Trimethoprim là kháng sinh tổng hợp có tác dụng ức chế enzyme dihydrofolate reductase của vi khuẩn, từ đó làm gián đoạn quá trình tạo tetrahydrofolate cần thiết cho tổng hợp acid nucleic và protein. Tại Hoa Kỳ, trimethoprim đơn chất dạng viên được chỉ định cho đợt đầu của nhiễm khuẩn tiết niệu không biến chứng do các vi khuẩn nhạy cảm. SmPC tại Anh có phạm vi rộng hơn, gồm điều trị, dự phòng nhiễm khuẩn tiết niệu và một số nhiễm khuẩn nhạy cảm khác.[1][2]
Việc lựa chọn trimethoprim phải dựa trên chẩn đoán, kết quả nuôi cấy khi phù hợp và dữ liệu kháng thuốc tại địa phương. NICE chỉ khuyến nghị thuốc cho nhiễm khuẩn tiết niệu dưới khi nguy cơ vi khuẩn kháng trimethoprim thấp.[3] Các nguy cơ quan trọng gồm tăng kali máu, hạ natri máu, ức chế tủy xương, phản ứng da nghiêm trọng, tổn thương gan và tương tác với dofetilide, methotrexate, phenytoin, warfarin hoặc thuốc làm tăng kali.[1][2][6] Không tự mua hoặc dùng lại đơn cũ khi có triệu chứng tiết niệu.
Nội dung chính
- Trimethoprim là kháng sinh ức chế dihydrofolate reductase của vi khuẩn.
- Hoạt chất này thường liên quan đến nhiễm khuẩn tiết niệu và phối hợp trimethoprim-sulfamethoxazole.
- Cần dùng theo đơn; không tự dùng kháng sinh khi chưa xác định nguyên nhân nhiễm khuẩn.
- Có thể gây phát ban, rối loạn máu, tăng kali máu và tương tác với warfarin hoặc thuốc ảnh hưởng thận.
- Báo bác sĩ nếu có bệnh thận, thiếu folate, đang dùng thuốc chống đông, thai kỳ hoặc cho con bú.
Hoạt chất Trimethoprim là gì?
Trimethoprim là kháng sinh tổng hợp ức chế quá trình tạo folate của vi khuẩn. Thuốc được sử dụng chủ yếu cho một số nhiễm khuẩn đường tiết niệu do vi khuẩn nhạy cảm, nhưng phạm vi được phê duyệt khác nhau giữa từng quốc gia và sản phẩm.[1][2][3]
Trimethoprim không điều trị cảm lạnh, cúm hoặc nhiễm virus. Việc dùng thuốc khi không có nhiễm khuẩn phù hợp làm tăng nguy cơ tác dụng phụ và kháng kháng sinh.[1]
Trimethoprim
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Trimethoprim |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Trimethoprim |
| Tên IUPAC | 5-[(3,4,5-trimethoxyphenyl)methyl]pyrimidine-2,4-diamine |
| Tên hóa học khác | 2,4-Diamino-5-(3,4,5-trimethoxybenzyl)pyrimidine |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Tên INN: trimethoprim. Các tên viết tắt thường gặp trong tài liệu chuyên môn gồm TMP. Trimethoprim hydrochloride là dạng muối từng được sử dụng trong một số dung dịch uống; trimethoprim sulfate có trong một số thuốc nhỏ mắt phối hợp, nhưng các dạng muối và sản phẩm phối hợp không được tự quy đổi với trimethoprim đường uống đơn chất.[1] |
| Tên viết tắt | TMP |
| Tên Latinh / tên dược điển | Trimethoprimum |
| Tên USAN | trimethoprim |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 738-70-5 |
|---|---|
| UNII | AN164J8Y0X |
| PubChem CID | 5578 |
| RxNorm CUI | 10829 |
Nhóm thuốc và phân loại dược học
| Đích phân tử | Dihydrofolate reductase |
|---|
Dược động học của Trimethoprim
Trimethoprim được hấp thu nhanh sau khi uống. Nồng độ đỉnh thường đạt trong khoảng 1–4 giờ theo nhãn Hoa Kỳ hoặc khoảng 3 giờ theo SmPC Anh. Khoảng 44–45% thuốc gắn với protein huyết tương.[1][2]
Khoảng 10–20% trimethoprim được chuyển hóa, chủ yếu tại gan. Thuốc thải trừ chủ yếu qua thận bằng lọc cầu thận và bài tiết ở ống thận. Khoảng 50–60% liều uống được tìm thấy trong nước tiểu trong 24 giờ; phần lớn lượng này là trimethoprim chưa chuyển hóa. Thời gian bán thải được báo cáo khoảng 8–10 giờ trong nhãn Hoa Kỳ và 10–16 giờ trong SmPC Anh.[1][2]
Giai đoạn I: Hấp thu
Trimethoprim được hấp thu nhanh qua đường tiêu hóa. Sau liều uống 100 mg, nồng độ đỉnh trung bình khoảng 1 microgam/mL xuất hiện trong khoảng 1–4 giờ. Liều 200 mg tạo nồng độ huyết thanh xấp xỉ gấp đôi liều 100 mg theo nhãn Hoa Kỳ.[1]
SmPC Anh ghi nhận nồng độ đỉnh trong tuần hoàn xuất hiện khoảng 3 giờ sau khi dùng.[2] Ảnh hưởng định lượng của thức ăn lên hấp thu trong các tài liệu chính thức được trích dẫn.
Giai đoạn II: Phân bố
Khoảng 44–45% trimethoprim gắn với protein huyết tương. Nồng độ tại mô có thể cao hơn trong huyết thanh, đặc biệt tại thận và phổi; nồng độ trong dịch não tủy được báo cáo khoảng một nửa nồng độ trong máu.[1][2]
Nồng độ trong dịch tiết âm đạo có thể cao hơn nồng độ huyết thanh đồng thời khoảng 1,6 lần. Trimethoprim đi qua nhau thai và được bài tiết vào sữa mẹ.[1][2]
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Khoảng 10–20% trimethoprim được chuyển hóa, chủ yếu tại gan. Các chất chuyển hóa chính gồm dẫn xuất 1-oxide, 3-oxide và các dẫn xuất 3′-hydroxy, 4′-hydroxy. Dạng trimethoprim tự do được xem là dạng có hoạt tính điều trị.[1]
Giai đoạn IV: Thải trừ
Trimethoprim được thải trừ chủ yếu qua thận bằng lọc cầu thận và bài tiết ống thận. Khoảng 50–60% liều uống được bài tiết trong nước tiểu trong 24 giờ; khoảng 80% lượng thuốc được bài tiết này là trimethoprim chưa chuyển hóa.[1]
SmPC Anh ghi nhận khoảng 40–50% liều được bài tiết nguyên dạng trong nước tiểu trong 24 giờ. Sự khác biệt số liệu có thể liên quan đến nghiên cứu và phương pháp xác định.[2]
| t½ · Thời gian bán thải | Nhãn Hoa Kỳ ghi nhận thời gian bán thải khoảng 8–10 giờ. SmPC Anh ghi nhận khoảng 10–16 giờ.[1][2] Thời gian bán thải tăng ở người suy thận nặng, vì vậy có thể cần giảm liều hoặc tránh sử dụng tùy nhãn sản phẩm và mức độ suy thận.[1][2] |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Trimethoprim được thanh thải chủ yếu qua lọc cầu thận và bài tiết tích cực ở ống thận.[1] Giá trị độ thanh thải toàn thân định lượng của trimethoprim đơn chất trong các nguồn chính thức được trích dẫn. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố được ghi nhận gồm:
- Suy thận nặng làm kéo dài thời gian bán thải và tăng nguy cơ tích lũy.[1][2]
- Tuổi cao thường đi kèm giảm chức năng thận, làm tăng nguy cơ độc tính, tăng kali máu và cần lựa chọn liều thận trọng.[1]
- Rifampicin có thể làm giảm nồng độ trimethoprim.[2]
- Thẩm tách có thể loại bỏ trimethoprim ở một mức độ nhất định; SmPC Anh yêu cầu việc dùng cho người lọc máu phải được chuyên gia bệnh truyền nhiễm và thận học giám sát.[2]
- Dùng kéo dài hoặc liều cao làm tăng nguy cơ ức chế tạo máu, dù đây là yếu tố ảnh hưởng độc tính hơn là dược động học thuần túy.[1][2]
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Trimethoprim
Trimethoprim thuộc nhóm kháng sinh kháng folate. Thuốc ức chế chọn lọc dihydrofolate reductase của vi khuẩn, trong khi có tác dụng yếu hơn nhiều lên enzyme tương ứng của tế bào động vật có vú.[1][2]
Theo hệ thống ATC, trimethoprim được xếp vào nhóm thuốc kháng khuẩn toàn thân, mã J01EA01.[5]
Phần III: Cơ chế tác dụng
Trimethoprim gắn thuận nghịch với enzyme dihydrofolate reductase của vi khuẩn, ngăn chuyển dihydrofolate thành tetrahydrofolate. Tetrahydrofolate cần thiết để vi khuẩn tổng hợp một số acid amin, purine, thymidine, acid nucleic và protein.[1][2]
Ái lực của trimethoprim với enzyme vi khuẩn mạnh hơn đáng kể so với enzyme của động vật có vú. Tuy nhiên, thuốc vẫn có thể ảnh hưởng chuyển hóa folate ở người, đặc biệt khi dùng liều cao, kéo dài hoặc ở người vốn thiếu folate.[1][2]
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Trimethoprim có thể có tác dụng kìm khuẩn hoặc diệt khuẩn tùy vi khuẩn, nồng độ thuốc và điều kiện phát triển.[2]
Cơ chế kháng thuốc gồm:
- Giảm tính thấm của tế bào vi khuẩn.
- Tăng sản xuất dihydrofolate reductase.
- Xuất hiện enzyme dihydrofolate reductase có ái lực thấp với thuốc.
- Thu nhận gene kháng qua plasmid.[1][2]
Pseudomonas aeruginosa, Acinetobacter baumannii complex, Burkholderia cepacia complex và Stenotrophomonas maltophilia được nhãn Hoa Kỳ mô tả là kháng trimethoprim tự nhiên. Enterococcus có thể biểu hiện nhạy cảm trong phòng thí nghiệm nhưng đáp ứng lâm sàng không đáng tin cậy.[1]
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Trimethoprim
Theo nhãn Hoa Kỳ, trimethoprim đơn chất được chỉ định cho đợt đầu của nhiễm khuẩn tiết niệu không biến chứng do các chủng nhạy cảm gồm:
- Escherichia coli.
- Proteus mirabilis.
- Klebsiella pneumoniae.
- Enterobacter.
- Staphylococcus coagulase âm tính, bao gồm Staphylococcus saprophyticus.[1]
Theo SmPC Anh, hỗn dịch trimethoprim được chỉ định:
- Điều trị và dự phòng nhiễm khuẩn tiết niệu ở người lớn và trẻ em.
- Điều trị một số nhiễm khuẩn khác do vi khuẩn nhạy cảm.[2]
Theo NICE, trimethoprim là lựa chọn cho nhiễm khuẩn tiết niệu dưới ở một số người không mang thai, nam giới và trẻ từ 3 tháng tuổi trở lên khi nguy cơ kháng thuốc thấp. Cần xem lại lựa chọn khi có tiền sử dùng trimethoprim gần đây, kết quả nuôi cấy kháng thuốc hoặc tỷ lệ kháng tại địa phương cao.[3]
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây được trích từ nhãn hoặc hướng dẫn chuyên môn, không phải liều cá nhân hóa:
- Nhãn Hoa Kỳ, người lớn bị nhiễm khuẩn tiết niệu không biến chứng: 100 mg mỗi 12 giờ hoặc 200 mg mỗi 24 giờ, trong 10 ngày.[1]
- NICE, phụ nữ không mang thai từ 16 tuổi bị nhiễm khuẩn tiết niệu dưới và có nguy cơ kháng trimethoprim thấp: 200 mg hai lần/ngày trong 3 ngày.[3]
- NICE, nam giới từ 16 tuổi bị nhiễm khuẩn tiết niệu dưới: 200 mg hai lần/ngày trong 7 ngày.[3]
- SmPC Anh, người lớn và trẻ trên 12 tuổi: điều trị nhiễm khuẩn tiết niệu hoặc nhiễm khuẩn nhạy cảm khác bằng 200 mg hai lần/ngày; dự phòng dài hạn nhiễm khuẩn tiết niệu tái phát bằng 100 mg buổi tối.[2]
- SmPC Anh, trẻ từ 6 tuần đến 12 tuổi: liều điều trị dựa trên 8 mg/kg/ngày, chia hai lần; liều dự phòng dựa trên 2 mg/kg/ngày dùng một lần buổi tối.[2]
- NICE, trẻ từ 3 tháng đến 15 tuổi bị nhiễm khuẩn tiết niệu dưới: 4 mg/kg mỗi lần, tối đa 200 mg mỗi liều, dùng hai lần/ngày trong 3 ngày; NICE cũng đưa ra các mức liều cố định theo nhóm tuổi.[3]
Các chế độ khác nhau vì phạm vi chỉ định, dân số, mô hình kháng thuốc và cơ quan ban hành khác nhau. Không tự lựa chọn thời gian 3, 7 hoặc 10 ngày. Bác sĩ cần đánh giá triệu chứng, giới tính, thai kỳ, chức năng thận, nguy cơ viêm thận–bể thận và kết quả kháng sinh đồ.[1][2][3]
Trimethoprim đơn chất toàn thân được dùng qua đường uống.[1][2]
Các lưu ý khi dùng:
- Dùng đúng liều, đúng khoảng cách và đủ thời gian bác sĩ kê.
- Không tự dùng lại thuốc còn thừa từ đợt điều trị trước.
- Không dùng để điều trị cảm lạnh, cúm hoặc nhiễm virus.
- Không tự tăng liều khi quên thuốc hoặc khi triệu chứng chưa giảm.
- Với hỗn dịch, sử dụng dụng cụ đo liều phù hợp và làm theo hướng dẫn của sản phẩm cụ thể.
- Uống đủ nước để tránh mất nước, trừ khi bác sĩ yêu cầu hạn chế dịch vì bệnh khác.
- Liên hệ cơ sở y tế nếu triệu chứng nặng nhanh, không bắt đầu cải thiện sau 48 giờ hoặc xuất hiện sốt, đau hông lưng, nôn hay tình trạng toàn thân xấu.[1][3]
Bỏ liều hoặc ngừng liệu trình không đúng hướng dẫn có thể làm giảm hiệu quả và thúc đẩy kháng thuốc.[1]
Việc theo dõi phụ thuộc thời gian điều trị, tuổi, bệnh kèm và thuốc phối hợp. Các nội dung có thể cần theo dõi gồm:
- Đáp ứng triệu chứng trong vòng khoảng 48 giờ.
- Kết quả nuôi cấy và kháng sinh đồ khi được chỉ định.
- Công thức máu khi điều trị kéo dài, dùng liều cao hoặc có nguy cơ thiếu folate.
- Creatinin, mức lọc cầu thận và chức năng thận.
- Kali và natri huyết thanh, đặc biệt ở người suy thận, đái tháo đường, cao tuổi hoặc dùng thuốc làm tăng kali.
- Đường huyết nếu dùng cùng repaglinide.
- INR nếu dùng warfarin hoặc thuốc chống đông coumarin.
- Dấu hiệu độc tính phenytoin hoặc digoxin.
- Phát ban, tổn thương niêm mạc, sốt, phù mặt hoặc triệu chứng gợi ý SJS, TEN hay DRESS.
- Tiêu chảy kéo dài, tiêu chảy nhiều nước hoặc có máu.[1][2][3]
Trimethoprim có thể làm xét nghiệm creatinin bằng phản ứng Jaffé cho kết quả cao hơn thực tế khoảng 10% trong phạm vi giá trị bình thường; cần thông báo cho bác sĩ và phòng xét nghiệm về thuốc đang dùng.[1]
Cảnh báo và lưu ý về Trimethoprim
Theo nhãn Hoa Kỳ, trimethoprim chống chỉ định ở người:
- Quá mẫn với trimethoprim.
- Thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ đã được xác định do thiếu folate.[1]
SmPC Anh còn chống chỉ định trong các trường hợp:
- Suy gan nặng.
- Thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ hoặc rối loạn tạo máu khác.
- Quý đầu thai kỳ.
- Trẻ sinh non và trẻ sơ sinh dưới 6 tuần tuổi.[2]
SmPC Anh cũng ghi không sử dụng khi trẻ bú mẹ dưới 4 tháng tuổi, trong khi LactMed đánh giá lượng trimethoprim qua sữa thấp. Cần áp dụng nhãn cụ thể tại nơi điều trị và đánh giá chuyên môn, không tự suy rộng giữa các sản phẩm.[2][4]
Các tác dụng không mong muốn thường gặp hoặc được báo cáo gồm:
- Phát ban, ngứa, mày đay hoặc nhạy cảm với ánh sáng.
- Buồn nôn, nôn, tiêu chảy, khó chịu vùng thượng vị.
- Đau đầu.
- Viêm lưỡi hoặc đau miệng.
- Phát triển quá mức Candida.
- Tăng kali máu.
- Hạ natri máu.
- Tăng creatinin hoặc urê máu.
- Chóng mặt, mệt mỏi hoặc cảm giác yếu, dù các phản ứng thần kinh nghiêm trọng hiếm gặp.[1][2]
Trong nhãn Hoa Kỳ, tỷ lệ phát ban ở chế độ 100 mg hai lần/ngày hoặc 200 mg một lần/ngày trong 10 ngày được báo cáo khoảng 2,9–6,7%.[1]
Các phản ứng nghiêm trọng hoặc có thể đe dọa tính mạng gồm:
- Hội chứng Stevens–Johnson, hoại tử thượng bì nhiễm độc và DRESS.
- Phản vệ, phù mạch hoặc viêm mạch dị ứng.
- Giảm bạch cầu, giảm bạch cầu trung tính, giảm tiểu cầu, mất bạch cầu hạt, thiếu máu bất sản, giảm toàn thể huyết cầu hoặc thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ.
- Tăng kali máu nghiêm trọng hoặc hạ natri máu.
- Viêm màng não vô khuẩn hoặc co giật.
- Viêm đại tràng giả mạc liên quan kháng sinh.
- Viêm tụy.
- Vàng da ứ mật hoặc hoại tử gan; một số trường hợp có thể tử vong.
- Suy giảm chức năng thận.
- Hạ đường huyết, đặc biệt khi có yếu tố nguy cơ hoặc tương tác thuốc.[1][2]
Phải ngừng thuốc và tìm trợ giúp y tế ngay khi có phát ban lan rộng, phồng rộp da, loét miệng, phù mặt, khó thở, sốt kèm đau họng, chảy máu bất thường, lú lẫn, yếu cơ, tim đập bất thường hoặc tiêu chảy ra máu.[1][2]
Các cảnh báo quan trọng gồm:
- Chỉ dùng trimethoprim cho nhiễm khuẩn đã được chứng minh hoặc nghi ngờ mạnh do vi khuẩn nhạy cảm.
- Cân nhắc dữ liệu kháng thuốc tại địa phương, tiền sử dùng kháng sinh và kết quả nuôi cấy.
- Thận trọng ở người suy thận hoặc suy gan.
- Theo dõi công thức máu khi dùng kéo dài hoặc ở người có nguy cơ thiếu folate.
- Theo dõi kali ở người suy thận, đái tháo đường, cao tuổi hoặc dùng thuốc làm tăng kali.
- Tránh sử dụng lại nếu từng có SJS, TEN hoặc DRESS liên quan trimethoprim.
- Tránh dùng ở người có nguy cơ hoặc tiền sử porphyria cấp theo SmPC Anh.
- Đánh giá ngay khi có sốt, đau họng, xanh xao hoặc ban xuất huyết vì đây có thể là dấu hiệu sớm của rối loạn huyết học.
- Cảnh giác viêm đại tràng do Clostridioides difficile khi tiêu chảy xuất hiện trong hoặc sau liệu trình.
- Không dùng trimethoprim đơn chất và co-trimoxazole như hai tên gọi thay thế cho cùng một thuốc.[1][2][7]
Dấu hiệu quá liều cấp có thể xuất hiện sau khi uống khoảng 1 g trở lên, gồm buồn nôn, nôn, chóng mặt, đau đầu, trầm cảm, lú lẫn và ức chế tủy xương.[1]
Dùng liều cao hoặc kéo dài có thể gây giảm tiểu cầu, giảm bạch cầu hoặc thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ.[1]
Không có thuốc giải độc đặc hiệu. Xử trí tại cơ sở y tế có thể gồm:
- Đánh giá đường thở, tuần hoàn và tình trạng thần kinh.
- Theo dõi công thức máu, chức năng thận và điện giải.
- Điều trị hỗ trợ.
- Khử nhiễm tiêu hóa khi được chuyên gia chống độc đánh giá phù hợp.
- Calcium folinate có thể được sử dụng để xử trí ức chế tạo máu do tác dụng kháng folate.
- Thẩm phân phúc mạc không hiệu quả; thẩm tách máu chỉ loại bỏ thuốc ở mức hạn chế hoặc trung bình theo nhãn Hoa Kỳ.[1][2]
Khi nghi ngờ quá liều, cần đến cơ sở cấp cứu hoặc liên hệ trung tâm chống độc; không tự gây nôn, tự acid hóa nước tiểu hoặc tự dùng calcium folinate.[1][2]
Viên trimethoprim 100 mg theo nhãn Hoa Kỳ được bảo quản ở 20–25°C, trong bao bì kín, chống ánh sáng và có nắp an toàn cho trẻ em khi phù hợp.[1]
Hỗn dịch Trimethoprim 50 mg/5 mL theo SmPC Anh cần được giữ trong bao bì gốc và đặt trong hộp ngoài.[2]
Điều kiện bảo quản có thể khác theo nhà sản xuất. Luôn tuân thủ nhãn sản phẩm, không dùng thuốc đã quá hạn hoặc có thay đổi bất thường về hình thức và để thuốc ngoài tầm nhìn, tầm với của trẻ em.
Đối tượng đặc biệt
Phạm vi được phê duyệt khác nhau giữa các sản phẩm:
- Nhãn viên trimethoprim tại Hoa Kỳ ghi nhận độ an toàn và hiệu quả chưa được xác lập ở trẻ dưới 2 tháng tuổi; hiệu quả của trimethoprim đơn chất chưa được xác lập ở trẻ dưới 12 tuổi.[1]
- SmPC hỗn dịch tại Anh cho phép điều trị từ 6 tuần tuổi và đưa ra liều theo cân nặng cho trẻ đến 12 tuổi; thuốc chống chỉ định ở trẻ sinh non và trẻ sơ sinh dưới 6 tuần.[2]
- NICE khuyến nghị trimethoprim cho nhiễm khuẩn tiết niệu dưới ở trẻ từ 3 tháng tuổi khi nguy cơ kháng thuốc thấp. Trẻ dưới 3 tháng cần được chuyển chuyên khoa nhi và điều trị theo hướng dẫn riêng.[3]
Không tự sử dụng liều trẻ em theo tuổi hoặc cân nặng. Bác sĩ phải dựa trên dạng thuốc, mức độ nhiễm khuẩn, chức năng thận, kháng sinh đồ và quy định tại nơi điều trị.[1][2][3]
Các nghiên cứu viên trimethoprim không có đủ số người từ 65 tuổi trở lên để kết luận chắc chắn về khác biệt đáp ứng.[1]
Người cao tuổi có nguy cơ cao hơn do:
- Chức năng thận thường suy giảm.
- Dễ tăng kali hoặc hạ natri máu.
- Nguy cơ thiếu folate và rối loạn tạo máu cao hơn.
- Thường sử dụng nhiều thuốc gây tương tác, như ACE inhibitor, ARB, spironolactone, digoxin, warfarin hoặc thuốc lợi tiểu.[1][2]
Cần lựa chọn liều thận trọng, đánh giá chức năng thận và cân nhắc theo dõi kali, natri cùng công thức máu.[1][2]
Khuyến cáo có khác biệt giữa các nhãn:
- Nhãn Hoa Kỳ ghi nhận trimethoprim có thể cản trở chuyển hóa acid folic và chỉ nên dùng trong thai kỳ khi lợi ích tiềm năng được đánh giá vượt nguy cơ đối với thai.[1]
- SmPC Anh chống chỉ định trimethoprim trong quý đầu thai kỳ. Nguồn này nêu các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận mối liên quan giữa phơi nhiễm quý đầu với sảy thai và một số dị tật, gồm dị tật ống thần kinh, khe hở miệng và bất thường tim mạch; cơ chế giả định liên quan tác dụng đối kháng folate.[2]
- Trong quý hai và quý ba, SmPC Anh khuyến cáo tránh sử dụng trừ khi thật sự cần thiết.[2]
- NICE không liệt kê trimethoprim trong bảng lựa chọn kháng sinh thường dùng cho phụ nữ mang thai bị nhiễm khuẩn tiết niệu dưới.[3]
Dữ liệu quan sát có thể bị ảnh hưởng bởi bệnh nhiễm khuẩn, thuốc phối hợp và yếu tố gây nhiễu. Phụ nữ mang thai hoặc dự định mang thai không được tự sử dụng trimethoprim; bác sĩ cần lựa chọn kháng sinh dựa trên tuổi thai, kháng sinh đồ và cân bằng lợi ích–nguy cơ.[1][2][3]
Trimethoprim được bài tiết vào sữa mẹ.[1][2]
Các nguồn có cách đánh giá khác nhau:
- SmPC Anh ghi nhận ảnh hưởng đối với trẻ bú mẹ có thể xảy ra ở liều điều trị và chống chỉ định nếu trẻ bú mẹ dưới 4 tháng tuổi.[2]
- LactMed cập nhật năm 2024 nhận định nồng độ trimethoprim trong sữa thấp, lượng trẻ nhận được nhỏ và không được dự kiến gây tác dụng bất lợi ở trẻ bú mẹ nói chung.[4]
- LactMed ước tính trẻ bú mẹ hoàn toàn có thể nhận khoảng 0,45 mg/kg/ngày khi mẹ dùng tổng liều trimethoprim 320 mg/ngày, thấp hơn nhiều so với liều điều trị ở trẻ trên 2 tháng.[4]
Việc sử dụng cần được đánh giá riêng theo tuổi thai khi sinh, tuổi hiện tại, tình trạng thiếu tháng, sức khỏe của trẻ, liều thuốc và thời gian điều trị. Không tự kết luận thuốc phù hợp chỉ dựa trên lượng bài tiết thấp trong sữa.[1][2][4]
Nhãn Hoa Kỳ khuyến cáo thận trọng ở người suy chức năng gan.[1]
SmPC Anh chống chỉ định trimethoprim ở người suy gan nặng.[2] Chưa có chế độ điều chỉnh liều định lượng được xác lập rõ theo Child-Pugh trong các nguồn được trích dẫn.
Người có bệnh gan cần được bác sĩ đánh giá chức năng gan, công thức máu, nguy cơ thiếu folate và thuốc phối hợp. Phải ngừng thuốc và đánh giá y tế khi có vàng da, nước tiểu sẫm, ngứa toàn thân hoặc đau vùng gan.[1][2]
Khuyến cáo điều chỉnh liều khác nhau theo nhãn:
- Nhãn Hoa Kỳ: không khuyến nghị sử dụng khi độ thanh thải creatinin dưới 15 mL/phút. Nếu độ thanh thải creatinin từ 15–30 mL/phút, liều là 50 mg mỗi 12 giờ.[1]
- SmPC Anh: eGFR trên 30 mL/phút dùng liều thông thường; eGFR 15–30 mL/phút dùng liều thông thường trong 3 ngày rồi giảm một nửa; eGFR dưới 15 mL/phút dùng một nửa liều thông thường.[2]
- Người lọc máu: SmPC Anh yêu cầu chỉ khởi trị và sử dụng dưới sự giám sát chặt của chuyên gia bệnh truyền nhiễm và thận học.[2]
Hai nguồn không thống nhất hoàn toàn, vì vậy phải áp dụng hướng dẫn của sản phẩm cụ thể tại nơi điều trị. Cần theo dõi chức năng thận, kali và natri, đặc biệt khi điều trị kéo dài.[1][2]
SmPC Anh ghi nhận ảnh hưởng của trimethoprim lên khả năng lái xe và vận hành máy chưa được xác định.[2]
Chóng mặt, ngất, lú lẫn, rối loạn phối hợp hoặc co giật đã được báo cáo rất hiếm. Không lái xe hoặc vận hành máy khi có các triệu chứng này hoặc chưa biết cơ thể phản ứng với thuốc như thế nào.[2]
Tương tác thuốc của Trimethoprim
| Tương tác | Mức độ | Cơ chế / ảnh hưởng | Khuyến nghị / xử trí | Theo dõi | Bằng chứng / nguồn |
|---|---|---|---|---|---|
|
Dofetilid
Chống chỉ định phối hợp trimethoprim với dofetilide vì trimethoprim làm tăng đáng kể nồng độ dofetilide và nguy cơ loạn nhịp thất. | Mức 4: Phối hợp nguy hiểm | Cơ chế: Trimethoprim ức chế bài tiết cation qua ống thận, làm giảm thải trừ dofetilide. Ảnh hưởng: Nồng độ dofetilide tăng làm kéo dài QT và tăng nguy cơ torsade de pointes; nhãn dofetilide chống chỉ định trimethoprim dùng đơn độc hoặc phối hợp sulfamethoxazole. | Khuyến nghị: avoid_combination Xử trí: Không dùng đồng thời; lựa chọn kháng sinh thay thế không ức chế bài tiết cation thận. | Nếu đã dùng đồng thời ngoài ý muốn: ECG/QTc, kali, magnesi, creatinine/eGFR và triệu chứng hồi hộp, chóng mặt hoặc ngất. | Bằng chứng: high Nguồn: [FDA/DailyMed] | Dofetilide capsule label | Contraindications and renal cation transport interaction with trimethoprim | https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/lookup.cfm?setid=b8323987-90fe-4e6c-a71c-76e3c501713c | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Trimethoprim có thể làm tăng nguy cơ suy tủy khi dùng cùng thuốc ức chế tủy xương. | Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích | Cơ chế: Tác dụng ức chế tạo máu có thể cộng hợp. Ảnh hưởng: Nguy cơ giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu, thiếu máu, pancytopenia, nhiễm trùng và chảy máu. | Khuyến nghị: monitor_closely Xử trí: Nếu cần phối hợp, tăng cường theo dõi CBC và đánh giá các dấu hiệu độc tính huyết học. | CBC, sốt/đau họng, loét miệng, bầm tím, chảy máu và mệt mỏi. | Bằng chứng: high Nguồn: [eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Trimethoprim phối hợp thuốc chẹn thụ thể angiotensin II làm tăng nguy cơ tăng kali máu. | Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích | Cơ chế: Tác dụng giảm thải kali của trimethoprim cộng với ức chế hệ renin–angiotensin. Ảnh hưởng: Có thể gây tăng kali nặng, rối loạn dẫn truyền hoặc loạn nhịp. | Khuyến nghị: monitor_closely Xử trí: Đánh giá nguy cơ và cân nhắc thuốc thay thế; nếu dùng, kiểm tra kali và chức năng thận sớm. | Kali, creatinine/eGFR và ECG khi có triệu chứng hoặc tăng kali. | Bằng chứng: high Nguồn: [eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Trimethoprim phối hợp thuốc ức chế men chuyển làm tăng nguy cơ tăng kali máu. | Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích | Cơ chế: Trimethoprim giảm thải kali kết hợp với ức chế hệ renin–angiotensin–aldosterone. Ảnh hưởng: Nguy cơ tăng kali nặng và loạn nhịp tăng, nhất là ở người cao tuổi, suy thận hoặc đái tháo đường. | Khuyến nghị: monitor_closely Xử trí: Cân nhắc kháng sinh thay thế ở người nguy cơ cao; nếu phối hợp, theo dõi kali và chức năng thận. | Kali, creatinine/eGFR, huyết áp và ECG khi có tăng kali. | Bằng chứng: high Nguồn: [eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Trimethoprim phối hợp thuốc lợi tiểu giữ kali làm tăng đáng kể nguy cơ tăng kali máu. | Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích | Cơ chế: Trimethoprim giảm bài tiết kali ở ống góp; thuốc lợi tiểu giữ kali tạo tác dụng giữ kali cộng hợp. Ảnh hưởng: Có thể gây tăng kali nặng, yếu cơ, rối loạn dẫn truyền hoặc loạn nhịp. | Khuyến nghị: monitor_closely Xử trí: Tránh hoặc dùng thận trọng ở bệnh nhân nguy cơ cao; kiểm tra kali và chức năng thận trước và trong điều trị. | Kali huyết, creatinine/eGFR và ECG khi kali tăng hoặc có triệu chứng. | Bằng chứng: high Nguồn: [eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Heparin
Trimethoprim dùng cùng heparin có thể làm tăng đáng kể nguy cơ tăng kali máu. | Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích | Cơ chế: Trimethoprim làm giảm thải kali ở ống góp; heparin cũng có thể làm tăng kali, tạo tác dụng cộng hợp. Ảnh hưởng: Tăng kali máu nặng có thể gây yếu cơ, rối loạn dẫn truyền và loạn nhịp. | Khuyến nghị: monitor_closely Xử trí: Đánh giá nguy cơ trước phối hợp và theo dõi kali/chức năng thận, đặc biệt ở người cao tuổi, đái tháo đường hoặc suy thận. | Kali huyết, creatinine/eGFR và ECG nếu kali tăng hoặc có triệu chứng. | Bằng chứng: high Nguồn: [eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Ciclosporin
Trimethoprim dùng cùng ciclosporin làm tăng nguy cơ độc tính trên thận. | Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích | Cơ chế: Tương tác dược lực học với nguy cơ độc thận cộng hợp; cơ chế đầy đủ chưa được xác định. Ảnh hưởng: Có thể làm tăng creatinine, giảm eGFR, rối loạn điện giải hoặc tổn thương thận. | Khuyến nghị: monitor_closely Xử trí: Cân nhắc lựa chọn thay thế; nếu phối hợp, theo dõi chức năng thận và nồng độ ciclosporin theo thực hành chuyên khoa. | Creatinine/eGFR, kali, huyết áp, lượng nước tiểu và nồng độ ciclosporin khi có chỉ định. | Bằng chứng: high Nguồn: [eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Pyrimethamin
Trimethoprim và pyrimethamine có tác dụng kháng folate cộng hợp, làm tăng nguy cơ độc tính huyết học. | Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích | Cơ chế: Tương tác dược lực học do cộng hợp ức chế chuyển hóa folate. Ảnh hưởng: Có thể gây thiếu máu hồng cầu khổng lồ, giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu hoặc pancytopenia. | Khuyến nghị: monitor_closely Xử trí: Chỉ phối hợp khi có chỉ định rõ và giám sát chặt; đánh giá tình trạng folate và xử trí theo phác đồ chuyên khoa khi cần. | CBC, dấu hiệu thiếu máu, nhiễm trùng, chảy máu và tình trạng folate khi phù hợp. | Bằng chứng: high Nguồn: [eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Methotrexate
Phối hợp methotrexate với trimethoprim làm tăng nguy cơ độc tính huyết học nghiêm trọng. | Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích | Cơ chế: Tác dụng kháng folate và ức chế tạo máu có thể cộng hợp. Ảnh hưởng: Nguy cơ pancytopenia, nhiễm trùng, chảy máu, viêm niêm mạc và các biểu hiện độc tính methotrexate có thể tăng. | Khuyến nghị: avoid_combination Xử trí: Tránh phối hợp nếu có thể và chọn kháng sinh thay thế; nếu không thể tránh, cần kế hoạch theo dõi tăng cường. | CBC, creatinine/eGFR, AST/ALT, loét miệng, sốt, đau họng và bầm tím/chảy máu. | Bằng chứng: high Nguồn: [eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 ; [NHS SPS] | Managing interactions with methotrexate | Avoid trimethoprim/co-trimoxazole because of severe bone marrow suppression risk | https://www.sps.nhs.uk/articles/managing-interactions-with-methotrexate/ | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Mercaptopurine
Mercaptopurine dùng cùng trimethoprim làm tăng nguy cơ độc tính huyết học. | Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích | Cơ chế: Độc tính trên tủy xương có thể cộng hợp. Ảnh hưởng: Có thể tăng nguy cơ giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu, thiếu máu hoặc pancytopenia. | Khuyến nghị: avoid_combination Xử trí: Tránh phối hợp nếu có thể; nếu cần dùng đồng thời, tăng cường giám sát huyết học theo chuyên khoa. | CBC, sốt/đau họng, loét miệng, bầm tím, chảy máu và mệt mỏi bất thường. | Bằng chứng: high Nguồn: [eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 ; [NHS Lancashire] | Azathioprine/Mercaptopurine Shared Care Guideline | Common Drug Interactions: avoid trimethoprim due to serious haematological toxicity | https://www.lancsmmg.nhs.uk/media/1979/azathioprinemercaptopurine-scg-version-24-extended-review-june-2025.pdf | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Azathioprine
Azathioprine dùng cùng trimethoprim làm tăng nguy cơ độc tính huyết học. | Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích | Cơ chế: Tác dụng ức chế tạo máu có thể cộng hợp; trimethoprim cũng có thể gây thiếu folate và ức chế tủy. Ảnh hưởng: Tăng nguy cơ giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu, thiếu máu hoặc pancytopenia, kéo theo nguy cơ nhiễm trùng và chảy máu. | Khuyến nghị: avoid_combination Xử trí: Tránh phối hợp nếu có lựa chọn phù hợp; nếu bắt buộc, cần theo dõi huyết học chặt và đánh giá bởi bác sĩ điều trị. | CBC với công thức bạch cầu, hemoglobin, tiểu cầu; sốt, đau họng, loét miệng, bầm tím hoặc chảy máu. | Bằng chứng: high Nguồn: [eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 ; [NHS Lancashire] | Azathioprine/Mercaptopurine Shared Care Guideline | Common Drug Interactions: avoid trimethoprim due to serious haematological toxicity | https://www.lancsmmg.nhs.uk/media/1979/azathioprinemercaptopurine-scg-version-24-extended-review-june-2025.pdf | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Trimethoprim có thể gây thiếu folate ở bệnh nhân dễ thiếu folate đang dùng thuốc chống co giật; nguy cơ không nhất thiết đồng đều cho mọi thuốc trong nhóm. | Mức 2: Tương tác cần thận trọng | Cơ chế: Tương tác dược lực học có điều kiện do giảm dự trữ folate trên nền tác dụng kháng folate của trimethoprim. Ảnh hưởng: Có thể tăng nguy cơ thiếu máu hồng cầu khổng lồ hoặc các giảm dòng tế bào máu, đặc biệt khi điều trị kéo dài hoặc có yếu tố nguy cơ thiếu folate. | Khuyến nghị: monitor_closely Xử trí: Đánh giá nguy cơ folate và theo dõi huyết học ở bệnh nhân nguy cơ; không suy rộng mức độ tương tác giống nhau cho mọi thuốc chống co giật. | CBC, biểu hiện thiếu máu, viêm lưỡi/loét miệng và folate khi có chỉ định. | Bằng chứng: high Nguồn: [eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Trimethoprim có thể gây thiếu folate ở bệnh nhân dễ thiếu folate đang dùng đồng thời các chất kháng folate. | Mức 2: Tương tác cần thận trọng | Cơ chế: Tác dụng kháng folate có thể cộng hợp. Ảnh hưởng: Nguy cơ thiếu folate và rối loạn huyết học có thể tăng, đặc biệt ở bệnh nhân đã có yếu tố nguy cơ hoặc điều trị kéo dài. | Khuyến nghị: monitor_closely Xử trí: Đánh giá yếu tố nguy cơ thiếu folate và theo dõi huyết học khi cần; với các hoạt chất nguy cơ cao như methotrexate hoặc pyrimethamine, ưu tiên rule hoạt chất cụ thể. | CBC, folate khi phù hợp và dấu hiệu thiếu máu, nhiễm trùng hoặc chảy máu. | Bằng chứng: high Nguồn: [eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Ở người cao tuổi, dùng trimethoprim cùng thuốc lợi tiểu, chủ yếu thiazide, liên quan tăng tỷ lệ giảm tiểu cầu kèm ban xuất huyết. | Mức 2: Tương tác cần thận trọng | Cơ chế: Cơ chế chưa được xác định đầy đủ. Ảnh hưởng: Có thể xuất hiện giảm tiểu cầu, ban xuất huyết, bầm tím hoặc chảy máu. | Khuyến nghị: monitor_closely Xử trí: Đặc biệt thận trọng ở người cao tuổi; đánh giá CBC nếu xuất hiện ban xuất huyết hoặc chảy máu. | Tiểu cầu/CBC, ban xuất huyết, bầm tím và chảy máu. | Bằng chứng: high Nguồn: [eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Pioglitazon
Trimethoprim làm tăng phơi nhiễm pioglitazone do ức chế CYP2C8. | Mức 2: Tương tác cần thận trọng | Cơ chế: Trimethoprim ức chế chuyển hóa pioglitazone qua CYP2C8. Ảnh hưởng: Nghiên cứu chéo ở người khỏe mạnh ghi nhận AUC pioglitazone tăng trung bình 42%. | Khuyến nghị: monitor Xử trí: Theo dõi đáp ứng và tác dụng không mong muốn; cân nhắc điều chỉnh ở bệnh nhân nhạy cảm hoặc khi phối hợp kéo dài. | Glucose máu, phù, tăng cân và dấu hiệu suy tim. | Bằng chứng: moderate Nguồn: [PubMed] | Trimethoprim and the CYP2C8*3 allele have opposite effects on the pharmacokinetics of pioglitazone | Pioglitazone AUC +42%; PMID 17913794 | https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17913794/ | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Rosiglitazon
Trimethoprim làm tăng nồng độ rosiglitazone qua ức chế CYP2C8. | Mức 2: Tương tác cần thận trọng | Cơ chế: Trimethoprim ức chế cạnh tranh chuyển hóa rosiglitazone qua CYP2C8. Ảnh hưởng: Nghiên cứu lâm sàng ghi nhận AUC rosiglitazone tăng 31% và thời gian bán thải tăng 27%. | Khuyến nghị: monitor Xử trí: Theo dõi đáp ứng và tác dụng không mong muốn; cân nhắc hiệu chỉnh khi phối hợp kéo dài hoặc ở bệnh nhân nhạy cảm. | Glucose máu, phù/tăng cân và dấu hiệu suy tim hoặc hạ đường huyết khi phối hợp các thuốc hạ đường huyết khác. | Bằng chứng: moderate Nguồn: [PubMed] | The effect of trimethoprim on CYP2C8 mediated rosiglitazone metabolism in human liver microsomes and healthy subjects | Rosiglitazone AUC +31%; PMID 15606443 | https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15606443/ | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Metformin
Trimethoprim làm giảm thải trừ metformin qua thận và tăng phơi nhiễm metformin. | Mức 2: Tương tác cần thận trọng | Cơ chế: Trimethoprim ức chế các chất vận chuyển cation thận, đặc biệt MATE và có liên quan OCT2, làm giảm bài tiết metformin. Ảnh hưởng: Nghiên cứu ở 24 người khỏe mạnh ghi nhận AUC metformin tăng 37%, Cmax tăng 38% và độ thanh thải thận giảm; ý nghĩa lâm sàng tăng ở người suy thận hoặc dùng liều metformin cao. | Khuyến nghị: monitor Xử trí: Đánh giá chức năng thận và dung nạp; cân nhắc tăng cường theo dõi hoặc điều chỉnh metformin ở bệnh nhân nguy cơ. | Creatinine/eGFR, glucose, triệu chứng tiêu hóa; đánh giá lactate/toan lactic khi có triệu chứng hoặc yếu tố nguy cơ. | Bằng chứng: moderate Nguồn: [PubMed] | Trimethoprim-metformin interaction and its genetic modulation by OCT2 and MATE1 transporters | AUC +37%, Cmax +38%; PMID 23305245 | https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23305245/ | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Warfarin
Trimethoprim có thể tăng tác dụng chống đông của warfarin và các coumarin. | Mức 2: Tương tác cần thận trọng | Cơ chế: Cơ chế của trimethoprim đơn chất đối với warfarin chưa được xác định đầy đủ trong SmPC. Ảnh hưởng: Tác dụng chống đông có thể tăng, dẫn đến INR cao và tăng nguy cơ chảy máu. | Khuyến nghị: monitor_closely Xử trí: Theo dõi INR sớm hơn khi bắt đầu/ngừng trimethoprim và điều chỉnh warfarin theo INR cùng tình trạng lâm sàng. | INR/PT, hemoglobin và dấu hiệu bầm tím, chảy máu cam, tiểu máu, phân đen hoặc xuất huyết. | Bằng chứng: moderate Nguồn: [eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Repaglinid
Trimethoprim làm tăng phơi nhiễm repaglinide và có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết. | Mức 2: Tương tác cần thận trọng | Cơ chế: Trimethoprim ức chế CYP2C8, làm giảm chuyển hóa repaglinide. Ảnh hưởng: Nghiên cứu chéo ở người khỏe mạnh ghi nhận AUC repaglinide tăng 61%, Cmax tăng 41% và thời gian bán thải kéo dài. | Khuyến nghị: monitor_closely Xử trí: Theo dõi đường huyết sát khi bắt đầu hoặc ngừng trimethoprim; cân nhắc điều chỉnh repaglinide theo đáp ứng. | Glucose máu và triệu chứng hạ đường huyết như vã mồ hôi, run, lú lẫn, đói, chóng mặt hoặc ngất. | Bằng chứng: moderate Nguồn: [eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Dapsone
Dapsone và trimethoprim có thể làm tăng nồng độ của nhau. | Mức 2: Tương tác cần thận trọng | Cơ chế: Tương tác dược động học hai chiều; cơ chế thải trừ/chuyển hóa chưa được xác định đầy đủ. Ảnh hưởng: Nhãn dapsone mô tả nồng độ mỗi thuốc có thể tăng khoảng 1,5 lần trong một số chế độ liều, có thể làm tăng nguy cơ độc tính liên quan dapsone hoặc trimethoprim. | Khuyến nghị: monitor Xử trí: Dùng thận trọng, nhất là ở liều cao hoặc bệnh nhân có yếu tố nguy cơ; đánh giá triệu chứng và xét nghiệm khi cần. | CBC, methemoglobin khi có tím tái/khó thở, dấu hiệu tan máu và chức năng thận. | Bằng chứng: moderate Nguồn: [eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Procainamide
Trimethoprim làm tăng nồng độ procainamide và N-acetylprocainamide (NAPA), làm tăng đáp ứng điện sinh lý. | Mức 2: Tương tác cần thận trọng | Cơ chế: Trimethoprim cạnh tranh bài tiết cation qua ống thận, làm giảm độ thanh thải thận của procainamide và NAPA. Ảnh hưởng: Nghiên cứu lâm sàng ghi nhận AUC procainamide tăng 63% và NAPA tăng 52%, kèm QTc kéo dài thêm. | Khuyến nghị: monitor_closely Xử trí: Theo dõi chặt; cân nhắc định lượng procainamide/NAPA và hiệu chỉnh theo lâm sàng nếu có. | ECG (QRS, QTc), huyết áp, creatinine/eGFR và nồng độ procainamide/NAPA nếu xét nghiệm sẵn có. | Bằng chứng: high Nguồn: [eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Rifampicin
Rifampicin có thể làm giảm nồng độ trimethoprim và có khả năng làm giảm đáp ứng điều trị. | Mức 2: Tương tác cần thận trọng | Cơ chế: SmPC ghi nhận rifampicin làm giảm nồng độ trimethoprim; cơ chế chính xác không được mô tả đầy đủ trong nguồn. Ảnh hưởng: Phơi nhiễm trimethoprim có thể giảm, dẫn đến nguy cơ đáp ứng kháng khuẩn không đầy đủ ở một số bệnh nhân. | Khuyến nghị: monitor Xử trí: Theo dõi đáp ứng điều trị và cân nhắc lựa chọn kháng sinh khác nếu có nguy cơ thất bại điều trị; không tự tăng liều khi không có hướng dẫn nguồn. | Triệu chứng nhiễm khuẩn, kết quả cấy/kháng sinh đồ khi có và đáp ứng lâm sàng. | Bằng chứng: moderate Nguồn: [eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Digoxin
Trimethoprim có thể làm tăng nồng độ digoxin, đặc biệt ở người cao tuổi. | Mức 2: Tương tác cần thận trọng | Cơ chế: Trimethoprim làm giảm bài tiết digoxin qua ống thận; nghiên cứu lâm sàng cho thấy giảm độ thanh thải thận của digoxin. Ảnh hưởng: Một nghiên cứu ở bệnh nhân cao tuổi ghi nhận nồng độ digoxin huyết thanh tăng khoảng 22%; nguy cơ buồn nôn, lú lẫn, nhịp chậm và loạn nhịp có thể tăng. | Khuyến nghị: monitor_closely Xử trí: Theo dõi lâm sàng và nồng độ digoxin khi phù hợp, nhất là ở người cao tuổi hoặc suy thận; điều chỉnh digoxin theo nồng độ và đáp ứng. | Nồng độ digoxin, nhịp tim/ECG, creatinine/eGFR, kali và triệu chứng độc tính digoxin. | Bằng chứng: moderate Nguồn: [eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Phenytoin
Trimethoprim làm giảm chuyển hóa phenytoin và có thể làm tăng nồng độ cũng như độc tính phenytoin. | Mức 2: Tương tác cần thận trọng | Cơ chế: Trimethoprim ức chế chuyển hóa phenytoin ở gan. Ảnh hưởng: Nhãn trimethoprim ghi nhận thời gian bán thải phenytoin tăng 51% và độ thanh thải chuyển hóa giảm 30%; có thể xuất hiện rung giật nhãn cầu, thất điều, nói khó hoặc lú lẫn. | Khuyến nghị: monitor_closely Xử trí: Theo dõi sát khi bắt đầu hoặc ngừng trimethoprim; cân nhắc định lượng phenytoin và hiệu chỉnh liều theo nồng độ/lâm sàng. | Nồng độ phenytoin, rung giật nhãn cầu, thất điều, nói khó, lú lẫn và các dấu hiệu độc tính thần kinh. | Bằng chứng: high Nguồn: [FDA/DailyMed] | Trimethoprim tablet label | Phenytoin half-life +51%, metabolic clearance -30% | https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=7d25e3f9-7b0d-452d-953e-f100bb0f2db7 | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Daprodustat
Trimethoprim làm tăng mức độ phơi nhiễm daprodustat ở mức vừa phải, nhưng nhãn hiện hành không yêu cầu giảm liều riêng khi dùng với trimethoprim. | Mức 1: Tương tác cần theo dõi | Cơ chế: Trimethoprim là chất ức chế CYP2C8 yếu và làm giảm chuyển hóa daprodustat. Ảnh hưởng: Nhãn FDA ghi nhận trimethoprim 200 mg hai lần/ngày làm AUC daprodustat tăng 1,5 lần và Cmax tăng 1,3 lần. | Khuyến nghị: monitor Xử trí: Theo dõi đáp ứng hemoglobin khi bắt đầu hoặc ngừng trimethoprim; không tự áp dụng khuyến cáo giảm liều dành cho chất ức chế CYP2C8 mức vừa nếu không có chỉ định khác. | Hemoglobin theo lịch điều trị daprodustat, huyết áp và các dấu hiệu biến cố liên quan phơi nhiễm daprodustat. | Bằng chứng: high Nguồn: [FDA/DailyMed] | JESDUVROQ (daprodustat) label | Trimethoprim 200 mg BID increased daprodustat AUC 1.5-fold and Cmax 1.3-fold; trimethoprim classified as weak CYP2C8 inhibitor | https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=d82aa06e-5a33-4844-99b7-4701313455a4 | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Lamivudine
Trimethoprim có thể làm tăng phơi nhiễm lamivudine do giảm bài tiết qua thận. | Mức 1: Tương tác cần theo dõi | Cơ chế: Bằng chứng dược động học và tổng quan cho rằng trimethoprim cạnh tranh bài tiết cation ở ống thận, làm giảm độ thanh thải lamivudine. Ảnh hưởng: Trong nghiên cứu TMP/SMX, AUC lamivudine tăng 43% và độ thanh thải thận giảm khoảng 35%; tương tác thường ít ý nghĩa ở chức năng thận bình thường. | Khuyến nghị: monitor Xử trí: Thông thường không cần thay đổi ở bệnh nhân chức năng thận bình thường; theo dõi kỹ hơn nếu suy thận hoặc dùng liều trimethoprim cao. | Creatinine/eGFR và dấu hiệu không dung nạp/độc tính lamivudine ở bệnh nhân nguy cơ. | Bằng chứng: low Nguồn: [PubMed] | Pharmacokinetics of lamivudine administered alone and with trimethoprim-sulfamethoxazole | Lamivudine AUC +43%, renal clearance -35%; PMID 8646826 | https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8646826/ | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
Thắc mắc về hoạt chất Trimethoprim
Trimethoprim là kháng sinh kháng folate, có tác dụng ức chế enzyme dihydrofolate reductase của vi khuẩn. Thuốc được dùng chủ yếu cho một số nhiễm khuẩn đường tiết niệu do vi khuẩn nhạy cảm. Trimethoprim không có tác dụng đối với cảm lạnh, cúm hoặc nhiễm virus.[1][2]
Không. Trimethoprim đơn chất chỉ chứa trimethoprim. Co-trimoxazole là thuốc phối hợp gồm sulfamethoxazole và trimethoprim, thường ở tỷ lệ 400 mg/80 mg hoặc 800 mg/160 mg trong các viên được nhãn BACTRIM mô tả.[7]
Hai thuốc có chỉ định, liều, chống chỉ định và hồ sơ tác dụng phụ khác nhau. Không tự thay trimethoprim bằng co-trimoxazole hoặc ngược lại.[1][7]
Không. Thuốc chỉ phù hợp khi vi khuẩn có khả năng nhạy cảm và người bệnh không có yếu tố khiến lựa chọn này không an toàn. NICE chỉ khuyến nghị trimethoprim cho nhiễm khuẩn tiết niệu dưới khi nguy cơ kháng thuốc thấp.[3]
Sốt, rét run, đau hông lưng, nôn, mang thai, nhiễm khuẩn tái phát, bệnh thận, nam giới có nghi ngờ viêm tuyến tiền liệt hoặc tình trạng toàn thân nặng cần được đánh giá theo hướng dẫn riêng.[3]
Trimethoprim có thể làm giảm thải kali tại thận, khiến kali huyết tăng. Nguy cơ cao hơn ở người suy thận, đái tháo đường kiểm soát kém, cao tuổi hoặc đang dùng ACE inhibitor, ARB, thuốc lợi tiểu giữ kali, bổ sung kali, muối thay thế chứa kali hay heparin.[2]
Kali máu cao có thể gây yếu cơ, tê rần, hồi hộp hoặc rối loạn nhịp. Người có nguy cơ cần được bác sĩ cân nhắc theo dõi điện giải.[2]
Cần tìm trợ giúp y tế ngay khi xuất hiện:
- Phát ban lan rộng, phồng rộp da hoặc loét miệng.
- Sưng mặt, khó thở hoặc dấu hiệu phản vệ.
- Sốt, đau họng, xanh xao, bầm tím hoặc chảy máu bất thường.
- Yếu cơ, hồi hộp, ngất hoặc nhịp tim bất thường.
- Vàng da, nước tiểu sẫm hoặc đau vùng gan.
- Tiêu chảy nhiều nước, kéo dài hoặc có máu.
- Lú lẫn, co giật hoặc đau đầu dữ dội kèm cứng cổ.[1][2]
Các biểu hiện này có thể liên quan phản ứng da nghiêm trọng, rối loạn huyết học, tăng kali, tổn thương gan, viêm đại tràng hoặc viêm màng não vô khuẩn.[1][2]

