dùng thuốc an toàn.
Sau phẫu thuật, người bệnh cần kiểm soát đau đủ để thở sâu và tập đi, theo dõi vết mổ, thiếu máu, tiểu tiện, mê sảng và dấu hiệu huyết khối. Mức chịu lực do phẫu thuật viên quy định dựa trên loại cố định hoặc thay khớp.
Vật lý trị liệu bắt đầu sớm, nhưng động tác xoay hoặc tư thế hạn chế khác tùy đường mổ và loại khớp. Tái khám đánh giá lành vết, chức năng, chiều dài chi và biến chứng dụng cụ hoặc khớp.
Câu hỏi thường gặp về Gãy cổ xương đùi
Đây là tình trạng cần được đánh giá và điều trị tại bệnh viện sớm, đặc biệt sau té khi người bệnh không đứng hoặc chịu lực được. Việc cấp cứu giúp giảm đau, tìm chấn thương phối hợp, chụp hình và chuẩn bị phẫu thuật. Không phải mọi trường hợp đều phải mổ ngay trong vài giờ, vì bác sĩ cần tối ưu các vấn đề cấp như suy tim mất bù, rối loạn điện giải hoặc chống đông. Tuy vậy, trì hoãn không cần thiết làm kéo dài bất động và tăng biến chứng. Gọi 115 nếu người bệnh đau dữ dội, chân biến dạng, lơ mơ, khó thở hoặc có dấu hiệu sốc.
Nhiều người có thể được điều trị ổn định bằng cố định trong hoặc thay khớp và phục hồi khả năng đi lại, nhưng kết quả khác nhau. Ở người trẻ, mục tiêu là liền xương và bảo tồn chỏm; nguy cơ không liền hoặc hoại tử vô mạch vẫn tồn tại ngay cả khi mổ đúng. Ở người cao tuổi, thay khớp loại bỏ nguy cơ không liền tại cổ nhưng vẫn cần phục hồi chức năng và kiểm soát bệnh nền. “Khỏi” không chỉ là liền xương mà còn là khả năng tự đi, tự chăm sóc và không có biến chứng; một số người cần dụng cụ hoặc trợ giúp lâu dài.
Thay khớp thường được cân nhắc ở người cao tuổi có gãy trong bao khớp đã di lệch, vì nguy cơ không liền và hoại tử chỏm cao hơn khi chỉ cố định. Thay bán phần phù hợp cho nhiều người có mức hoạt động hạn chế; thay toàn phần có thể được chọn cho người trước gãy đi lại độc lập, nhận thức tốt và có kỳ vọng chức năng dài hạn. Người trẻ thường ưu tiên nắn và cố định để giữ chỏm nếu có thể. Quyết định còn phụ thuộc chất lượng xương, bệnh khớp nền, bệnh nội khoa và khả năng phục hồi, nên không dựa riêng vào tuổi.
Không. Gãy cài, gãy không di lệch hoặc gãy mỏi có thể chưa hiện rõ trên X-quang ban đầu. Nếu người bệnh vẫn đau bẹn, không chịu lực hoặc có biểu hiện phù hợp sau té, bác sĩ có thể chỉ định MRI; CT được dùng khi MRI không sẵn có hoặc không phù hợp. Trong thời gian chờ đánh giá, không nên tiếp tục đi lại để “thử” vì ổ gãy kín đáo có thể di lệch thêm. Kết quả hình ảnh phải được đọc cùng khám lâm sàng; một phim âm tính đơn lẻ không đủ để kết luận khi nghi ngờ vẫn cao.
Phần lớn người bệnh được đánh giá vật lý trị liệu và bắt đầu ngồi, đứng hoặc đi có hỗ trợ sớm khi tình trạng cho phép. Mức chịu lực phụ thuộc loại mổ, độ vững của cố định, chất lượng xương và hướng dẫn của phẫu thuật viên. Đi sớm giúp giảm mất cơ, viêm phổi, huyết khối và suy giảm chức năng, nhưng phải có người hỗ trợ và dụng cụ phù hợp. Không tự bỏ khung, tăng quãng đường hoặc tập cầu thang khi còn chóng mặt, đau tăng hoặc chưa được đánh giá. Mục tiêu là tiến bộ an toàn, không phải đạt một mốc giống nhau cho mọi người.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

