Enterococcus là một chi cầu khuẩn Gram dương, kỵ khí tùy nghi, thường hiện diện trong đường tiêu hóa của người và động vật. Hai loài liên quan nhiều nhất đến bệnh ở người là Enterococcus faecalis và Enterococcus faecium. Việc phát hiện Enterococcus không đồng nghĩa người bệnh luôn bị nhiễm khuẩn, bởi vi khuẩn có thể chỉ cư trú trên cơ thể mà không gây triệu chứng.
Khi hàng rào bảo vệ của cơ thể suy yếu hoặc có các yếu tố như nằm viện kéo dài, phẫu thuật, dùng kháng sinh phổ rộng, suy giảm miễn dịch hay đặt thiết bị xâm lấn, Enterococcus có thể gây nhiễm khuẩn tiết niệu, vết thương, ổ bụng, máu hoặc nội tâm mạc. Một số chủng, đặc biệt Enterococcus faecium kháng vancomycin, là thách thức lớn vì khả năng kháng nhiều kháng sinh. WHO xếp E. faecium kháng vancomycin vào nhóm tác nhân ưu tiên cao về kháng thuốc.
Nội dung chính
- Bản chất: Enterococcus là một chi vi khuẩn, không phải hoạt chất hoặc thuốc.
- Đặc điểm: Cầu khuẩn Gram dương, kỵ khí tùy nghi, thường xếp đôi hoặc thành chuỗi ngắn.
- Nơi cư trú: Thường có trong ruột; cũng có thể hiện diện ở đường sinh dục nữ và môi trường.
- Loài quan trọng: E. faecalis và E. faecium là hai loài thường liên quan nhất đến nhiễm khuẩn ở người.
- Bệnh thường gặp: Nhiễm khuẩn tiết niệu, vết thương, ổ bụng, nhiễm khuẩn huyết và viêm nội tâm mạc.
- Cư trú và nhiễm bệnh: Cấy dương tính không tự động đồng nghĩa cần dùng kháng sinh; phải kết hợp triệu chứng và vị trí lấy mẫu.
- Kháng thuốc: Enterococcus có đề kháng tự nhiên với một số kháng sinh và có thể thu nhận thêm gen kháng thuốc.
- VRE: Là Enterococcus kháng vancomycin; thường liên quan cơ sở y tế và có thể lây qua tay hoặc bề mặt nhiễm khuẩn.
- Điều trị: Phụ thuộc loài, vị trí nhiễm khuẩn và kết quả kháng sinh đồ; không có một phác đồ chung cho mọi trường hợp.
- Phòng ngừa: Vệ sinh tay, quản lý thiết bị xâm lấn và tuân thủ kiểm soát nhiễm khuẩn là biện pháp quan trọng.
Hoạt chất Enterococcus là gì?
Enterococcus là một chi vi khuẩn thuộc họ Enterococcaceae. Đây là các cầu khuẩn Gram dương, kỵ khí tùy nghi, thường sống trong đường ruột của người và động vật.
Phần lớn thời gian, Enterococcus có thể tồn tại như vi sinh vật thường trú mà không gây bệnh. Trong điều kiện thuận lợi, một số chủng có thể trở thành tác nhân cơ hội gây nhiễm khuẩn, đặc biệt ở người nằm viện, suy giảm miễn dịch hoặc có thiết bị xâm lấn.
Enterococcus
INN EnterococcusTên khoa học được viết nghiêng khi trình bày theo quy ước danh pháp sinh học. Tên loài gồm tên chi viết hoa và định danh loài viết thường, ví dụ Enterococcus faecalis và Enterococcus faecium.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Enterococcus |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | EnterococcusTên khoa học được viết nghiêng khi trình bày theo quy ước danh pháp sinh học. Tên loài gồm tên chi viết hoa và định danh loài viết thường, ví dụ Enterococcus faecalis và Enterococcus faecium. |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Tên tiếng Việt thường dùng: cầu khuẩn đường ruột hoặc liên cầu khuẩn đường ruột. Tên gọi lịch sử của E. faecalis và E. faecium gồm Streptococcus faecalis và Streptococcus faecium; các loài này được chuyển sang chi Enterococcus năm 1984. |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | Không áp dụng |
|---|---|
| UNII | Không áp dụng |
| PubChem CID | Không áp dụng |
| RxNorm CUI | Không áp dụng |
Dược động học của Enterococcus
Không áp dụng. Các khái niệm hấp thu, sinh khả dụng, phân bố, chuyển hóa, độ thanh thải và thời gian bán thải được dùng cho thuốc hoặc hóa chất, không mô tả phù hợp một chi vi khuẩn sống.
Diễn biến của Enterococcus trong cơ thể được nghiên cứu theo cư trú, mật độ vi khuẩn, khả năng nhân lên, xâm nhập mô, hình thành biofilm, đáp ứng miễn dịch và độ nhạy kháng sinh.
Giai đoạn I: Hấp thu
Không áp dụng theo khái niệm dược động học.
Trong nhiễm khuẩn, Enterococcus có thể đi từ vị trí cư trú hoặc môi trường vào mô, vết thương, đường tiết niệu, ổ bụng hay máu khi điều kiện thuận lợi. Cơ chế và nguy cơ phụ thuộc vị trí, tình trạng người bệnh và chủng vi khuẩn.
| F · Sinh khả dụng | Không áp dụng đối với Enterococcus. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Enterococcus thường cư trú trong đường tiêu hóa của người và động vật. E. faecalis và E. faecium cũng có thể hiện diện ở đường sinh dục nữ; các loài Enterococcus được tìm thấy trong đất, nước, thực phẩm và nhiều môi trường khác.
Khi gây bệnh, vi khuẩn có thể được phân lập từ nước tiểu, máu, vết thương, dịch ổ bụng và các bệnh phẩm lâm sàng khác.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Không áp dụng theo khái niệm chuyển hóa thuốc.
Enterococcus có các con đường chuyển hóa tế bào phục vụ tăng trưởng và thích nghi môi trường. Đặc điểm chuyển hóa khác nhau giữa loài và chủng, không được sử dụng để xác định một phác đồ điều trị chung.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Không áp dụng theo khái niệm thải trừ thuốc.
Việc loại bỏ Enterococcus khỏi vị trí nhiễm khuẩn phụ thuộc đáp ứng miễn dịch, kiểm soát ổ nhiễm, loại bỏ thiết bị nhiễm khuẩn khi cần và hiệu lực của kháng sinh đã lựa chọn.
| t½ · Thời gian bán thải | Không áp dụng. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Không áp dụng. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Không áp dụng theo dược động học. Các yếu tố ảnh hưởng nguy cơ cư trú hoặc nhiễm Enterococcus gồm sử dụng kháng sinh kéo dài, nằm viện, phẫu thuật, thiết bị xâm lấn, suy giảm miễn dịch, bệnh nền nặng và tiếp xúc với tay hoặc bề mặt nhiễm khuẩn.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Enterococcus
Không thuộc nhóm dược lý.
Phân loại vi sinh vật thường được sử dụng:
- Miền: Bacteria.
- Ngành: Bacillota, còn được gọi theo danh pháp cũ là Firmicutes.
- Lớp: Bacilli.
- Bộ: Lactobacillales.
- Họ: Enterococcaceae.
- Chi: Enterococcus.
Hai loài có ý nghĩa lâm sàng nổi bật là E. faecalis và E. faecium.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Không áp dụng theo nghĩa cơ chế tác dụng của thuốc.
Cơ chế gây bệnh của Enterococcus có thể gồm:
- Cư trú kéo dài trong đường tiêu hóa.
- Xâm nhập hoặc di chuyển đến vị trí vốn vô khuẩn khi hàng rào cơ thể bị phá vỡ.
- Bám dính vào tế bào hoặc vật liệu y tế.
- Hình thành biofilm trên mô hoặc thiết bị.
- Chịu đựng điều kiện môi trường bất lợi.
- Thu nhận và trao đổi các yếu tố di truyền liên quan độc lực hoặc kháng thuốc.
Các đặc điểm này thay đổi đáng kể giữa loài và chủng; không phải mọi chủng Enterococcus đều có khả năng gây bệnh giống nhau.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Không áp dụng theo dược lực học.
Thông số có ý nghĩa lâm sàng là độ nhạy của chủng phân lập với kháng sinh, thường được đánh giá bằng nồng độ ức chế tối thiểu và tiêu chuẩn phiên giải kháng sinh đồ.
Enterococcus có mức nhạy tự nhiên thấp với một số beta-lactam, đề kháng mức cao với phần lớn cephalosporin và không nên được giả định nhạy với kháng sinh chỉ dựa trên việc thuốc có tác dụng với các cầu khuẩn Gram dương khác.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Enterococcus
Không có “chỉ định” đối với Enterococcus vì đây là vi khuẩn, không phải thuốc.
Các bệnh cảnh thường liên quan đến E. faecalis hoặc E. faecium gồm:
- Nhiễm khuẩn đường tiết niệu.
- Viêm tuyến tiền liệt.
- Nhiễm khuẩn vết thương hoặc mô mềm.
- Nhiễm khuẩn trong ổ bụng hoặc vùng chậu.
- Nhiễm khuẩn huyết.
- Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn.
Việc phân lập Enterococcus từ bệnh phẩm không vô khuẩn phải được đánh giá cùng triệu chứng, dấu hiệu viêm và chất lượng mẫu.
Các hướng nghiên cứu gồm cơ chế kháng thuốc, yếu tố độc lực, biofilm, tương tác với hệ vi sinh đường ruột, phương pháp chẩn đoán nhanh và phát triển kháng sinh mới.
Năm 2026, WHO công bố hồ sơ mục tiêu cho các kháng sinh mới điều trị nhiễm khuẩn Gram dương kháng thuốc nặng, tập trung vào Enterococcus faecium kháng vancomycin ở người suy giảm miễn dịch và người bệnh nguy kịch. Đây là định hướng nghiên cứu và phát triển, không phải chỉ định điều trị đã được phê duyệt cho một sản phẩm cụ thể.
Liều dùng và cách sử dụng
Không có liều điều trị chung cho “Enterococcus”.
Liều và thời gian dùng kháng sinh phụ thuộc:
- Loài và chủng Enterococcus.
- Vị trí nhiễm khuẩn.
- Mức độ nặng.
- Kết quả kháng sinh đồ.
- Khả năng kiểm soát ổ nhiễm.
- Tuổi, cân nặng và chức năng gan thận.
- Tình trạng mang thai hoặc cho con bú.
- Thuốc được lựa chọn và các thuốc dùng đồng thời.
Không tự áp dụng liều kháng sinh từ một trường hợp khác hoặc chỉ dựa trên tên vi khuẩn trong kết quả xét nghiệm.
Không có cách dùng áp dụng cho bản thân Enterococcus.
Khi được chẩn đoán nhiễm khuẩn:
- Không tự mua hoặc tự phối hợp kháng sinh.
- Cung cấp cho bác sĩ kết quả cấy và kháng sinh đồ đầy đủ.
- Dùng thuốc đúng đường dùng, liều và thời gian được kê.
- Không tự ngừng thuốc khi triệu chứng vừa cải thiện.
- Báo cho nhân viên y tế về tiền sử dị ứng, bệnh gan, bệnh thận, thai kỳ và thuốc đang sử dụng.
- Với VRE, tuân thủ hướng dẫn vệ sinh tay và kiểm soát tiếp xúc của cơ sở y tế.
Theo dõi phụ thuộc bệnh cảnh và kháng sinh được lựa chọn. Bác sĩ có thể đánh giá:
- Triệu chứng, nhiệt độ, huyết động và dấu hiệu kiểm soát ổ nhiễm.
- Kết quả cấy lại trong nhiễm khuẩn huyết hoặc viêm nội tâm mạc khi có chỉ định.
- Chức năng thận, gan và công thức máu.
- Tác dụng không mong muốn của kháng sinh.
- Nồng độ thuốc đối với một số kháng sinh cần theo dõi điều trị.
- Tình trạng thiết bị xâm lấn hoặc ổ nhiễm cần dẫn lưu hay loại bỏ.
Cảnh báo và lưu ý về Enterococcus
Không áp dụng đối với Enterococcus.
Chống chỉ định cụ thể thuộc về từng kháng sinh hoặc thủ thuật điều trị. Không thể suy ra chống chỉ định chỉ từ tên chi vi khuẩn.
Không áp dụng theo khái niệm tác dụng không mong muốn của thuốc.
Khi Enterococcus gây nhiễm khuẩn, biểu hiện phụ thuộc vị trí:
- Tiểu buốt, tiểu rắt hoặc đau vùng tiết niệu.
- Sốt, rét run hoặc dấu hiệu nhiễm khuẩn toàn thân.
- Đỏ, đau hoặc chảy dịch ở vết thương.
- Đau bụng trong nhiễm khuẩn ổ bụng.
- Triệu chứng kéo dài liên quan viêm nội tâm mạc.
Các triệu chứng trên không đặc hiệu và không đủ để tự chẩn đoán Enterococcus.
Không áp dụng theo nghĩa tác dụng phụ của thuốc.
Biến chứng nghiêm trọng có thể gồm nhiễm khuẩn huyết, viêm nội tâm mạc, nhiễm khuẩn ổ sâu hoặc nhiễm khuẩn liên quan thiết bị y tế. Nguy cơ cao hơn ở người bệnh nặng, suy giảm miễn dịch, người cao tuổi và người nằm viện kéo dài.
Cần đánh giá y tế khẩn cấp khi có sốt cao, rét run, lú lẫn, khó thở, tụt huyết áp hoặc diễn biến xấu nhanh.
Kết quả Enterococcus dương tính cần được phân biệt giữa cư trú, nhiễm bẩn mẫu và nhiễm khuẩn thực sự.
Đối với VRE:
- Người mang vi khuẩn nhưng không có nhiễm khuẩn thường không cần kháng sinh nhằm loại bỏ tình trạng cư trú.
- VRE có thể lây qua tay, bề mặt hoặc thiết bị nhiễm khuẩn.
- VRE không lây qua không khí do ho hoặc hắt hơi.
- Vệ sinh tay và kiểm soát tiếp xúc giúp hạn chế lây truyền.
Không sử dụng kháng sinh với mục đích “diệt sạch vi khuẩn đường ruột” khi chưa có chỉ định.
Không áp dụng đối với Enterococcus.
Nếu người bệnh dùng quá liều kháng sinh hoặc xuất hiện phản ứng nghiêm trọng trong quá trình điều trị, cần liên hệ cơ sở y tế và cung cấp tên thuốc, hàm lượng, lượng đã dùng, thời điểm dùng cùng triệu chứng hiện tại. Không tự gây nôn hoặc tự dùng thuốc khác để xử trí.
Không áp dụng theo hướng dẫn bảo quản thuốc.
Mẫu bệnh phẩm và chủng vi khuẩn chỉ được thu thập, vận chuyển, nuôi cấy hoặc lưu giữ tại cơ sở chuyên môn theo quy trình an toàn sinh học. Không tự nuôi cấy hoặc lưu giữ Enterococcus tại nhà.
Điều kiện bảo quản của chế phẩm chứa một chủng Enterococcus cụ thể phải theo nhãn sản phẩm. Dữ liệu sản phẩm tại Việt Nam.
Đối tượng đặc biệt
Enterococcus có thể gây nhiễm khuẩn ở trẻ em, nhưng ý nghĩa của kết quả cấy và phác đồ điều trị phụ thuộc tuổi, vị trí nhiễm khuẩn, mức độ nặng và kháng sinh đồ.
Trẻ sơ sinh, trẻ có bệnh nền, suy giảm miễn dịch hoặc thiết bị xâm lấn cần được đánh giá bởi bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên khoa truyền nhiễm. Không tự sử dụng kháng sinh cho trẻ dựa trên một kết quả xét nghiệm đơn lẻ.
Người cao tuổi, đặc biệt người có bệnh nền, nằm viện kéo dài, dùng kháng sinh phổ rộng hoặc có ống thông và thiết bị xâm lấn, có nguy cơ cao hơn đối với nhiễm Enterococcus hoặc VRE.
Điều trị phải xem xét chức năng thận, chức năng gan, tình trạng dinh dưỡng, nguy cơ tương tác thuốc và khả năng kiểm soát ổ nhiễm.
Enterococcus không phải sản phẩm được sử dụng trong thai kỳ.
Khi Enterococcus được phân lập từ bệnh phẩm của phụ nữ mang thai, bác sĩ cần xác định đó là cư trú, nhiễm bẩn hay nhiễm khuẩn thực sự. Việc lựa chọn kháng sinh phải đồng thời dựa trên kháng sinh đồ, vị trí nhiễm khuẩn, tuổi thai và dữ liệu an toàn của thuốc trong thai kỳ.
Không tự dùng kháng sinh khi đang mang thai.
Enterococcus không phải sản phẩm dùng cho phụ nữ cho con bú.
Nếu cần điều trị nhiễm Enterococcus, bác sĩ hoặc dược sĩ phải đánh giá khả năng thuốc đi vào sữa, mức phơi nhiễm của trẻ, tuổi của trẻ và tình trạng lâm sàng. Không tự ngừng cho con bú hoặc tự ngừng kháng sinh khi chưa được tư vấn.
Enterococcus không có hướng dẫn điều chỉnh liều.
Ở người suy gan, việc lựa chọn và điều chỉnh liều phụ thuộc loại kháng sinh, mức độ suy gan, chức năng thận, nguy cơ độc tính và vị trí nhiễm khuẩn. Cần theo dõi theo chỉ định của bác sĩ.
Enterococcus không có hướng dẫn điều chỉnh liều.
Nhiều kháng sinh dùng trong nhiễm khuẩn Gram dương cần điều chỉnh theo chức năng thận hoặc theo dõi nồng độ thuốc. Không tự dùng lại đơn thuốc cũ khi chức năng thận đã thay đổi.
Không áp dụng đối với bản thân Enterococcus.
Khả năng lái xe hoặc vận hành máy phụ thuộc mức độ nhiễm khuẩn và tác dụng của thuốc điều trị. Không lái xe khi đang sốt cao, chóng mặt, lú lẫn, suy nhược hoặc gặp tác dụng không mong muốn ảnh hưởng sự tỉnh táo.
Tương tác thuốc của Enterococcus
Enterococcus không có tương tác thuốc theo nghĩa dược lý.
Tuy nhiên, việc lựa chọn kháng sinh có các vấn đề quan trọng:
- Enterococcus có đề kháng tự nhiên hoặc giảm nhạy với nhiều kháng sinh.
- Phần lớn cephalosporin không có hoạt tính lâm sàng đáng tin cậy đối với Enterococcus.
- Aminoglycoside không được dùng đơn độc để điều trị nhiễm Enterococcus nặng.
- Đề kháng aminoglycoside mức cao có thể làm mất tác dụng hiệp đồng của một số phác đồ phối hợp.
- E. faecium thường có mức kháng ampicillin và vancomycin cao hơn E. faecalis.
Việc phối hợp thuốc chỉ được thực hiện theo chỉ định chuyên môn và kết quả kháng sinh đồ.
Thắc mắc về hoạt chất Enterococcus
Enterococcus là một chi cầu khuẩn Gram dương, kỵ khí tùy nghi, thường sống trong đường ruột của người và động vật. E. faecalis và E. faecium là hai loài thường liên quan nhất đến nhiễm khuẩn ở người.
Không. Enterococcus có thể chỉ cư trú mà không gây bệnh. CDC nêu rõ người mang VRE nhưng không có nhiễm khuẩn thường không cần điều trị bằng kháng sinh.
Quyết định điều trị phải dựa trên triệu chứng, vị trí lấy mẫu, dấu hiệu viêm, chất lượng bệnh phẩm và đánh giá của bác sĩ.
VRE là Enterococcus kháng vancomycin. Tình trạng này thường liên quan E. faecium hoặc E. faecalis và gây khó khăn cho việc lựa chọn kháng sinh.
WHO xếp E. faecium kháng vancomycin vào nhóm tác nhân kháng thuốc ưu tiên cao năm 2024.
Enterococcus, đặc biệt VRE, có thể lây giữa người với người qua tay bị nhiễm khuẩn hoặc qua bề mặt, dụng cụ và thiết bị y tế. VRE không lây qua không khí do ho hoặc hắt hơi.
Vệ sinh tay đúng cách và làm sạch môi trường là biện pháp phòng ngừa quan trọng.
Không có một kháng sinh phù hợp cho mọi trường hợp. Thuốc được lựa chọn theo loài vi khuẩn, vị trí nhiễm khuẩn, mức độ nặng, kết quả kháng sinh đồ, tình trạng kháng vancomycin và chức năng gan thận.
Một chủng nhạy ampicillin được xử trí khác với E. faecium đa kháng hoặc VRE. Người bệnh không nên tự lựa chọn hoặc phối hợp kháng sinh.

