Mercaptopurine

Mercaptopurine, còn gọi là 6-mercaptopurine hoặc 6-MP, là thuốc chống ung thư thuộc nhóm chất chống chuyển hóa purine. Thuốc được dùng chủ yếu trong phác đồ hóa trị phối hợp để điều trị duy trì bệnh bạch cầu lymphoblastic cấp ở người lớn và trẻ em. Sau khi vào tế bào, Mercaptopurine được chuyển thành các thioguanine nucleotide có khả năng cản trở tổng hợp purine, DNA và RNA, từ đó làm ngừng chu kỳ và gây chết tế bào tăng sinh. Mercaptopurine có khoảng điều trị hẹp và có thể gây suy tủy, nhiễm trùng, xuất huyết, tổn thương gan và độc tính nghiêm trọng nếu dùng sai liều hoặc phối hợp không phù hợp. Biến thể di truyền TPMT và NUDT15 làm tăng nguy cơ suy tủy ở một số người. Allopurinol làm tăng phơi nhiễm Mercaptopurine nên liều thường phải giảm đáng kể; febuxostat thường không được phối hợp. Đây là thuốc kê đơn độc tế bào, chỉ sử dụng dưới sự giám sát của bác sĩ có kinh nghiệm điều trị bệnh bạch cầu. [1][2][3][5]

✍️ Chịu trách nhiệm chuyên môn: DS. Tuấn (Dược sĩ lâm sàng)🕘 Rà soát chuyên môn lần cuối: 14/07/2026

Nội dung chính

  • Mercaptopurine là thuốc chống chuyển hóa nhóm thiopurine, ảnh hưởng quá trình tăng sinh tế bào.
  • Hoạt chất thường liên quan đến điều trị bạch cầu cấp hoặc một số bệnh viêm ruột theo chuyên khoa.
  • Cần dùng theo phác đồ và xét nghiệm định kỳ để kiểm soát nguy cơ giảm tế bào máu và độc tính gan.
  • Có thể gây buồn nôn, viêm miệng, nhiễm trùng, vàng da hoặc tương tác với thuốc điều trị gout.
  • Báo bác sĩ/dược sĩ nếu sốt, bầm tím, đau bụng, bệnh gan, thai kỳ hoặc đang dùng allopurinol.

Hoạt chất Mercaptopurine là gì?

Mercaptopurine là thuốc chống ung thư chống chuyển hóa purine, được dùng chủ yếu trong phác đồ điều trị duy trì bệnh bạch cầu lymphoblastic cấp.

Thuốc phải được hoạt hóa bên trong tế bào thành thioguanine nucleotide. Các chất chuyển hóa này cản trở tổng hợp purine và cấu trúc acid nucleic, làm tế bào đang tăng sinh ngừng phân chia hoặc chết. [1][2][3]

CHUYÊN LUẬN DƯỢC CHẤT

Mercaptopurine

CAS 6112-76-1

Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển

Danh pháp

Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất

Tên hoạt chất

Mercaptopurine

Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN)

Mercaptopurine

Tên IUPAC

3,7-dihydropurine-6-thione

Tên hóa học khác

6H-Purine-6-thione, 1,7-dihydro- | 1,7-Dihydro-6H-purine-6-thione

Tên khác / tên đồng nghĩa

6-Mercaptopurine; 6-MP; mercaptopurine monohydrate; 1,7-dihydro-6H-purine-6-thione monohydrate.

Một số tài liệu hoặc sản phẩm sử dụng tên Mercaptopurine cho dạng khan, trong khi sản phẩm khác ghi Mercaptopurine monohydrate. Cần căn cứ hàm lượng tương đương được ghi trên nhãn của từng chế phẩm. [1][2][3]

Tên viết tắt

6-MP

Tên Latinh / tên dược điển

Mercaptopurinum

Tên USAN

mercaptopurine

Định danh & cấu trúc phân tử

Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử

Số đăng ký CAS

6112-76-1

UNII

E7WED276I5

PubChem CID

2724350

RxNorm CUI

103

Dược động học của Mercaptopurine

Mercaptopurine được hấp thu qua đường tiêu hóa nhưng sinh khả dụng thấp và biến thiên lớn do chuyển hóa bước đầu.

Sau hấp thu, thuốc phân bố ra ngoài tổng lượng nước cơ thể nhưng đi vào dịch não tủy không đáng kể. Mercaptopurine được hoạt hóa nội bào thành thioguanine nucleotide và được bất hoạt qua nhiều con đường, nổi bật là methyl hóa bởi TPMT và oxy hóa bởi xanthine oxidase. Thuốc mẹ có thời gian bán thải ngắn, nhưng các chất chuyển hóa nội bào hoạt tính tồn tại lâu hơn. [2][3]

Giai đoạn I: Hấp thu

Mercaptopurine được hấp thu sau khi uống. Với một liều hỗn dịch PURIXAN 50 mg ở người lớn khỏe mạnh khi đói, thời gian đạt nồng độ đỉnh trung vị là 0,75 giờ, dao động từ 0,33 đến 2,5 giờ.

Thức ăn có thể làm giảm mức phơi nhiễm Mercaptopurine. Nhãn Hoa Kỳ cho phép dùng cùng hoặc không cùng thức ăn nhưng yêu cầu duy trì cách dùng nhất quán mỗi ngày. Một số SmPC châu Âu hướng dẫn tránh dùng đồng thời với sữa hoặc sản phẩm từ sữa. [1][2][3]

Các thông số hấp thu và phơi nhiễm
F · Sinh khả dụng

Sinh khả dụng đường uống của Mercaptopurine biến thiên đáng kể giữa các cá thể.

Trong một nghiên cứu nhỏ trên 7 bệnh nhi dùng 75 mg/m², sinh khả dụng trung bình khoảng 16%, dao động từ 5% đến 37%. Biến thiên được cho là liên quan nhiều đến chuyển hóa bước đầu. [3]

Không sử dụng giá trị trung bình này để tự chuyển đổi liều giữa các sản phẩm.

Giai đoạn II: Phân bố

Thể tích phân bố trung bình của Mercaptopurine khoảng 0,9 L/kg, lớn hơn tổng lượng nước cơ thể. Tỷ lệ gắn protein huyết tương trung bình khoảng 19% trong khoảng nồng độ được nghiên cứu.

Mercaptopurine đi vào dịch não tủy không đáng kể, vì vậy thuốc uống không thay thế hóa trị nội tủy hoặc biện pháp dự phòng hệ thần kinh trung ương trong phác đồ ALL. [2]

Giai đoạn III: Chuyển hóa

Mercaptopurine trải qua quá trình hoạt hóa và bất hoạt phức tạp:

  • Hypoxanthine-guanine phosphoribosyltransferase chuyển Mercaptopurine thành thioinosine monophosphate.
  • Các bước tiếp theo tạo thành thioguanine nucleotide có hoạt tính.
  • TPMT methyl hóa Mercaptopurine và một số nucleotide trung gian.
  • Xanthine oxidase oxy hóa Mercaptopurine thành 6-thiouric acid không hoạt tính.
  • NUDT15 làm giảm lượng thioguanine triphosphate có khả năng gắn vào DNA.

Giảm hoạt tính TPMT hoặc NUDT15 làm tăng tích lũy chất chuyển hóa hoạt tính và tăng nguy cơ suy tủy. [1][2][3][5]

Giai đoạn IV: Thải trừ

Mercaptopurine và các chất chuyển hóa được bài tiết qua nước tiểu. Trong một đối tượng nghiên cứu, khoảng 46% liều uống được tìm thấy dưới dạng thuốc mẹ và các chất chuyển hóa trong nước tiểu trong 24 giờ đầu.

Con đường thải trừ chính của Mercaptopurine là chuyển hóa. Lọc máu không loại bỏ thuốc một cách hiệu quả do thuốc nhanh chóng được chuyển vào trong tế bào và tạo các chất chuyển hóa tồn tại lâu. [2][3]

Các thông số và đường thải trừ
t½ · Thời gian bán thải

Thời gian bán thải của Mercaptopurine dạng thuốc mẹ ngắn:

  • Nhãn PURIXAN: trung vị khoảng 1,3 giờ, dao động 0,9–5,4 giờ.
  • SmPC Xaluprine: khoảng 90 ± 30 phút.
  • Các chất chuyển hóa hoạt tính có thời gian bán thải dài hơn, khoảng 5 giờ trong SmPC.

Thời gian tồn tại và tác dụng của nucleotide nội bào không được phản ánh đầy đủ bởi thời gian bán thải trong huyết tương của thuốc mẹ. [2][3]

CL · Độ thanh thải toàn phần

SmPC Xaluprine báo cáo độ thanh thải biểu kiến toàn thân trung bình khoảng 4.832 ± 2.562 mL/phút/m².

Giá trị này có độ biến thiên lớn và không được dùng riêng lẻ để xác định liều cho một người bệnh. Liều lâm sàng được điều chỉnh chủ yếu theo phác đồ, công thức máu, chức năng gan thận, độc tính và kiểu hình hoặc kiểu gen TPMT, NUDT15. [3][5]

Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học

Các yếu tố làm thay đổi mức phơi nhiễm hoặc độc tính của Mercaptopurine gồm:

  • Hoạt tính TPMT và NUDT15.
  • Chức năng gan và thận.
  • Thức ăn và sản phẩm từ sữa.
  • Dạng bào chế viên hoặc hỗn dịch.
  • Dùng đồng thời allopurinol, febuxostat hoặc chất ức chế xanthine oxidase khác.
  • Dùng methotrexate liều cao.
  • Thuốc ức chế TPMT như mesalamine, olsalazine hoặc sulfasalazine.
  • Tuổi, diện tích cơ thể và khối lượng cơ thể.
  • Truyền máu gần thời điểm xét nghiệm hoạt tính TPMT.
  • Mức độ tuân thủ điều trị.
  • Các thuốc gây suy tủy hoặc độc tính gan dùng đồng thời. [1][2][3][5]

Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Dược lý và cơ chế của Mercaptopurine

Mercaptopurine thuộc nhóm:

  • Thuốc chống ung thư.
  • Thuốc chống chuyển hóa.
  • Chất tương tự purine.
  • Thiopurine.
  • Chất ức chế chuyển hóa nucleoside.

Thuốc có tác dụng mạnh nhất lên các tế bào đang tăng sinh nhanh, nhưng cũng ảnh hưởng đến tế bào bình thường ở tủy xương, đường tiêu hóa, gan, nang tóc và hệ miễn dịch. Đây là cơ sở của cả tác dụng điều trị và độc tính. [1][2][3]

Phần III: Cơ chế tác dụng

Mercaptopurine được vận chuyển vào tế bào và chuyển thành các chất chuyển hóa, bao gồm thioguanine nucleotide.

Thioguanine nucleotide được gắn vào DNA hoặc RNA, gây ngừng chu kỳ tế bào và chết tế bào. Mercaptopurine cùng các chất chuyển hóa còn ức chế tổng hợp purine mới và quá trình chuyển đổi giữa các nucleotide purine.

Chưa xác định chắc chắn tác động sinh hóa nào đóng vai trò chủ đạo nhất trong việc tiêu diệt tế bào ung thư. [2][3]

Phần IV: Dược lực học và đáp ứng

Mercaptopurine làm giảm khả năng tổng hợp acid nucleic và phân chia của tế bào bạch cầu ác tính. Tác dụng điều trị thường được đánh giá thông qua đáp ứng của bệnh, công thức máu, số lượng bạch cầu trung tính và khả năng dung nạp trong toàn bộ phác đồ.

Mối quan hệ định lượng giữa nồng độ Mercaptopurine trong huyết tương, liều dùng và đáp ứng lâm sàng chưa được xác định đầy đủ. Nồng độ thuốc mẹ trong máu không phản ánh hoàn toàn lượng thioguanine nucleotide hoạt tính trong tế bào. [2]

Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Chỉ định của Mercaptopurine

Liều dùng và cách sử dụng

Cảnh báo và lưu ý về Mercaptopurine

Đối tượng đặc biệt

Tương tác thuốc của Mercaptopurine

Tương tácMức độCơ chế / ảnh hưởngKhuyến nghị / xử tríTheo dõiBằng chứng / nguồn
Trimethoprim

Mercaptopurine dùng cùng trimethoprim làm tăng nguy cơ độc tính huyết học.

Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích
Cơ chế:

Độc tính trên tủy xương có thể cộng hợp.

Ảnh hưởng:

Có thể tăng nguy cơ giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu, thiếu máu hoặc pancytopenia.

Khuyến nghị:

avoid_combination

Xử trí:

Tránh phối hợp nếu có thể; nếu cần dùng đồng thời, tăng cường giám sát huyết học theo chuyên khoa.

CBC, sốt/đau họng, loét miệng, bầm tím, chảy máu và mệt mỏi bất thường.

Bằng chứng: high
Nguồn:

[eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 ; [NHS Lancashire] | Azathioprine/Mercaptopurine Shared Care Guideline | Common Drug Interactions: avoid trimethoprim due to serious haematological toxicity | https://www.lancsmmg.nhs.uk/media/1979/azathioprinemercaptopurine-scg-version-24-extended-review-june-2025.pdf | Kiểm tra ngày 2026-08-02

Thắc mắc về hoạt chất Mercaptopurine

Lưu ý: Nội dung chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo về hoạt chất/dược chất, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ. Người bệnh không tự ý dùng, ngừng thuốc hoặc thay đổi liều khi chưa có hướng dẫn từ nhân viên y tế.
Đã có 0 lượt đọc bài viết này

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *