Mercaptopurine, còn gọi là 6-mercaptopurine hoặc 6-MP, là thuốc chống ung thư thuộc nhóm chất chống chuyển hóa purine. Thuốc được dùng chủ yếu trong phác đồ hóa trị phối hợp để điều trị duy trì bệnh bạch cầu lymphoblastic cấp ở người lớn và trẻ em. Sau khi vào tế bào, Mercaptopurine được chuyển thành các thioguanine nucleotide có khả năng cản trở tổng hợp purine, DNA và RNA, từ đó làm ngừng chu kỳ và gây chết tế bào tăng sinh. Mercaptopurine có khoảng điều trị hẹp và có thể gây suy tủy, nhiễm trùng, xuất huyết, tổn thương gan và độc tính nghiêm trọng nếu dùng sai liều hoặc phối hợp không phù hợp. Biến thể di truyền TPMT và NUDT15 làm tăng nguy cơ suy tủy ở một số người. Allopurinol làm tăng phơi nhiễm Mercaptopurine nên liều thường phải giảm đáng kể; febuxostat thường không được phối hợp. Đây là thuốc kê đơn độc tế bào, chỉ sử dụng dưới sự giám sát của bác sĩ có kinh nghiệm điều trị bệnh bạch cầu. [1][2][3][5]
Nội dung chính
- Mercaptopurine là thuốc chống chuyển hóa nhóm thiopurine, ảnh hưởng quá trình tăng sinh tế bào.
- Hoạt chất thường liên quan đến điều trị bạch cầu cấp hoặc một số bệnh viêm ruột theo chuyên khoa.
- Cần dùng theo phác đồ và xét nghiệm định kỳ để kiểm soát nguy cơ giảm tế bào máu và độc tính gan.
- Có thể gây buồn nôn, viêm miệng, nhiễm trùng, vàng da hoặc tương tác với thuốc điều trị gout.
- Báo bác sĩ/dược sĩ nếu sốt, bầm tím, đau bụng, bệnh gan, thai kỳ hoặc đang dùng allopurinol.
Hoạt chất Mercaptopurine là gì?
Mercaptopurine là thuốc chống ung thư chống chuyển hóa purine, được dùng chủ yếu trong phác đồ điều trị duy trì bệnh bạch cầu lymphoblastic cấp.
Thuốc phải được hoạt hóa bên trong tế bào thành thioguanine nucleotide. Các chất chuyển hóa này cản trở tổng hợp purine và cấu trúc acid nucleic, làm tế bào đang tăng sinh ngừng phân chia hoặc chết. [1][2][3]
Mercaptopurine
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Mercaptopurine |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Mercaptopurine |
| Tên IUPAC | 3,7-dihydropurine-6-thione |
| Tên hóa học khác | 6H-Purine-6-thione, 1,7-dihydro- | 1,7-Dihydro-6H-purine-6-thione |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | 6-Mercaptopurine; 6-MP; mercaptopurine monohydrate; 1,7-dihydro-6H-purine-6-thione monohydrate. Một số tài liệu hoặc sản phẩm sử dụng tên Mercaptopurine cho dạng khan, trong khi sản phẩm khác ghi Mercaptopurine monohydrate. Cần căn cứ hàm lượng tương đương được ghi trên nhãn của từng chế phẩm. [1][2][3] |
| Tên viết tắt | 6-MP |
| Tên Latinh / tên dược điển | Mercaptopurinum |
| Tên USAN | mercaptopurine |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 6112-76-1 |
|---|---|
| UNII | E7WED276I5 |
| PubChem CID | 2724350 |
| RxNorm CUI | 103 |
Dược động học của Mercaptopurine
Mercaptopurine được hấp thu qua đường tiêu hóa nhưng sinh khả dụng thấp và biến thiên lớn do chuyển hóa bước đầu.
Sau hấp thu, thuốc phân bố ra ngoài tổng lượng nước cơ thể nhưng đi vào dịch não tủy không đáng kể. Mercaptopurine được hoạt hóa nội bào thành thioguanine nucleotide và được bất hoạt qua nhiều con đường, nổi bật là methyl hóa bởi TPMT và oxy hóa bởi xanthine oxidase. Thuốc mẹ có thời gian bán thải ngắn, nhưng các chất chuyển hóa nội bào hoạt tính tồn tại lâu hơn. [2][3]
Giai đoạn I: Hấp thu
Mercaptopurine được hấp thu sau khi uống. Với một liều hỗn dịch PURIXAN 50 mg ở người lớn khỏe mạnh khi đói, thời gian đạt nồng độ đỉnh trung vị là 0,75 giờ, dao động từ 0,33 đến 2,5 giờ.
Thức ăn có thể làm giảm mức phơi nhiễm Mercaptopurine. Nhãn Hoa Kỳ cho phép dùng cùng hoặc không cùng thức ăn nhưng yêu cầu duy trì cách dùng nhất quán mỗi ngày. Một số SmPC châu Âu hướng dẫn tránh dùng đồng thời với sữa hoặc sản phẩm từ sữa. [1][2][3]
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng đường uống của Mercaptopurine biến thiên đáng kể giữa các cá thể. Trong một nghiên cứu nhỏ trên 7 bệnh nhi dùng 75 mg/m², sinh khả dụng trung bình khoảng 16%, dao động từ 5% đến 37%. Biến thiên được cho là liên quan nhiều đến chuyển hóa bước đầu. [3] Không sử dụng giá trị trung bình này để tự chuyển đổi liều giữa các sản phẩm. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Thể tích phân bố trung bình của Mercaptopurine khoảng 0,9 L/kg, lớn hơn tổng lượng nước cơ thể. Tỷ lệ gắn protein huyết tương trung bình khoảng 19% trong khoảng nồng độ được nghiên cứu.
Mercaptopurine đi vào dịch não tủy không đáng kể, vì vậy thuốc uống không thay thế hóa trị nội tủy hoặc biện pháp dự phòng hệ thần kinh trung ương trong phác đồ ALL. [2]
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Mercaptopurine trải qua quá trình hoạt hóa và bất hoạt phức tạp:
- Hypoxanthine-guanine phosphoribosyltransferase chuyển Mercaptopurine thành thioinosine monophosphate.
- Các bước tiếp theo tạo thành thioguanine nucleotide có hoạt tính.
- TPMT methyl hóa Mercaptopurine và một số nucleotide trung gian.
- Xanthine oxidase oxy hóa Mercaptopurine thành 6-thiouric acid không hoạt tính.
- NUDT15 làm giảm lượng thioguanine triphosphate có khả năng gắn vào DNA.
Giảm hoạt tính TPMT hoặc NUDT15 làm tăng tích lũy chất chuyển hóa hoạt tính và tăng nguy cơ suy tủy. [1][2][3][5]
Giai đoạn IV: Thải trừ
Mercaptopurine và các chất chuyển hóa được bài tiết qua nước tiểu. Trong một đối tượng nghiên cứu, khoảng 46% liều uống được tìm thấy dưới dạng thuốc mẹ và các chất chuyển hóa trong nước tiểu trong 24 giờ đầu.
Con đường thải trừ chính của Mercaptopurine là chuyển hóa. Lọc máu không loại bỏ thuốc một cách hiệu quả do thuốc nhanh chóng được chuyển vào trong tế bào và tạo các chất chuyển hóa tồn tại lâu. [2][3]
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải của Mercaptopurine dạng thuốc mẹ ngắn:
Thời gian tồn tại và tác dụng của nucleotide nội bào không được phản ánh đầy đủ bởi thời gian bán thải trong huyết tương của thuốc mẹ. [2][3] |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | SmPC Xaluprine báo cáo độ thanh thải biểu kiến toàn thân trung bình khoảng 4.832 ± 2.562 mL/phút/m². Giá trị này có độ biến thiên lớn và không được dùng riêng lẻ để xác định liều cho một người bệnh. Liều lâm sàng được điều chỉnh chủ yếu theo phác đồ, công thức máu, chức năng gan thận, độc tính và kiểu hình hoặc kiểu gen TPMT, NUDT15. [3][5] |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố làm thay đổi mức phơi nhiễm hoặc độc tính của Mercaptopurine gồm:
- Hoạt tính TPMT và NUDT15.
- Chức năng gan và thận.
- Thức ăn và sản phẩm từ sữa.
- Dạng bào chế viên hoặc hỗn dịch.
- Dùng đồng thời allopurinol, febuxostat hoặc chất ức chế xanthine oxidase khác.
- Dùng methotrexate liều cao.
- Thuốc ức chế TPMT như mesalamine, olsalazine hoặc sulfasalazine.
- Tuổi, diện tích cơ thể và khối lượng cơ thể.
- Truyền máu gần thời điểm xét nghiệm hoạt tính TPMT.
- Mức độ tuân thủ điều trị.
- Các thuốc gây suy tủy hoặc độc tính gan dùng đồng thời. [1][2][3][5]
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Mercaptopurine
Mercaptopurine thuộc nhóm:
- Thuốc chống ung thư.
- Thuốc chống chuyển hóa.
- Chất tương tự purine.
- Thiopurine.
- Chất ức chế chuyển hóa nucleoside.
Thuốc có tác dụng mạnh nhất lên các tế bào đang tăng sinh nhanh, nhưng cũng ảnh hưởng đến tế bào bình thường ở tủy xương, đường tiêu hóa, gan, nang tóc và hệ miễn dịch. Đây là cơ sở của cả tác dụng điều trị và độc tính. [1][2][3]
Phần III: Cơ chế tác dụng
Mercaptopurine được vận chuyển vào tế bào và chuyển thành các chất chuyển hóa, bao gồm thioguanine nucleotide.
Thioguanine nucleotide được gắn vào DNA hoặc RNA, gây ngừng chu kỳ tế bào và chết tế bào. Mercaptopurine cùng các chất chuyển hóa còn ức chế tổng hợp purine mới và quá trình chuyển đổi giữa các nucleotide purine.
Chưa xác định chắc chắn tác động sinh hóa nào đóng vai trò chủ đạo nhất trong việc tiêu diệt tế bào ung thư. [2][3]
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Mercaptopurine làm giảm khả năng tổng hợp acid nucleic và phân chia của tế bào bạch cầu ác tính. Tác dụng điều trị thường được đánh giá thông qua đáp ứng của bệnh, công thức máu, số lượng bạch cầu trung tính và khả năng dung nạp trong toàn bộ phác đồ.
Mối quan hệ định lượng giữa nồng độ Mercaptopurine trong huyết tương, liều dùng và đáp ứng lâm sàng chưa được xác định đầy đủ. Nồng độ thuốc mẹ trong máu không phản ánh hoàn toàn lượng thioguanine nucleotide hoạt tính trong tế bào. [2]
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Mercaptopurine
Theo nhãn Mercaptopurine hiện hành tại Hoa Kỳ, thuốc được chỉ định điều trị bệnh bạch cầu lymphoblastic cấp ở người lớn và trẻ em, như một phần của phác đồ hóa trị phối hợp trong giai đoạn duy trì. [1][2]
Xaluprine được phê duyệt tại châu Âu để điều trị ALL ở người lớn, thanh thiếu niên và trẻ em. [3]
Mercaptopurine không được sử dụng đơn độc để thay thế toàn bộ phác đồ ALL. Việc lựa chọn thuốc phối hợp, thời gian điều trị và mục tiêu số lượng bạch cầu phụ thuộc phác đồ chuyên khoa huyết học. [1][3][4]
Mercaptopurine đã được nghiên cứu hoặc sử dụng ngoài chỉ định trong:
- Một số bệnh ung thư huyết học ngoài phạm vi nhãn ALL hiện hành.
- Bệnh Crohn.
- Viêm loét đại tràng.
- Một số bệnh tự miễn hoặc viêm mạn tính.
Tại Hoa Kỳ, Mercaptopurine không được FDA phê duyệt để điều trị bệnh Crohn, viêm loét đại tràng hoặc lupus ban đỏ hệ thống. FDA ghi nhận thuốc vẫn có thể được sử dụng theo một số hướng dẫn chuyên môn trong các tình huống miễn dịch cụ thể, nhưng phải được xác định là sử dụng ngoài chỉ định. [7]
Trong IBD, đã ghi nhận viêm tụy, lymphoma tế bào T gan lách và hội chứng hoạt hóa đại thực bào ở một số người sử dụng thiopurine. Không được suy rộng dữ liệu liều từ IBD sang điều trị ALL hoặc ngược lại. [1][3][7]
Liều dùng và cách sử dụng
Liều chỉ mang tính tham khảo từ nhãn thuốc và không được tự áp dụng.
Điều trị duy trì ALL:
- Liều khởi đầu của viên Mercaptopurine hoặc hỗn dịch PURIXAN: 1,5–2,5 mg/kg, tương đương khoảng 50–75 mg/m², uống một lần mỗi ngày trong phác đồ hóa trị phối hợp.
- Liều tiếp theo được điều chỉnh theo số lượng bạch cầu trung tính tuyệt đối, mức độ suy tủy, chức năng gan, chức năng thận, độc tính và phác đồ điều trị. [1][2]
Giảm hoạt tính TPMT hoặc NUDT15:
- Người thiếu hụt đồng hợp tử một trong hai enzym thường cần liều bằng 10% hoặc thấp hơn liều khuyến cáo.
- Người dị hợp tử có thể cần giảm liều tùy khả năng dung nạp.
- Người có biến thể ở cả TPMT và NUDT15 có thể cần giảm liều nhiều hơn. [1][2][5]
Dùng cùng allopurinol:
- Giảm liều Mercaptopurine xuống khoảng một phần ba đến một phần tư liều đang dùng theo nhãn Hoa Kỳ.
- SmPC Xaluprine hướng dẫn dùng một phần tư liều thông thường khi phối hợp. [1][2][3]
Không được tự làm tròn liều, đặc biệt ở trẻ em hoặc khi dùng hỗn dịch 20 mg/mL.
- Uống đúng một lần mỗi ngày hoặc theo lịch của phác đồ.
- Dùng thuốc nhất quán cùng thức ăn hoặc không cùng thức ăn.
- Không tự thay đổi thời điểm hoặc điều kiện dùng thuốc mỗi ngày.
- Với hỗn dịch, lắc mạnh chai ít nhất 30 giây trước khi đo liều.
- Chỉ dùng bơm tiêm định liều được cung cấp; không dùng thìa ăn.
- Uống thêm nước sau hỗn dịch nếu hướng dẫn sản phẩm yêu cầu.
- Rửa bơm tiêm bằng nước xà phòng ấm, tráng sạch và để khô hoàn toàn.
- Không uống bù hoặc gấp đôi khi quên liều; tiếp tục liều kế tiếp theo lịch và thông báo cho nhóm điều trị.
- Không tự ngừng thuốc khi công thức máu giảm.
- Tránh để thuốc tiếp xúc trực tiếp với da, mắt hoặc niêm mạc.
- Không tự chuyển đổi giữa viên và hỗn dịch vì nồng độ đỉnh có thể khác nhau. [1][2][3]
Người bệnh thường cần được theo dõi:
- Công thức máu toàn bộ và số lượng bạch cầu trung tính tuyệt đối.
- Tiểu cầu, hemoglobin và dấu hiệu suy tủy.
- Tủy đồ khi suy tủy kéo dài hoặc tái diễn để đánh giá tình trạng bệnh và mật độ tế bào tủy.
- AST, ALT, phosphatase kiềm và bilirubin.
- Chức năng thận.
- Dấu hiệu sốt, nhiễm trùng, chảy máu hoặc thiếu máu.
- Đau bụng, nôn, tiêu chảy và viêm tụy.
- Nồng độ acid uric khi có nguy cơ ly giải tế bào nhanh.
- Đường huyết ở trẻ nhỏ hoặc trẻ có chỉ số khối cơ thể thấp.
- Kiểu gen hoặc hoạt tính TPMT và kiểu gen NUDT15 khi suy tủy nghiêm trọng, tái diễn hoặc theo quy trình của cơ sở điều trị.
- Mức độ tuân thủ dùng thuốc.
- Dấu hiệu ung thư thứ phát hoặc rối loạn tăng sinh lympho khi điều trị kéo dài. [1][2][3][4][5]
Cảnh báo và lưu ý về Mercaptopurine
Chống chỉ định khác nhau giữa các nhãn sản phẩm:
Theo nhãn Mercaptopurine và PURIXAN hiện hành tại Hoa Kỳ:
- Không liệt kê chống chỉ định tuyệt đối trong mục chống chỉ định. Điều này không có nghĩa thuốc phù hợp với mọi người. [1][2]
Theo SmPC Xaluprine:
- Quá mẫn với Mercaptopurine hoặc bất kỳ tá dược nào.
- Dùng đồng thời vắc-xin sốt vàng. [3]
Các trường hợp thường phải tránh hoặc hoãn điều trị gồm suy tủy nặng không kiểm soát, nhiễm trùng nghiêm trọng, độc tính gan đáng kể hoặc thai kỳ khi nguy cơ vượt lợi ích. Quyết định phải do bác sĩ điều trị đưa ra.
Tác dụng không mong muốn thường gặp hoặc đã được ghi nhận gồm:
- Giảm bạch cầu, giảm bạch cầu trung tính.
- Giảm tiểu cầu.
- Thiếu máu.
- Chán ăn.
- Buồn nôn và nôn.
- Tiêu chảy.
- Mệt mỏi hoặc khó chịu.
- Phát ban, mày đay hoặc nhạy cảm ánh sáng.
- Loét hoặc tổn thương niêm mạc miệng.
- Tăng men gan và bilirubin.
- Tăng acid uric.
- Rụng tóc.
- Sốt do thuốc.
- Tăng sắc tố da.
- Hạ đường huyết, đặc biệt được báo cáo ở trẻ nhỏ.
- Viêm tụy, thường được báo cáo rõ hơn khi thuốc được dùng ngoài chỉ định trong IBD. [1][2][3]
Các độc tính nghiêm trọng gồm:
- Suy tủy nặng hoặc kéo dài.
- Giảm toàn thể huyết cầu.
- Nhiễm trùng nặng hoặc tái hoạt nhiễm virus.
- Xuất huyết do giảm tiểu cầu.
- Hoại tử gan, vàng da, bệnh não gan hoặc suy gan.
- Viêm tụy.
- Loét hoặc tổn thương đường tiêu hóa nghiêm trọng.
- Xơ hóa gan và tăng áp lực tĩnh mạch cửa.
- Hội chứng hoạt hóa đại thực bào.
- Rối loạn tăng sinh lympho.
- Lymphoma tế bào T gan lách, thường được báo cáo trong sử dụng ngoài chỉ định cho IBD.
- Ung thư da, sarcoma hoặc ung thư thứ phát khác.
- Xơ phổi.
- Thiểu tinh trùng và suy giảm khả năng sinh sản.
- Ứ mật trong thai kỳ.
- Độc tính phôi thai và thai nhi. [1][2][3][7]
Cần đặc biệt thận trọng ở:
- Người có hoạt tính TPMT hoặc NUDT15 giảm.
- Người có tiền sử suy tủy do thiopurine.
- Người suy gan hoặc bệnh gan nền.
- Người suy thận.
- Người đang dùng allopurinol, febuxostat hoặc thuốc ức chế xanthine oxidase.
- Người dùng thuốc gây suy tủy hoặc độc gan khác.
- Người có nhiễm trùng đang hoạt động.
- Người chưa có miễn dịch với thủy đậu.
- Người có nguy cơ tái hoạt viêm gan B.
- Người có tiền sử viêm tụy.
- Trẻ nhỏ hoặc người có chỉ số khối cơ thể thấp.
- Người mang thai hoặc có khả năng mang thai.
- Người sử dụng Mercaptopurine ngoài chỉ định cho bệnh tự miễn hoặc IBD.
TPMT hoặc NUDT15 bình thường không loại trừ hoàn toàn nguy cơ suy tủy. Công thức máu vẫn phải được theo dõi thường xuyên. [1][2][3][5]
Biểu hiện quá liều sớm có thể gồm:
- Chán ăn.
- Buồn nôn.
- Nôn.
- Tiêu chảy.
Biểu hiện muộn có thể gồm:
- Suy tủy nghiêm trọng.
- Nhiễm trùng.
- Xuất huyết.
- Rối loạn chức năng gan.
- Viêm dạ dày – ruột.
Không có thuốc giải độc đặc hiệu. Điều trị gồm ngừng Mercaptopurine, theo dõi sát công thức máu, chức năng gan và điều trị hỗ trợ; có thể cần truyền máu hoặc chế phẩm máu. Than hoạt hoặc biện pháp giảm hấp thu chỉ có thể hữu ích nếu được cơ sở y tế thực hiện rất sớm.
Lọc máu ít hiệu quả vì Mercaptopurine nhanh chóng đi vào tế bào và được chuyển thành chất chuyển hóa hoạt tính. Khi uống nhầm hoặc quá liều, cần đến cơ sở cấp cứu ngay và không tự gây nôn. [1][2][3]
Điều kiện bảo quản phụ thuộc sản phẩm:
- PURIXAN 20 mg/mL: bảo quản ở 15–25°C, nơi khô ráo; sử dụng trong vòng 8 tuần sau khi mở và tiêu hủy lượng còn lại.
- Xaluprine 20 mg/mL: không bảo quản trên 25°C; giữ chai đóng kín; thời hạn sau khi mở là 56 ngày.
- Viên 50 mg: bảo quản theo nhiệt độ và điều kiện ghi trên bao bì sản phẩm.
Giữ thuốc trong chai gốc, đóng kín, tránh trẻ em và không bảo quản chung với thực phẩm. Mercaptopurine là thuốc độc tế bào; không vứt thuốc thừa vào rác sinh hoạt hoặc nước thải nếu chưa có hướng dẫn. [1][2][3]
Đối tượng đặc biệt
Hiệu quả và độ an toàn của Mercaptopurine đã được xác lập trong điều trị ALL ở trẻ em theo nhãn thuốc và kinh nghiệm lâm sàng.
Các lưu ý:
- Liều thường tính theo cân nặng hoặc diện tích bề mặt cơ thể.
- Viên 50 mg không cho phép định liều phù hợp cho một số trẻ dưới 17 kg; hỗn dịch có thể phù hợp hơn.
- Trẻ có biến thể NUDT15 hoặc TPMT có nguy cơ suy tủy cao hơn.
- Hạ đường huyết có triệu chứng đã được báo cáo, chủ yếu ở trẻ dưới 6 tuổi hoặc có chỉ số khối cơ thể thấp.
- Phải sử dụng bơm tiêm định liều khi dùng hỗn dịch.
- Không tự làm tròn hoặc thay đổi thể tích thuốc.
- Cần theo dõi tăng trưởng, dinh dưỡng, công thức máu, chức năng gan và nhiễm trùng theo phác đồ. [1][2][4][5]
Các thử nghiệm Mercaptopurine không có đủ người từ 65 tuổi để xác định chắc chắn sự khác biệt về đáp ứng so với người trẻ.
Người cao tuổi thường có chức năng gan, thận hoặc tim suy giảm và sử dụng nhiều thuốc, vì vậy nên bắt đầu ở mức thấp của khoảng liều phù hợp với phác đồ, đồng thời theo dõi sát công thức máu, chức năng gan thận và tương tác thuốc. [1][2][3]
Mercaptopurine có thể gây hại cho thai nhi. Nhãn Hoa Kỳ ghi nhận tăng tỷ lệ sảy thai ở người dùng thuốc trong ba tháng đầu và có báo cáo sảy thai hoặc thai chết lưu khi phơi nhiễm sau ba tháng đầu. Nghiên cứu trên động vật cho thấy độc tính phôi thai và khả năng gây dị tật. [1][2]
FDA còn cảnh báo nguy cơ hiếm gặp của ứ mật trong thai kỳ liên quan đến thiopurine. Phải ngừng Mercaptopurine nếu ứ mật trong thai kỳ phát triển, theo hướng dẫn nhãn và đánh giá của bác sĩ. [1][2][7]
Theo nhãn Hoa Kỳ:
- Xác minh tình trạng mang thai trước khi bắt đầu điều trị.
- Phụ nữ có khả năng mang thai sử dụng biện pháp tránh thai hiệu quả trong điều trị và 6 tháng sau liều cuối.
- Nam giới có bạn tình có khả năng mang thai sử dụng biện pháp tránh thai hiệu quả trong điều trị và 3 tháng sau liều cuối. [1][2]
Không tự ngừng hóa trị khi phát hiện mang thai; cần trao đổi khẩn cấp với bác sĩ huyết học và bác sĩ sản khoa nguy cơ cao.
Khuyến cáo phụ thuộc chỉ định và mức phơi nhiễm:
- Theo nhãn Mercaptopurine dùng trong ung thư tại Hoa Kỳ, phụ nữ không nên cho con bú trong khi điều trị và trong một tuần sau liều cuối vì nguy cơ phản ứng nghiêm trọng ở trẻ. [1][2]
- SmPC Xaluprine cũng khuyến cáo người đang dùng thuốc không cho con bú. [3]
- LactMed ghi nhận rằng trong điều trị liều thấp hơn cho IBD hoặc bệnh miễn dịch, một số hướng dẫn chuyên môn xem việc cho con bú có thể chấp nhận được; tuy nhiên phần lớn nguồn vẫn chống chỉ định cho bú khi người mẹ đang nhận hóa trị chống ung thư. [6]
Không được áp dụng dữ liệu từ điều trị IBD cho bệnh nhân đang dùng hóa trị ALL. Quyết định phải dựa trên liều, phác đồ, mức suy tủy của mẹ, tuổi của trẻ và nguy cơ điều trị ung thư.
Ở người suy gan:
- Sử dụng mức thấp nhất của khoảng liều khởi đầu được khuyến cáo.
- Điều chỉnh tiếp theo theo ANC, công thức máu, chức năng gan và phản ứng bất lợi.
- Theo dõi transaminase, phosphatase kiềm và bilirubin thường xuyên hơn.
- Tạm ngừng thuốc khi xuất hiện độc tính gan.
- Không tự dùng lại sau vàng da hoặc tổn thương gan nếu chưa có đánh giá chuyên khoa. [1][2][3]
Dược động học Mercaptopurine chưa được nghiên cứu đầy đủ theo từng mức độ suy gan, vì vậy không có một hệ số giảm liều cố định áp dụng cho mọi phác đồ.
Theo nhãn Hoa Kỳ, người có độ thanh thải creatinine dưới 50 mL/phút nên:
- Dùng mức thấp nhất của khoảng liều khởi đầu; hoặc
- Kéo dài khoảng cách liều lên mỗi 36–48 giờ khi bác sĩ đánh giá phù hợp.
- Điều chỉnh theo ANC và phản ứng bất lợi. [1][2]
Suy thận có thể làm chậm thải trừ thuốc hoặc chất chuyển hóa và làm tăng tác dụng tích lũy. Không tự kéo dài khoảng cách liều vì điều này có thể làm thay đổi hiệu quả của phác đồ ALL.
Chưa có nghiên cứu chuyên biệt về ảnh hưởng của Mercaptopurine lên khả năng lái xe hoặc vận hành máy. SmPC cho biết không thể dự đoán tác động bất lợi đáng kể chỉ từ đặc tính dược lý của thuốc. [3]
Không lái xe hoặc vận hành máy nếu xuất hiện mệt lả, chóng mặt, buồn nôn, thiếu máu, hạ đường huyết, nhiễm trùng, yếu sức hoặc rối loạn khác có thể làm giảm sự tỉnh táo.
Tương tác thuốc của Mercaptopurine
| Tương tác | Mức độ | Cơ chế / ảnh hưởng | Khuyến nghị / xử trí | Theo dõi | Bằng chứng / nguồn |
|---|---|---|---|---|---|
|
Trimethoprim
Mercaptopurine dùng cùng trimethoprim làm tăng nguy cơ độc tính huyết học. | Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích | Cơ chế: Độc tính trên tủy xương có thể cộng hợp. Ảnh hưởng: Có thể tăng nguy cơ giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu, thiếu máu hoặc pancytopenia. | Khuyến nghị: avoid_combination Xử trí: Tránh phối hợp nếu có thể; nếu cần dùng đồng thời, tăng cường giám sát huyết học theo chuyên khoa. | CBC, sốt/đau họng, loét miệng, bầm tím, chảy máu và mệt mỏi bất thường. | Bằng chứng: high Nguồn: [eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 ; [NHS Lancashire] | Azathioprine/Mercaptopurine Shared Care Guideline | Common Drug Interactions: avoid trimethoprim due to serious haematological toxicity | https://www.lancsmmg.nhs.uk/media/1979/azathioprinemercaptopurine-scg-version-24-extended-review-june-2025.pdf | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
Thắc mắc về hoạt chất Mercaptopurine
Mercaptopurine là thuốc chống ung thư chống chuyển hóa purine, còn gọi là 6-MP. Thuốc được sử dụng trong phác đồ hóa trị phối hợp để điều trị duy trì bệnh bạch cầu lymphoblastic cấp ở người lớn và trẻ em. Mercaptopurine không phải thuốc hóa trị có thể tự dùng độc lập ngoài phác đồ. [1][2][3]
TPMT và NUDT15 là các enzym ảnh hưởng đến quá trình bất hoạt chất chuyển hóa thiopurine. Người có hoạt tính giảm hoặc mất hoạt tính có thể tích lũy thioguanine nucleotide và bị suy tủy nghiêm trọng với liều thông thường.
Kết quả xét nghiệm giúp bác sĩ lựa chọn liều khởi đầu phù hợp hơn. Tuy nhiên, xét nghiệm bình thường không loại trừ hoàn toàn độc tính nên vẫn phải theo dõi công thức máu. [1][2][5]
Chỉ được phối hợp khi bác sĩ chủ động kê đơn và điều chỉnh liều. Allopurinol ức chế xanthine oxidase, làm giảm bất hoạt Mercaptopurine và tăng nguy cơ suy tủy nghiêm trọng.
Theo nhãn Hoa Kỳ, liều Mercaptopurine thường phải giảm xuống khoảng một phần ba đến một phần tư; SmPC Xaluprine hướng dẫn dùng một phần tư liều thông thường. Không tự giảm liều hoặc phối hợp tại nhà. [1][2][3]
Không tự uống gấp đôi hoặc uống bù. Nhãn thuốc hướng dẫn tiếp tục với liều kế tiếp theo lịch. Người bệnh nên ghi nhận liều bị quên và báo cho nhóm điều trị, đặc biệt khi quên nhiều liều vì mức độ tuân thủ có thể ảnh hưởng hiệu quả của giai đoạn duy trì ALL. [1][2][4]
Cần liên hệ bác sĩ hoặc đến cơ sở y tế khi có:
- Sốt, rét run hoặc đau họng.
- Chảy máu, chấm xuất huyết hoặc bầm tím bất thường.
- Mệt lả, khó thở hoặc da nhợt.
- Vàng da, nước tiểu sẫm hoặc ngứa toàn thân.
- Đau bụng dữ dội hoặc đau lan ra sau lưng.
- Nôn hoặc tiêu chảy kéo dài.
- Loét miệng nghiêm trọng.
- Tiểu ít.
- Phát ban, phù mặt hoặc khó thở.
- Lú lẫn, run, vã mồ hôi hoặc dấu hiệu hạ đường huyết.
Các biểu hiện này có thể liên quan đến suy tủy, nhiễm trùng, tổn thương gan, viêm tụy hoặc độc tính nghiêm trọng. [1][2][3]

