Gãy liên mấu chuyển là gãy vùng đầu trên xương đùi đi qua khu vực giữa mấu chuyển lớn và mấu chuyển bé, nằm ngoài bao khớp háng. Tổn thương xảy ra sau té ngã ở người cao tuổi có xương yếu, nhưng cũng có thể gặp ở người trẻ sau tai nạn mạnh. Người bệnh thường đau nhiều vùng hông hoặc đùi trên, không đứng chịu lực được, chân ngắn và xoay ngoài; sưng bầm có thể rõ hơn gãy cổ xương đùi vì vùng gãy giàu mạch máu và nằm ngoài khớp. X-quang giúp xác định đường gãy, độ vụn, tình trạng thành ngoài và kiểu mất vững. Phần lớn trường hợp cần phẫu thuật cố định bằng vít-nẹp trượt hoặc đinh nội tủy, tùy hình thái ổ gãy. Điều trị sớm kết hợp chăm sóc lão khoa, phòng huyết khối, dinh dưỡng và vận động sau mổ giúp giảm biến chứng do bất động và hỗ trợ người bệnh lấy lại khả năng đi lại.
Gãy liên mấu chuyển là bệnh gì?
Gãy liên mấu chuyển là đường gãy đi qua vùng xương xốp giữa mấu chuyển lớn và mấu chuyển bé của xương đùi. Đây là gãy ngoài bao khớp, nên nguồn máu nuôi chỏm thường được bảo tồn tốt hơn so với gãy cổ xương đùi. Tuy nhiên, vùng này có nhiều mạch và chịu lực lớn, vì vậy ổ gãy có thể mất máu đáng kể, vụn và xẹp khi chịu tải.
Thuật ngữ “gãy hông” bao gồm cả gãy cổ xương đùi, gãy liên mấu chuyển và một phần gãy dưới mấu chuyển. Phân biệt vị trí có ý nghĩa vì loại dụng cụ cố định, nguy cơ hỏng cơ học và cách phục hồi khác nhau. Gãy liên mấu chuyển ổn định có thành ngoài và trụ sau-trong còn tốt; gãy mất vững có thể vụn, chéo ngược, lan dưới mấu chuyển hoặc mất điểm tựa, dễ xẹp varus và ngắn chi.
| Tên bệnh | Gãy liên mấu chuyển |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Intertrochanteric fracture |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Gãy gian mấu chuyển; gãy vùng mấu chuyển; pertrochanteric fracture |
| Mã ICD-10 | S72.1 – Gãy vùng mấu chuyển xương đùi; mã chi tiết có thể thay đổi theo bên tổn thương và hệ thống mã hóa đang dùng. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Chấn thương chỉnh hình; gãy hông ngoài bao khớp; vùng mấu chuyển xương đùi |
| Cơ quan ảnh hưởng | Vùng xương giữa mấu chuyển lớn và mấu chuyển bé là vị trí chính; cơ dạng, cơ khép, mô mềm quanh hông và khả năng chịu lực của chi dưới có thể bị ảnh hưởng. |
| Tính chất bệnh | Gãy xương cấp ngoài bao khớp, không lây và không di truyền; có thể còn điểm tựa ổn định hoặc mất vững do vụn và đường gãy chéo ngược. |
| Mức độ phổ biến | Chiếm tỷ trọng đáng kể trong gãy đầu trên xương đùi ở người già; phần lớn liên quan té năng lượng thấp trên nền xương giòn. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Gãy liên mấu chuyển
Lực đập trực tiếp lên mặt ngoài hông tạo nén và bẻ cong vùng mấu chuyển. Ở xương loãng, các bè xương thưa và vỏ xương mỏng khiến cú té từ tư thế đứng đủ gây gãy; ở chấn thương năng lượng cao, lực lớn tạo nhiều mảnh và tổn thương mô mềm.
Sau gãy, cơ dạng kéo đoạn gần, trong khi cơ khép và trọng lực kéo thân xương vào trong và lên trên, gây varus, xoay và ngắn chi. Chảy máu từ xương xốp và mô mềm có thể làm giảm hemoglobin. Nếu thành ngoài hoặc trụ sau-trong bị phá hủy, ổ gãy thiếu điểm tựa và dễ trượt, xẹp hoặc làm vít cắt ra khỏi chỏm.
Phân loại AO/OTA xếp gãy vùng mấu chuyển vào nhóm 31-A: A1 thường là gãy đơn giản tương đối ổn định, A2 là gãy nhiều mảnh mất trụ sau-trong và A3 gồm đường gãy chéo ngược hoặc ngang, thường mất vững hơn. Độ nguyên vẹn của thành ngoài và sự lan xuống vùng dưới mấu chuyển là chi tiết quan trọng.
Trong thực hành, bác sĩ cũng mô tả gãy ổn định hay mất vững, số mảnh, hướng đường gãy và chất lượng xương. Phân loại hướng lựa chọn vít-nẹp trượt hay đinh nội tủy, nhưng kỹ thuật còn phụ thuộc khả năng nắn, giải phẫu người bệnh và kinh nghiệm phẫu thuật.
Gãy liên mấu chuyển chủ yếu gặp ở người cao tuổi sau té năng lượng thấp và tăng nhanh theo tuổi. Phụ nữ mắc nhiều hơn do tuổi thọ cao và loãng xương sau mãn kinh. So với gãy cổ xương đùi, người bệnh gãy liên mấu chuyển thường có xương loãng rõ và vùng gãy vụn hơn.
Ở người trẻ, tai nạn giao thông, ngã cao hoặc chấn thương lao động là nguyên nhân chính và có thể kèm đa chấn thương. Chưa có dữ liệu toàn quốc chuẩn hóa tại Việt Nam để nêu tỷ lệ riêng; gánh nặng dự kiến tăng cùng già hóa dân số và số người có nguy cơ té.
Bệnh hình thành do lực cơ học truyền qua mặt ngoài hông hoặc dọc trục chi. Lực vượt sức chịu của vùng xương xốp làm đường gãy đi giữa hai mấu chuyển; co kéo cơ sau đó làm các đoạn xương di lệch. Không có đường lây hoặc quá trình xâm nhập tác nhân sinh học.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Gãy liên mấu chuyển
Nguyên nhân thường là té sang bên đập mấu chuyển lớn xuống nền cứng. Tai nạn xe, ngã cao hoặc vật nặng đè có thể gây đường gãy phức tạp ở người trẻ. Hiếm hơn, tổn thương xương do u, di căn hoặc bệnh chuyển hóa làm gãy với lực rất nhẹ.
Loãng xương, yếu cơ và rối loạn thăng bằng là nền thuận lợi chứ không phải cú gây gãy. Cần đánh giá nguyên nhân của cú té như ngất, nhiễm trùng, tụt huyết áp, hạ đường huyết hoặc tác dụng thuốc để giảm nguy cơ tái diễn.
Yếu tố không thay đổi được gồm tuổi cao, giới nữ, tiền sử gãy do lực nhẹ, cấu trúc xương và bệnh thần kinh ảnh hưởng dáng đi. Yếu tố có thể thay đổi gồm loãng xương chưa điều trị, yếu cơ, thiếu vận động, thị lực kém, môi trường trơn tối, dinh dưỡng kém, hút thuốc và uống rượu quá mức.
Thuốc an thần, hạ huyết áp, hạ đường huyết hoặc đa thuốc có thể làm tăng té; corticosteroid kéo dài làm giảm chất lượng xương. Không tự dừng thuốc mà cần được bác sĩ rà soát.
Nhóm nguy cơ cao gồm người trên 70 tuổi, người sống trong cơ sở chăm sóc, người từng té, loãng xương, sa sút trí tuệ, Parkinson, đột quỵ hoặc cần khung tập đi. Người suy dinh dưỡng, yếu cơ và ít ra ngoài có dự trữ phục hồi thấp hơn.
Người trẻ làm nghề trên cao, đi xe tốc độ cao hoặc chơi thể thao va chạm có nguy cơ gãy năng lượng cao. Bệnh nhân ung thư, đau hông kéo dài trước té hoặc gãy qua vùng tổn thương xương cần đánh giá gãy bệnh lý.
Triệu chứng và dấu hiệu của Gãy liên mấu chuyển
Triệu chứng thường khởi phát đột ngột sau té, với đau vùng hông và mặt ngoài đùi trên, mất khả năng đứng hoặc bước đi. Chân bên tổn thương thường ngắn và xoay ngoài. Vì gãy nằm ngoài bao khớp, sưng và bầm vùng đùi có thể rõ trong vài giờ đến vài ngày.
Người suy giảm nhận thức có thể chỉ biểu hiện kêu đau khi trở mình, từ chối đứng hoặc giảm tỉnh táo. Ở chấn thương mạnh, huyết áp giảm và đau nhiều vùng gợi ý mất máu hoặc tổn thương phối hợp cần ưu tiên đánh giá toàn thân.
- Đau dữ dội vùng hông hoặc đùi trên, tăng khi xoay, nhấc chân hoặc cố chịu lực.
- Không thể đứng dậy hoặc đi lại sau cú té.
- Chân bên gãy ngắn và bàn chân xoay ra ngoài.
- Sưng, bầm tím mặt ngoài hông và đùi trên, đôi khi lan rộng theo trọng lực.
- Đau khi chuyển tư thế, trở mình hoặc đưa người từ giường sang cáng.
- Mất sức cơ và phụ thuộc hỗ trợ ngay cả trước khi phẫu thuật do đau và bất động.
- Thiếu máu biểu hiện mệt, chóng mặt, tim nhanh hoặc tụt huyết áp do chảy máu trong mô.
- Đau quy chiếu xuống gối, dễ làm người bệnh mô tả sai vị trí.
- Vẫn chịu lực được trong ổ gãy rất ít lệch, nhưng đau tăng nhanh khi đi.
- Vết thương hở hoặc tổn thương da do chấn thương năng lượng cao.
- Tê yếu chi gợi ý tổn thương thần kinh hoặc chấn thương vùng chậu-cột sống phối hợp.
Nên đặt lịch khám: đau vùng mấu chuyển hoặc đùi trên kéo dài sau va chạm nhẹ, đặc biệt ở người có loãng xương dù vẫn đi được.
Cần khám trong ngày: người cao tuổi giảm khả năng đứng, đi khập khiễng mới xuất hiện hoặc đau tăng sau té; không nên chờ bầm tím rõ mới đi khám.
Cần tái khám sớm: đau tăng sau mổ, vết mổ rỉ dịch, chân sưng, không tiến bộ trong tập đi, cảm giác chân ngắn hơn hoặc nghe tiếng bật khi chịu lực.
- Không đứng hoặc chịu lực được sau té kèm đau hông hay đùi trên dữ dội.
- Chân ngắn, xoay ngoài hoặc biến dạng rõ.
- Mạch nhanh, da lạnh, vã mồ hôi, lơ mơ hoặc tụt huyết áp gợi ý mất máu hay sốc.
- Khó thở, đau ngực, chấn thương đầu, bụng hoặc cột sống đi kèm.
- Vết thương hở, chảy máu nhiều, bàn chân lạnh hoặc mất cảm giác.
Chẩn đoán Gãy liên mấu chuyển
Chẩn đoán bắt đầu bằng cơ chế té, mức đau, khả năng chịu lực và đánh giá toàn thân. Bác sĩ xác nhận vị trí gãy, mức mất vững, chất lượng xương và tình trạng bệnh nền để chọn dụng cụ và thời điểm mổ.
X-quang thường chẩn đoán được đa số trường hợp. Nếu triệu chứng điển hình nhưng hình ảnh chưa rõ, MRI hoặc CT được cân nhắc. Không tự chẩn đoán qua biến dạng chân vì gãy cổ đùi và gãy liên mấu chuyển có biểu hiện bên ngoài tương tự nhưng xử trí khác nhau.
Bác sĩ hỏi khả năng đi lại trước gãy, hoàn cảnh té, triệu chứng ngất, thuốc chống đông, đau hông trước đó và bệnh ung thư. Khám quan sát chiều dài, xoay chân, bầm, vết thương và đau vùng mấu chuyển; thao tác xoay chi được hạn chế để tránh đau thêm.
Tuần hoàn, thần kinh và da được kiểm tra. Đánh giá tiền mổ bao gồm tim-phổi, thiếu máu, tình trạng dịch, dinh dưỡng, nhận thức, nguy cơ loét và khả năng phục hồi. Ở tai nạn mạnh, khám chấn thương đầu, ngực, bụng, khung chậu và cột sống là bắt buộc.
Công thức máu quan trọng vì gãy vùng mấu chuyển có thể gây mất máu kín. Điện giải, chức năng thận, đường huyết, đông máu, nhóm máu và ECG hỗ trợ chuẩn bị phẫu thuật. Xét nghiệm tim-phổi bổ sung chỉ định theo triệu chứng và bệnh nền, tránh trì hoãn mổ vì các kiểm tra không cần thiết.
Sau giai đoạn cấp, đánh giá loãng xương có thể gồm mật độ xương, canxi, vitamin D và nguyên nhân thứ phát. Khi nghi gãy bệnh lý, xét nghiệm và hình ảnh chuyên sâu được lựa chọn theo bối cảnh.
X-quang khung chậu và hông tư thế thẳng, kèm hình nghiêng phù hợp, cho thấy đường gãy, độ vụn, thành ngoài, trụ sau-trong và phần lan dưới mấu chuyển. Hình ảnh toàn bộ xương đùi có thể cần khi dự kiến đinh dài hoặc nghi tổn thương khác.
CT hữu ích trong ổ gãy phức tạp, biến dạng sẵn có hoặc khi cần hiểu rõ hình thái để lập kế hoạch; không phải thăm dò thường quy cho mọi ca. MRI được dùng khi nghi gãy kín đáo mà X-quang không xác định, nhưng ít cần hơn trong gãy liên mấu chuyển di lệch rõ.
Chẩn đoán xác định khi hình ảnh cho thấy đường gãy ngoài bao khớp đi qua vùng giữa mấu chuyển lớn và bé. AO/OTA và đánh giá ổn định được dùng để mô tả cấu trúc, không phải thang điểm người bệnh tự áp dụng.
Ổ gãy được xem là mất vững khi có đặc điểm như vụn trụ sau-trong, thành ngoài yếu, đường gãy chéo ngược hoặc lan dưới mấu chuyển. Các đặc điểm này ảnh hưởng lựa chọn dụng cụ nhưng phải được bác sĩ đọc trên phim đúng tư thế và kết hợp chất lượng xương.
Điều trị Gãy liên mấu chuyển
Mục tiêu là giảm đau, phục hồi chiều dài-trục-xoay, tạo cố định đủ vững để người bệnh vận động sớm và giảm biến chứng bất động. Hầu hết trường hợp được nhập viện, tối ưu nhanh bệnh nội khoa và phẫu thuật khi an toàn.
Ổ gãy ổn định có thể phù hợp với vít-nẹp trượt; ổ mất vững, chéo ngược hoặc lan dưới mấu chuyển thường phù hợp hơn với đinh nội tủy. Điều trị không mổ chỉ dành cho tình huống rất chọn lọc khi phẫu thuật không còn phù hợp với mục tiêu chăm sóc. Chương trình đa chuyên khoa, phục hồi và phòng gãy tiếp theo là phần của điều trị.
Giảm đau đa mô thức có thể gồm paracetamol, thuốc giảm đau mạnh ngắn hạn và phong bế thần kinh tại cơ sở y tế. Thuốc chống viêm cần thận trọng ở người cao tuổi có bệnh thận, tim mạch hoặc xuất huyết tiêu hóa.
Kháng sinh quanh mổ, dự phòng huyết khối và điều trị táo bón hoặc buồn nôn được chỉ định theo nguy cơ. Thiếu máu được theo dõi và truyền máu khi có chỉ định lâm sàng. Điều trị loãng xương được lên kế hoạch sau ổn định, không tự mua thuốc hoặc bổ sung liều cao.
Phong bế thần kinh vùng có thể giảm đau trước và sau mổ. Nắn kín dưới màn tăng sáng là bước quan trọng trước khi đặt dụng cụ; bác sĩ điều chỉnh kéo, xoay và góc để phục hồi trục mà không mở rộng mô mềm nếu có thể.
Điều trị không mổ với kiểm soát đau, thay đổi tư thế và chăm sóc giảm nhẹ chỉ áp dụng khi người bệnh không thể phẫu thuật hoặc mục tiêu chăm sóc không hướng tới phục hồi vận động. Kéo liên tục kéo dài không phải lựa chọn thường quy.
Vít-nẹp trượt cho phép vít trong cổ-chỏm trượt có kiểm soát khi ổ gãy nén, thường dùng cho kiểu ổn định. Đinh nội tủy nằm gần trục chịu lực và được ưu tiên trong nhiều gãy mất vững, chéo ngược hoặc lan dưới mấu chuyển. Mục tiêu là nắn tốt, đặt vít đúng vị trí và tránh varus.
Rủi ro gồm mất máu, nhiễm trùng, huyết khối, hỏng dụng cụ, vít cắt khỏi chỏm, xẹp ổ gãy, ngắn chi, gãy quanh đinh và mổ lại. Kỹ thuật tối ưu phụ thuộc hình thái gãy; không có một dụng cụ tốt nhất cho mọi trường hợp.
Chăm sóc bao gồm bù dịch, theo dõi thiếu máu, dinh dưỡng giàu protein, phòng loét, giữ ấm, hỗ trợ kính và máy trợ thính, phòng mê sảng và quản lý bàng quang-ruột. Người thân cung cấp thông tin về nhận thức và chức năng nền giúp đội chăm sóc đặt mục tiêu thực tế.
Vật lý trị liệu bắt đầu sớm với bài tập cổ chân, co cơ, chuyển tư thế, đứng và đi bằng khung theo mức chịu lực. Hoạt động trị liệu đánh giá nhà ở, ghế, nhà vệ sinh và nhu cầu trợ giúp trước xuất viện.
Theo dõi gồm đau, hemoglobin, huyết áp, oxy, vết mổ, sưng chân, mê sảng, ăn uống và quãng đường đi. X-quang sau mổ kiểm tra nắn, vị trí dụng cụ và theo dõi xẹp hoặc liền xương theo chỉ định.
Cần liên hệ bác sĩ khi sốt, dịch vết mổ, đau tăng đột ngột, cảm giác chân ngắn hơn, tiếng bật khi bước, chân sưng một bên, đau ngực hoặc khó thở. Phục hồi chậm cần đánh giá cả yếu cơ, dinh dưỡng, sợ té và bệnh nội khoa chứ không chỉ nhìn phim.
Phẫu thuật thường được lên kế hoạch sớm sau nhập viện khi đã xử lý các vấn đề y khoa cấp. Người bệnh thường bắt đầu vận động trong thời gian ngắn sau mổ, nhưng thời gian đi độc lập dao động rộng theo độ vững cố định, sức cơ, nhận thức và chức năng trước gãy.
Xương vùng mấu chuyển có nguồn máu tốt nên thường liền, song xẹp và yếu có thể kéo dài nhiều tháng. Lao động nặng và hoạt động nguy cơ té cần chờ đánh giá lâm sàng-hình ảnh. Không nên cam kết một ngày “khỏi hẳn” chung cho mọi người.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng cơ học gồm xẹp varus, ngắn chi, vít cắt ra khỏi chỏm, trượt quá mức, hỏng hoặc gãy dụng cụ, mất nắn và gãy quanh đinh. Không liền ít gặp hơn gãy cổ xương đùi nhưng vẫn có thể xảy ra ở gãy chéo ngược, nắn kém hoặc nhiễm trùng.
Biến chứng toàn thân gồm thiếu máu, huyết khối, thuyên tắc phổi, viêm phổi, loét tì đè, nhiễm trùng tiểu, mê sảng và mất chức năng. Nhiễm trùng vết mổ hoặc sâu quanh dụng cụ có thể cần kháng sinh và phẫu thuật lại.
Vùng mấu chuyển giàu máu nên khả năng liền xương thường tốt nếu nắn và cố định phù hợp. Tuy vậy, mức hồi phục chức năng phụ thuộc tuổi, bệnh nền, độ vụn, chất lượng xương, biến chứng và khả năng tham gia phục hồi.
Nhiều người cao tuổi cần khung hoặc gậy trong giai đoạn dài và một số không trở lại mức độc lập trước gãy. Tiên lượng kém hơn khi suy yếu nặng, mê sảng, suy dinh dưỡng, ổ gãy mất vững hoặc hỏng dụng cụ. Chăm sóc liên tục sau xuất viện có vai trò lớn như kỹ thuật mổ.
Gãy liên mấu chuyển đã liền không tái phát theo cơ chế bệnh mạn, nhưng người bệnh có nguy cơ gãy hông đối bên hoặc gãy xương khác. Đau trở lại sau mổ có thể do xẹp ổ gãy, hỏng dụng cụ, nhiễm trùng hoặc chấn thương mới.
Giảm nguy cơ bằng điều trị loãng xương, luyện sức-thăng bằng, sửa nhà, rà soát thuốc và dùng dụng cụ đi phù hợp. Không tự bỏ khung vì thấy đỡ đau; té lần nữa trong giai đoạn phục hồi có thể gây gãy quanh dụng cụ.
Phòng mắc gồm giảm té, tăng sức cơ và thăng bằng, điều chỉnh thị lực, giày dép, ánh sáng, tay vịn và thảm trơn; đồng thời đánh giá loãng xương sau gãy do lực nhẹ. Người làm việc trên cao cần tuân thủ thiết bị chống rơi.
Phòng biến chứng gồm mổ và vận động kịp thời, dự phòng huyết khối, phòng mê sảng, dinh dưỡng, chăm sóc da và theo dõi thiếu máu. Không có vaccine phòng gãy liên mấu chuyển.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Gãy liên mấu chuyển
Người bệnh cần đủ protein và năng lượng để hạn chế mất cơ, cùng canxi và vitamin D phù hợp cho xương. Chia bữa nhỏ, thực phẩm giàu đạm và hỗ trợ ăn uống có thể cần ở người chán ăn hoặc suy yếu.
Chế độ ăn phải cá thể hóa nếu có suy thận, suy tim, đái tháo đường, khó nuốt hoặc đang dùng thuốc chống đông. Không có món ăn làm ổ gãy liền tức thì; tránh rượu quá mức và không tự dùng sản phẩm bổ sung liều cao.
Sau mổ, đứng và đi theo mức chịu lực do phẫu thuật viên và vật lý trị liệu quy định. Tập bắt đầu bằng vận động cổ chân, co cơ, chuyển ghế và đi quãng ngắn với khung; không tự dậy khi chóng mặt hoặc chưa có người hỗ trợ.
Tại nhà, tăng hoạt động từng bước, xen kẽ nghỉ, giữ lối đi thông thoáng và dùng ghế có tay vịn. Tránh xoay người đột ngột trên chân mổ, mang nặng hoặc đi nền trơn cho tới khi sức mạnh và thăng bằng phục hồi.
Theo dõi nhiệt độ, đau, vết mổ, bầm-sưng, khả năng đứng, quãng đường đi, chóng mặt, ăn uống và đi tiêu. Ghi nhận mức hỗ trợ cần thiết giúp đội phục hồi điều chỉnh mục tiêu.
Không tự đánh giá độ liền bằng cách tăng tải hoặc đi không khung. Sốt, dịch vết mổ, đau tăng, chân sưng nóng, khó thở, đau ngực, lú lẫn hoặc tiếng bật kèm mất khả năng chịu lực cần được khám khẩn.
- Không cố cho người bệnh đứng hoặc đi sau té khi đau hông.
- Không kéo, xoay hoặc xoa bóp mạnh vùng chân biến dạng.
- Không trì hoãn cấp cứu vì nghĩ chỉ là bầm tím.
- Không tự ngừng thuốc chống đông hoặc thuốc bệnh nền trước phẫu thuật.
- Không nằm bất động kéo dài khi đã được phép tập vận động.
- Không tự bỏ khung đi, tăng tải hoặc tập cầu thang khi chưa an toàn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Gãy liên mấu chuyển ở trẻ em rất hiếm và thường do chấn thương năng lượng cao hoặc bệnh xương. Vùng sụn tăng trưởng, kích thước xương và phương án cố định khác người lớn; cần chuyên khoa chỉnh hình nhi.
Không áp dụng dụng cụ và mục tiêu phục hồi của người cao tuổi cho trẻ. Chấn thương mạnh kèm đau hông hoặc trẻ không chịu đứng cần được đánh giá toàn diện.
Đây là nhóm thường gặp nhất và thường kèm loãng xương, đa bệnh, suy yếu hoặc sa sút trí tuệ. Chăm sóc chỉnh hình-lão khoa giúp tối ưu bệnh nền, phòng mê sảng, duy trì dinh dưỡng và đặt mục tiêu vận động thực tế.
Biểu hiện có thể là giảm chức năng đột ngột hơn là lời than đau rõ. Rà soát thuốc, nguyên nhân té, khả năng tự chăm sóc và hỗ trợ tại nhà là phần bắt buộc của kế hoạch xuất viện.
Gãy liên mấu chuyển trong thai kỳ hiếm, thường liên quan chấn thương mạnh hoặc bệnh xương. Chẩn đoán và ổn định mẹ được ưu tiên; X-quang hoặc CT cần thiết không nên bị trì hoãn, với kỹ thuật giảm liều phù hợp.
Phẫu thuật và dự phòng huyết khối cần phối hợp sản khoa-gây mê. Không tự dùng thuốc giảm đau hoặc chống viêm vì lựa chọn phụ thuộc tuổi thai và bệnh nền.
Cho con bú thường có thể tiếp tục sau chụp X-quang và nhiều loại gây mê, nhưng thuốc giảm đau, kháng sinh và chống đông phải được chọn phù hợp. Cần xác nhận hướng dẫn riêng nếu dùng thuốc có thời gian thải trừ dài.
Người mẹ phải có hỗ trợ khi đi lại và bế trẻ, tránh vừa dùng khung vừa ôm trẻ. Không tự ngừng cho bú hoặc vắt bỏ sữa nếu chưa có chỉ định cụ thể.
Suy giảm miễn dịch làm tăng nguy cơ nhiễm trùng vết mổ, nhiễm trùng sâu quanh dụng cụ và liền vết thương kém. Sốt có thể không rõ, nên đau tăng, đỏ, dịch hoặc suy giảm toàn trạng cần được đánh giá sớm.
Thuốc ức chế miễn dịch phải được chuyên khoa liên quan phối hợp điều chỉnh. Không tự ngừng hoặc tự dùng kháng sinh vì có thể che lấp nhiễm trùng và làm bệnh nền mất kiểm soát.
Bệnh tim, phổi, thận, đái tháo đường, thiếu máu, sa sút trí tuệ và thuốc chống đông ảnh hưởng nguy cơ mổ, mất máu và phục hồi. Bệnh thần kinh, thị lực kém và tụt huyết áp tư thế làm tăng nguy cơ té lại.
Tối ưu bệnh nền nên nhanh, có mục tiêu và không trì hoãn không cần thiết. Kế hoạch phục hồi phải tính đến khả năng dùng khung, hỗ trợ gia đình và môi trường sống.
Sau cố định, theo dõi hemoglobin, đau, vết mổ, sưng, mê sảng và dấu hiệu huyết khối. Người bệnh tập đứng-đi theo mức chịu lực; giữ vết mổ khô và dùng thuốc dự phòng đúng chỉ định.
Tái khám đánh giá nắn, vị trí vít, xẹp ổ gãy và liền xương. Đau tăng, tiếng bật, chân ngắn thêm hoặc mất khả năng chịu lực có thể gợi ý hỏng cơ học và cần kiểm tra sớm.
Câu hỏi thường gặp về Gãy liên mấu chuyển
Đây là chấn thương nghiêm trọng vì người bệnh thường mất khả năng đi lại và có nguy cơ mất máu, huyết khối, viêm phổi, mê sảng hoặc suy giảm chức năng do bất động. Vùng gãy thường liền tốt hơn gãy cổ xương đùi vì nằm ngoài bao khớp, nhưng ổ gãy vụn có thể xẹp, ngắn chi hoặc làm dụng cụ hỏng. Mức nguy hiểm cao hơn ở người lớn tuổi có nhiều bệnh nền. Điều trị sớm tại bệnh viện, cố định đủ vững, vận động sau mổ và chăm sóc đa chuyên khoa giúp giảm nguy cơ; không nên coi đây là “gãy xương bình thường” có thể nằm nhà chờ tự liền.
Phần lớn gãy liên mấu chuyển được điều trị bằng cố định xương, không phải thay khớp. Vít-nẹp trượt phù hợp với nhiều ổ gãy ổn định, còn đinh nội tủy thường dùng cho gãy mất vững, chéo ngược hoặc lan dưới mấu chuyển. Thay khớp chỉ được cân nhắc trong một số trường hợp chọn lọc như xương rất kém, khớp háng có bệnh nặng, ổ gãy không thể tái tạo hợp lý hoặc thất bại cố định. Quyết định dựa trên hình thái gãy, chất lượng xương, chức năng trước chấn thương và kinh nghiệm của đội phẫu thuật, không chỉ dựa vào tuổi.
Nhiều người được hỗ trợ ngồi, đứng và đi trong thời gian sớm sau mổ nếu tình trạng tim-phổi và cố định cho phép. Mức chịu lực có thể là theo khả năng hoặc bị giới hạn, tùy độ vững của ổ gãy và chỉ định phẫu thuật viên. Tập sớm giúp giảm mất cơ, huyết khối và biến chứng hô hấp, nhưng phải có vật lý trị liệu hoặc người đã được hướng dẫn hỗ trợ. Đi độc lập có thể cần nhiều tuần hoặc lâu hơn. Không nên bỏ khung vì bớt đau; tiêu chí an toàn gồm thăng bằng, sức chân, khả năng chuyển tư thế và kiểm soát dụng cụ.
Nhìn chung, vùng liên mấu chuyển có nguồn máu tốt và nhiều xương xốp nên khả năng liền cao hơn gãy cổ xương đùi trong bao khớp. Nguy cơ hoại tử chỏm cũng thấp hơn. Tuy nhiên, “dễ liền” không đồng nghĩa với ít biến chứng: ổ gãy mất vững có thể xẹp varus, ngắn chi, vít cắt khỏi chỏm hoặc hỏng dụng cụ trước khi liền. Kết quả phụ thuộc nắn, lựa chọn dụng cụ, vị trí vít, chất lượng xương và khả năng phục hồi. Người bệnh vẫn cần theo dõi X-quang và không tự tăng chịu lực ngoài hướng dẫn.
Phòng gãy lần nữa cần xử lý cả sức khỏe xương và nguy cơ té. Bác sĩ có thể đánh giá loãng xương, vitamin D, dinh dưỡng, thuốc gây chóng mặt, thị lực và tụt huyết áp tư thế. Vật lý trị liệu giúp tăng sức cơ và thăng bằng; tại nhà nên cải thiện ánh sáng, bỏ thảm trơn, lắp tay vịn và dùng giày bám. Dụng cụ đi phải được chỉnh đúng chiều cao. Không tự bổ sung canxi hoặc thuốc loãng xương liều cao khi có bệnh thận hay thuốc khác. Kế hoạch hiệu quả thường phối hợp chỉnh hình, nội khoa và phục hồi chức năng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

