Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn là tình trạng vi khuẩn hoặc vi sinh vật khác bám vào van tim, nội tâm mạc hay vật liệu nhân tạo trong tim, tạo khối sùi và phá hủy mô. Người bệnh có thể sốt kéo dài, rét run, mệt, sụt cân, khó thở, đau ngực, đau lưng, tiếng thổi tim mới hoặc các dấu hiệu tắc mạch như yếu liệt, đau bụng hay đau chi. Bệnh có thể diễn tiến âm thầm nhưng cũng có thể gây suy tim, đột quỵ, áp xe quanh van và sốc nhiễm trùng.
Chẩn đoán cần lấy nhiều bộ cấy máu trước kháng sinh khi tình trạng cho phép, kết hợp siêu âm tim và tiêu chuẩn Duke–ISCVID hoặc ESC. Điều trị thường dùng kháng sinh diệt khuẩn kéo dài theo tác nhân; một số người cần phẫu thuật van hoặc lấy bỏ thiết bị nhiễm trùng. Phát hiện sớm, hội chẩn đội chuyên trách và không tự dùng kháng sinh giúp tăng cơ hội kiểm soát bệnh.
Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn là bệnh gì?
Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn là nhiễm trùng lớp nội tâm mạc, thường tập trung ở van tim. Vi sinh vật trong máu bám vào vùng nội mạc tổn thương hoặc vật liệu nhân tạo, kết hợp với tiểu cầu và fibrin tạo thành khối sùi. Khối sùi có thể phá hủy van, tạo áp xe, bong ra gây tắc mạch hoặc liên tục giải phóng vi khuẩn vào máu.

Bệnh có thể xảy ra trên van tự nhiên, van nhân tạo, sau thay van qua catheter, trên dây điện cực máy tạo nhịp hoặc máy khử rung, và ở một số dị tật tim bẩm sinh. Khái niệm này khác với viêm nội tâm mạc không nhiễm khuẩn do ung thư hay bệnh tự miễn. Sốt và cấy máu dương tính đơn thuần chưa đủ chẩn đoán; bác sĩ phải tích hợp vi sinh, hình ảnh, dấu tổn thương trong tim và biến chứng theo tiêu chuẩn được công nhận.
| Tên bệnh | Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Infective endocarditis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | IE; viêm nội tâm mạc do nhiễm trùng; viêm nội tâm mạc bán cấp do vi khuẩn là tên lịch sử cho một số thể diễn tiến chậm |
| Mã ICD-10 | I33.0 – viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn cấp và bán cấp |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh nhiễm trùng nội tâm mạc và van tim; chuyên khoa Tim mạch, Truyền nhiễm, Vi sinh và Phẫu thuật tim; hệ tim mạch |
| Cơ quan ảnh hưởng | Thường ảnh hưởng van tim tự nhiên hoặc van nhân tạo; cũng có thể nhiễm nội tâm mạc, dây điện cực thiết bị tim, vật liệu nhân tạo và gây biến chứng ở não, phổi, lách, thận, xương khớp hoặc mạch máu. |
| Tính chất bệnh | Bệnh nhiễm trùng nghiêm trọng, có thể cấp tính hoặc bán cấp; bản thân bệnh không thường lây trực tiếp giữa người với người, nhưng vi sinh vật gây bệnh có thể có đường lây riêng. |
| Mức độ phổ biến | Không thường gặp nhưng có tỷ lệ biến chứng và tử vong đáng kể. Bệnh ngày càng được nhận diện ở người cao tuổi, người có van nhân tạo, thiết bị tim, chạy thận nhân tạo hoặc tiếp xúc chăm sóc y tế; dữ liệu đại diện tại Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không lây trực tiếp trong đa số trường hợp |
| Đường lây | Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn không truyền trực tiếp như cúm. Bệnh hình thành khi vi sinh vật vào máu từ răng miệng, da, nhiễm trùng khác, thủ thuật, catheter, tiêm chích hoặc thiết bị y tế rồi bám vào van hay vật liệu trong tim. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn
Tổn thương nội mạc do dòng máu xoáy, bệnh van, vật liệu nhân tạo hoặc dây điện cực làm tiểu cầu và fibrin lắng đọng. Khi vi khuẩn hoặc nấm xuất hiện trong máu, chúng có thể bám vào lớp này, tạo màng sinh học và khối sùi giúp tránh hệ miễn dịch cũng như giảm khả năng thấm của thuốc.
Nhiễm trùng lan tại chỗ gây thủng lá van, đứt dây chằng, hở van cấp, áp xe vòng van, đường rò hoặc block dẫn truyền. Mảnh sùi bong ra gây nhồi máu, áp xe hoặc phình mạch nhiễm trùng ở não, lách, thận, chi; viêm nội tâm mạc tim phải thường gây thuyên tắc phổi nhiễm trùng. Phức hợp miễn dịch có thể gây viêm cầu thận, tổn thương da và khớp. Nhiễm khuẩn kéo dài dẫn đến sepsis, suy tim và suy đa cơ quan.
Bệnh được phân theo vị trí và vật liệu: van tự nhiên, van nhân tạo, thiết bị điện tử cấy trong tim, viêm nội tâm mạc tim phải hoặc tim trái; theo hoàn cảnh mắc: cộng đồng, liên quan chăm sóc y tế hoặc tiêm chích ma túy; và theo vi sinh vật: tụ cầu, liên cầu, enterococcus, HACEK, nấm hoặc cấy máu âm tính.
Diễn tiến có thể cấp với độc lực cao và phá hủy nhanh, hoặc bán cấp với sốt và triệu chứng kéo dài. Phân loại có ý nghĩa vì lựa chọn kháng sinh, thời gian điều trị, độ nhạy của siêu âm, chỉ định PET/CT, lấy bỏ thiết bị và phẫu thuật khác nhau. “Sớm” hay “muộn” sau thay van chỉ là một phần của đánh giá, không thay thế dữ liệu vi sinh và lâm sàng.
Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn là bệnh không thường gặp nhưng gánh nặng vẫn cao do tuổi dân số tăng, nhiều người có van nhân tạo, thiết bị tim, chạy thận và can thiệp xâm lấn. Tụ cầu vàng đã trở thành tác nhân nổi bật tại nhiều hệ thống y tế, trong khi liên cầu đường miệng và enterococcus vẫn quan trọng.
Nam giới thường được chẩn đoán nhiều hơn nữ và tuổi trung bình tăng tại nhiều quốc gia. Trẻ em mắc bệnh hiếm hơn, chủ yếu liên quan tim bẩm sinh, catheter hoặc phẫu thuật tim. Tần suất, tác nhân và khả năng kháng thuốc thay đổi theo khu vực; chưa có số liệu dân số toàn quốc đủ tin cậy để mô tả chính xác tình hình tại Việt Nam.
Vi sinh vật vào máu từ nhiễm trùng da, răng miệng, đường tiết niệu, tiêu hóa, catheter, phẫu thuật, thủ thuật, tiêm chích hoặc nguồn chưa xác định. Chúng bám vào van đã tổn thương, van nhân tạo, vật liệu vá, dây điện cực hoặc đôi khi van bình thường khi tác nhân có độc lực cao như tụ cầu vàng. Bacteremia thoáng qua từ sinh hoạt hằng ngày cũng có thể xảy ra, nên sức khỏe răng miệng và da lâu dài quan trọng hơn chỉ tập trung vào một thủ thuật.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn
Vi khuẩn thường gặp: Staphylococcus aureus, tụ cầu coagulase âm tính, liên cầu nhóm viridans, Streptococcus gallolyticus, Enterococcus faecalis và các vi khuẩn khác tùy bối cảnh.
Van nhân tạo và thiết bị: tụ cầu, enterococcus, trực khuẩn Gram âm và nấm có thể liên quan chăm sóc y tế, phẫu thuật hoặc màng sinh học trên vật liệu.
Cấy máu âm tính: thường do đã dùng kháng sinh trước cấy; cũng có thể do vi sinh vật khó nuôi như Coxiella burnetii, Bartonella, Brucella, Tropheryma whipplei, nấm hoặc tác nhân khác theo dịch tễ.
Không nhiễm khuẩn: khối sùi do ung thư, lupus hoặc hội chứng kháng phospholipid có thể mô phỏng bệnh và cần phân biệt.
Nguy cơ tim mạch: từng viêm nội tâm mạc, van nhân tạo hoặc vật liệu sửa van, một số bệnh tim bẩm sinh, bệnh van thoái hóa, thay van qua catheter và thiết bị điện tử cấy trong tim.
Nguy cơ tiếp xúc: chạy thận nhân tạo, catheter tĩnh mạch, nhập viện hoặc thủ thuật gần đây, nhiễm trùng da, chăm sóc răng miệng kém, tiêm chích ma túy và xăm hoặc thủ thuật không bảo đảm vô khuẩn.
Nguy cơ cá nhân: tuổi cao, đái tháo đường, suy giảm miễn dịch, ung thư và bệnh thận mạn. Có yếu tố nguy cơ không đồng nghĩa chắc chắn mắc bệnh; ngược lại, bệnh vẫn có thể xảy ra trên tim chưa biết bất thường.
Nhóm nguy cơ rất cao gồm người từng viêm nội tâm mạc; có van nhân tạo, vật liệu sửa van hoặc thay van qua catheter; và một số bệnh tim bẩm sinh tím hoặc đã sửa bằng vật liệu nhân tạo. Người có máy tạo nhịp, máy khử rung, catheter lâu dài, chạy thận hoặc tiêm chích cũng dễ mắc hơn.
Người sốt không rõ nguyên nhân kèm van nhân tạo, thiết bị tim, cấy máu tụ cầu vàng hoặc biến cố tắc mạch cần được đánh giá sớm. Trẻ có tim bẩm sinh, người cao tuổi có bệnh van thoái hóa và người suy giảm miễn dịch có thể biểu hiện kín đáo hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn
Biểu hiện thay đổi từ sốt cao, rét run và suy sụp nhanh đến sốt nhẹ kéo dài, mệt, chán ăn và sụt cân trong nhiều tuần. Kháng sinh dùng trước đó, tuổi cao hoặc suy giảm miễn dịch có thể làm sốt không rõ. Một số người đến viện vì suy tim, đột quỵ, đau lưng, đau bụng hoặc nhiễm trùng huyết mà chưa biết nguồn ở tim.
Viêm nội tâm mạc tim trái thường gây hở van, suy tim và tắc mạch hệ thống; thể tim phải có thể gây ho, đau ngực kiểu màng phổi và tổn thương phổi do thuyên tắc nhiễm trùng. Van nhân tạo và thiết bị tim có thể gây triệu chứng không điển hình. Không có một triệu chứng đơn lẻ đủ để xác nhận hoặc loại trừ bệnh.
- Sốt hoặc rét run: thường gặp nhưng có thể vắng ở người cao tuổi, suy giảm miễn dịch hoặc đã dùng kháng sinh.
- Mệt, chán ăn và sụt cân: nổi bật trong thể bán cấp kéo dài.
- Khó thở: có thể do hở van, suy tim, thiếu máu hoặc thuyên tắc phổi nhiễm trùng.
- Tiếng thổi tim mới hoặc thay đổi: do tổn thương van nhưng không phải lúc nào cũng phát hiện được.
- Đau cơ, khớp hoặc lưng: có thể do phản ứng viêm, tắc mạch hoặc ổ nhiễm trùng cột sống.
- Đau đầu, lú lẫn hoặc yếu chi: gợi ý biến chứng thần kinh và cần đánh giá khẩn.
- Chấm xuất huyết da hoặc dưới móng: không đặc hiệu và hiện ít gặp hơn các mô tả kinh điển.
- Nốt Osler: nốt đau ở đầu ngón liên quan hiện tượng miễn dịch, hiện hiếm gặp.
- Tổn thương Janeway: dát không đau ở lòng bàn tay hoặc bàn chân do vi tắc mạch nhiễm trùng.
- Đốm Roth: tổn thương võng mạc có thể gặp nhưng không đặc hiệu.
- Ho ra máu hoặc đau ngực kiểu màng phổi: gợi ý thuyên tắc phổi nhiễm trùng trong viêm nội tâm mạc tim phải.
- Tiểu máu hoặc phù: có thể do viêm cầu thận liên quan phức hợp miễn dịch.
- Block tim mới: có thể báo hiệu áp xe quanh van và cần đánh giá phẫu thuật khẩn.
Nên đặt lịch khám sớm: khi sốt kéo dài, rét run, mệt, sụt cân hoặc đau lưng không rõ nguyên nhân, đặc biệt ở người có bệnh van, van nhân tạo, thiết bị tim, tim bẩm sinh hoặc từng viêm nội tâm mạc.
Cần khám trong ngày: khi sốt kèm khó thở, tiếng thổi tim, cấy máu tụ cầu vàng, dấu nhiễm trùng catheter, chấm xuất huyết, đau bụng đột ngột hoặc triệu chứng thần kinh thoáng qua.
Cần tái khám sớm: khi sốt trở lại trong hoặc sau điều trị, tác dụng phụ kháng sinh, đau lưng mới, tiểu ít, phù, khó thở tăng hoặc vết mổ và vị trí thiết bị đỏ đau. Không tự mua kháng sinh trước khi được lấy cấy máu nếu tình trạng cho phép.
Gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay khi có méo miệng, yếu liệt, nói khó, co giật hoặc giảm ý thức; khó thở dữ dội, tím tái hoặc ho bọt hồng; đau ngực kéo dài; ngất; lạnh đầu chi, tụt huyết áp, lú lẫn hoặc tiểu rất ít; đau bụng hay đau chi đột ngột dữ dội; hoặc ngừng thở, ngừng tim.
Không tự lái xe khi tình trạng nặng. Không trì hoãn để uống kháng sinh còn thừa, thuốc hạ sốt hoặc thử mẹo dân gian. Nếu người bệnh ngừng tim và người xung quanh đã được hướng dẫn, bắt đầu hồi sinh tim phổi và dùng máy khử rung tự động khi có sẵn.
Chẩn đoán Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn
Chẩn đoán dựa trên phối hợp vi sinh, hình ảnh tim, dấu biến chứng và yếu tố nguy cơ. Khi người bệnh ổn định, cần lấy ba bộ cấy máu ngoại vi ở các vị trí khác nhau trước khi bắt đầu kháng sinh. Không cần chờ sốt cao mới lấy cấy vì bacteremia thường liên tục.
Siêu âm qua thành ngực là bước đầu; siêu âm qua thực quản được dùng khi nghi ngờ cao, van nhân tạo, thiết bị tim hoặc TTE không đủ. CT tim, PET/CT FDG và SPECT/CT bạch cầu có vai trò đặc biệt ở van nhân tạo, thiết bị và áp xe. Tiêu chuẩn Duke–ISCVID 2023 hoặc thuật toán ESC 2023 giúp phân loại, nhưng quyết định điều trị cần đội chuyên trách đánh giá toàn cảnh.
Bác sĩ hỏi thời gian sốt, kháng sinh đã dùng, thủ thuật nha khoa hoặc y tế, nhiễm trùng da, catheter, chạy thận, tiêm chích, van nhân tạo và thiết bị tim. Triệu chứng đau đầu, yếu chi, đau lưng, đau bụng, tiểu máu hoặc đau khớp giúp tìm biến chứng ngoài tim.
Khám gồm nhiệt độ, huyết áp, mạch, độ bão hòa oxy; nghe tiếng thổi và dấu suy tim; kiểm tra da, móng, mắt, thần kinh, cột sống, bụng, lách và vị trí catheter hay túi máy. Các dấu ngoại biên kinh điển không thường gặp và không có chúng không loại trừ bệnh. Block dẫn truyền mới trên điện tâm đồ làm tăng nghi ngờ nhiễm trùng lan quanh van.
Cấy máu: nền tảng xác định tác nhân và độ nhạy. Thường lấy ba bộ trước kháng sinh khi có thể; cấy được lặp lại cho đến khi máu sạch theo kế hoạch điều trị.
Xét nghiệm máu: công thức máu, CRP hoặc tốc độ lắng, chức năng thận, gan, điện giải và nước tiểu giúp đánh giá mức độ, biến chứng và an toàn thuốc; không xét nghiệm nào đơn độc xác nhận bệnh.
Cấy máu âm tính: rà soát kháng sinh đã dùng, kéo dài nuôi cấy hoặc làm huyết thanh học và PCR theo dịch tễ, đặc biệt với Coxiella, Bartonella, Brucella, Tropheryma whipplei và nấm.
Mô van hoặc thiết bị: khi phẫu thuật, cần gửi nuôi cấy, mô bệnh học và xét nghiệm phân tử phù hợp để tăng khả năng xác định căn nguyên.
Siêu âm tim qua thành ngực: tìm khối sùi, hở van mới, thủng van, rối loạn chức năng và áp lực phổi; độ nhạy thấp hơn ở van nhân tạo hoặc khối nhỏ.
Siêu âm qua thực quản: đánh giá tốt hơn van nhân tạo, áp xe, đường rò, dây điện cực và biến chứng quanh van. Nếu lần đầu âm tính nhưng nghi ngờ còn cao, bác sĩ có thể lặp lại.
CT tim: hữu ích phát hiện áp xe, giả phình, rò và lập kế hoạch phẫu thuật. PET/CT FDG hoặc SPECT/CT bạch cầu: hỗ trợ van nhân tạo và thiết bị, đồng thời tìm ổ nhiễm ngoài tim.
CT hoặc MRI não và hình ảnh toàn thân: được chỉ định khi có triệu chứng hoặc cần tìm tắc mạch, áp xe và phình mạch nhiễm trùng.
Tiêu chuẩn Duke–ISCVID 2023 phân loại viêm nội tâm mạc xác định, có thể hoặc bị loại trừ bằng tiêu chí bệnh lý và lâm sàng. Tiêu chí lớn gồm cấy máu hoặc xét nghiệm vi sinh điển hình, hình ảnh chứng minh tổn thương nội tâm mạc và một số bằng chứng phẫu thuật; tiêu chí nhỏ gồm cơ địa nguy cơ, sốt, hiện tượng mạch máu, miễn dịch và vi sinh chưa đạt tiêu chí lớn.
Chẩn đoán lâm sàng xác định thường dựa trên hai tiêu chí lớn; hoặc một lớn cùng ba nhỏ; hoặc năm nhỏ. Mức “có thể” gồm một lớn với một nhỏ hoặc ba nhỏ. ESC 2023 có thuật toán riêng tích hợp siêu âm, CT và y học hạt nhân, nhất là van nhân tạo và thiết bị. Tiêu chuẩn hỗ trợ nhưng không thay thế đánh giá của Endocarditis Team.
Điều trị Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn
Mục tiêu là diệt vi sinh vật trong khối sùi, xử lý nguồn nhiễm, sửa tổn thương huyết động, ngăn tắc mạch và theo dõi độc tính thuốc. Người bệnh thường cần nhập viện ban đầu, hội chẩn Endocarditis Team gồm tim mạch, truyền nhiễm, vi sinh, hình ảnh và phẫu thuật tim.
Kháng sinh kinh nghiệm được bắt đầu sau khi lấy cấy máu khi có thể và điều chỉnh ngay khi biết tác nhân. Van nhân tạo, thiết bị tim, áp xe, suy tim, đột quỵ và cấy máu âm tính cần chiến lược riêng. Phẫu thuật không phải thất bại của kháng sinh mà là phần thiết yếu khi có suy tim do van, nhiễm trùng không kiểm soát hoặc nguy cơ thuyên tắc cao. Người ổn định chọn lọc có thể hoàn tất một phần điều trị ngoại trú sau đánh giá nghiêm ngặt.
Điều trị dùng kháng sinh diệt khuẩn đường tĩnh mạch hoặc phác đồ chuyển tiếp được chứng minh ở người chọn lọc, dựa trên tác nhân, độ nhạy, van tự nhiên hay nhân tạo, chức năng thận, dị ứng và ổ nhiễm khác. Các nhóm thường gồm beta-lactam, glycopeptide, lipopeptide hoặc thuốc khác theo vi sinh; phối hợp thuốc chỉ dùng khi hướng dẫn và tác nhân yêu cầu.
Thời gian thường kéo dài nhiều tuần và không nên rút ngắn theo cảm giác hết sốt. Kháng nấm và đôi khi phẫu thuật cần cho nhiễm nấm. Cấy máu âm tính được điều trị theo dịch tễ, xét nghiệm phân tử và hội chẩn. Aminoglycoside và nhiều thuốc khác có độc tính thận hoặc tai nên cần theo dõi. Không tự dùng kháng sinh, không dùng thuốc còn thừa và không tự ngừng khi thấy khỏe.
Lấy bỏ thiết bị: nhiễm trùng máy tạo nhịp, máy khử rung hoặc dây điện cực thường cần lấy bỏ toàn bộ hệ thống bằng kỹ thuật phù hợp, kết hợp kháng sinh. Chỉ điều trị thuốc mà giữ thiết bị nhiễm thường làm tăng nguy cơ tái phát.
Dẫn lưu ổ nhiễm: áp xe ngoài tim, catheter nhiễm hoặc ổ mủ cần được kiểm soát nguồn khi có thể.
Can thiệp thần kinh hoặc mạch: phình mạch nhiễm trùng, xuất huyết hoặc tắc mạch đôi khi cần can thiệp nội mạch hay phẫu thuật trước hoặc phối hợp với mổ tim. Thủ thuật lấy khối sùi qua catheter chỉ được cân nhắc trong tình huống chọn lọc tại trung tâm kinh nghiệm và không thay thế điều trị chuẩn.
Ba nhóm chỉ định chính là suy tim do hở hoặc tắc van nặng; nhiễm trùng không kiểm soát như áp xe, đường rò, block mới, cấy máu kéo dài hoặc tác nhân khó điều trị; và phòng thuyên tắc khi khối sùi lớn hoặc đã gây biến cố trong bối cảnh phù hợp.
Phẫu thuật có thể sửa hoặc thay van, dẫn lưu áp xe, loại bỏ mô nhiễm và vật liệu nhân tạo. Thời điểm phụ thuộc huyết động, tác nhân, kích thước sùi, đột quỵ hoặc xuất huyết não và khả năng phẫu thuật. Đột quỵ thiếu máu không luôn buộc trì hoãn mổ nếu có chỉ định tim cấp; xuất huyết não cần hội chẩn riêng. Quyết định nên được đưa ra sớm tại trung tâm van tim.
Chăm sóc hỗ trợ gồm kiểm soát sốt và đau an toàn, dinh dưỡng đủ, phòng huyết khối tĩnh mạch khi phù hợp, vật lý trị liệu sau đột quỵ hoặc nằm viện dài và chăm sóc răng miệng. Người suy tim cần quản lý dịch, oxy và thuốc theo huyết động.
Người tiêm chích cần được điều trị rối loạn sử dụng chất, giảm hại và hỗ trợ tâm lý song song, không trì hoãn chăm sóc van chỉ vì nghiện. Người điều trị ngoại trú cần đường truyền an toàn, theo dõi xét nghiệm và khả năng tiếp cận cấp cứu. Giáo dục về tái phát, vệ sinh da–răng và thẻ thông tin van hoặc tiền sử viêm nội tâm mạc rất quan trọng.
Theo dõi trong viện gồm nhiệt độ, huyết động, cấy máu lặp lại, công thức máu, CRP, thận, gan, điện giải, nồng độ thuốc khi cần và dấu tắc mạch hoặc suy tim. Điện tâm đồ được theo dõi vì block mới có thể báo hiệu áp xe quanh van.
Siêu âm được lặp lại khi lâm sàng xấu, xuất hiện biến chứng hoặc trước khi kết thúc điều trị để có mốc so sánh. Sau xuất viện, người bệnh cần đánh giá lâm sàng, xét nghiệm và hình ảnh theo kế hoạch; sốt trở lại phải được lấy cấy máu trước kháng sinh khi có thể. Khám răng miệng, kiểm soát nguồn nhiễm và theo dõi chức năng van, van nhân tạo hoặc thiết bị được duy trì lâu dài.
Điều trị thường kéo dài khoảng hai đến sáu tuần hoặc lâu hơn, tùy vi sinh vật, loại van, thời điểm phẫu thuật, áp xe và đáp ứng. Van nhân tạo, nấm, vi sinh vật khó điều trị và biến chứng sâu thường cần liệu trình dài hơn. Thời gian được tính theo kế hoạch chuyên khoa, không chỉ từ ngày hết sốt.
Một số người ổn định sau giai đoạn tĩnh mạch ban đầu có thể chuyển sang kháng sinh uống hoặc điều trị ngoại trú theo tiêu chí nghiêm ngặt, nhưng không phù hợp với mọi ca. Sau kết thúc thuốc, theo dõi tái phát và chức năng van tiếp tục nhiều tháng đến lâu dài.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng tim gồm hở van cấp, suy tim, áp xe vòng van, giả phình, đường rò, block dẫn truyền và nhiễm trùng van nhân tạo hoặc thiết bị. Nhiễm khuẩn kéo dài có thể gây sepsis, sốc và suy đa cơ quan.
Mảnh sùi có thể gây đột quỵ, xuất huyết não, áp xe não, nhồi máu lách hoặc thận, thiếu máu chi, phình mạch nhiễm trùng và thuyên tắc phổi nhiễm trùng. Phức hợp miễn dịch có thể gây viêm cầu thận. Điều trị có thể gây suy thận, tổn thương gan, giảm tế bào máu, độc tai, viêm đại tràng do kháng sinh, chảy máu hoặc biến chứng phẫu thuật và đường truyền.
Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn là bệnh nặng, nhưng nhiều người có thể kiểm soát nhiễm trùng và phục hồi khi chẩn đoán sớm, dùng kháng sinh đúng và phẫu thuật kịp thời. Tiên lượng phụ thuộc tuổi, tác nhân, van tự nhiên hay nhân tạo, suy tim, biến chứng thần kinh, chức năng thận, thời điểm mổ và bệnh nền.
Tụ cầu vàng, nấm, van nhân tạo, áp xe, sốc và cấy máu kéo dài thường liên quan nguy cơ cao hơn. Hết nhiễm trùng không đồng nghĩa van đã bình thường; một số người còn hở van, suy tim hoặc di chứng đột quỵ. Không thể dự đoán tuổi thọ cá nhân chỉ từ kích thước khối sùi hoặc một kết quả cấy máu.
Bệnh có thể tái phát do cùng tác nhân chưa được loại bỏ hoàn toàn hoặc tái nhiễm bởi tác nhân mới. Nguy cơ tăng khi còn thiết bị hay ổ nhiễm, dùng kháng sinh không đủ, van nhân tạo, chạy thận, tiêm chích, chăm sóc răng miệng kém hoặc tiếp tục phơi nhiễm chăm sóc y tế.
Sốt, rét run, mệt hoặc đau lưng trở lại sau điều trị cần lấy cấy máu sớm và không tự uống kháng sinh. Giảm nguy cơ bằng hoàn thành phác đồ, kiểm soát nguồn nhiễm, chăm sóc răng–da, điều trị nghiện, theo dõi van và tuân thủ dự phòng ở nhóm được chỉ định.
Biện pháp nền tảng là vệ sinh răng miệng hằng ngày, khám và điều trị nha khoa định kỳ, chăm sóc da, xử lý sớm nhiễm trùng, vô khuẩn catheter và tránh xăm, tiêm hoặc thủ thuật không an toàn. Không tự dùng kháng sinh cho sốt hoặc trước thủ thuật.
Dự phòng kháng sinh trước thủ thuật nha khoa xâm lấn chỉ được khuyến cáo hoặc cân nhắc cho nhóm tim có nguy cơ hậu quả rất cao, như từng viêm nội tâm mạc, van nhân tạo hoặc vật liệu sửa van và một số tim bẩm sinh. Không áp dụng đại trà cho mọi bệnh van hay mọi thủ thuật. Bác sĩ tim mạch và nha sĩ cần xác định chỉ định, dị ứng và thuốc phù hợp; không tự mua thuốc dự phòng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn
Không có chế độ ăn chữa nhiễm trùng. Trong giai đoạn điều trị, ưu tiên đủ năng lượng và protein, rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và thực phẩm dễ tiêu; điều chỉnh theo thận, gan, đường huyết và tình trạng suy tim.
Người phù hoặc suy tim có thể cần giảm muối và dịch theo hướng dẫn. Tránh rượu khi dùng thuốc có nguy cơ độc gan và không dùng thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung có thể tương tác kháng sinh, chống đông hay thuốc tim. Sức khỏe răng miệng cần được duy trì bằng chải răng nhẹ, làm sạch kẽ răng và chăm sóc nha khoa theo thời điểm an toàn.
Trong giai đoạn sốt, nhiễm khuẩn huyết, suy tim hoặc có khối sùi lớn, người bệnh cần nghỉ và tránh gắng sức. Vận động sớm nhẹ trong viện có thể được hướng dẫn để phòng suy yếu và huyết khối khi huyết động ổn định.
Sau điều trị, trở lại hoạt động dựa trên chức năng van, suy tim, thiếu máu, di chứng thần kinh, phẫu thuật và khả năng gắng sức. Không nâng nặng hoặc tập cường độ cao khi còn sốt, khó thở, đau ngực, chóng mặt hoặc đường truyền tĩnh mạch. Phục hồi chức năng tim hoặc thần kinh có giám sát giúp tăng hoạt động an toàn.
Người điều trị ngoại trú hoặc sau xuất viện nên đo nhiệt độ khi thấy rét run, ghi mệt, khó thở, phù, nhịp tim, cân nặng và tình trạng đường truyền hoặc vết mổ. Dùng thuốc đúng giờ và giữ lịch xét nghiệm là rất quan trọng.
Liên hệ ngay khi sốt trở lại, rét run, phát ban, tiêu chảy nặng, tiểu ít, ù tai, đau lưng mới, khó thở tăng, đỏ đau hoặc chảy dịch ở đường truyền. Dấu thần kinh, ngất hoặc sốc cần cấp cứu. Không tự rút đường truyền, truyền thuốc nhanh hơn, bỏ liều hay dùng thêm kháng sinh bên ngoài phác đồ.
- Không tự uống kháng sinh trước khi lấy cấy máu khi tình trạng cho phép, vì có thể làm cấy âm tính và khó chọn thuốc.
- Không ngừng kháng sinh khi hết sốt hoặc tự đổi thuốc theo kết quả trên mạng.
- Không tự dùng kháng sinh dự phòng trước nha khoa nếu chưa được bác sĩ xác định thuộc nhóm nguy cơ cao.
- Không bỏ qua sốt ở người có van nhân tạo, thiết bị tim, chạy thận hoặc từng viêm nội tâm mạc.
- Không tiêm chích, xăm hoặc thực hiện thủ thuật ở nơi không bảo đảm vô khuẩn.
- Không tự xử lý đỏ đau, chảy dịch tại catheter, túi máy hoặc vết mổ bằng thuốc bôi và chờ đợi.
- Không trì hoãn cấp cứu khi có dấu đột quỵ, khó thở dữ dội, ngất, lú lẫn hoặc đau chi đột ngột.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Viêm nội tâm mạc ở trẻ hiếm nhưng nguy cơ tăng ở tim bẩm sinh, van hoặc vật liệu nhân tạo, catheter trung tâm, phẫu thuật tim và bệnh nặng kéo dài. Trẻ có thể sốt, bú kém, mệt, tăng cân kém, khó thở hoặc chỉ có cấy máu dương tính; dấu kinh điển ngoài da ít gặp.
Chẩn đoán và kháng sinh dựa trên cân nặng, tác nhân, giải phẫu tim và thiết bị, cần tim mạch nhi–truyền nhiễm nhi phối hợp. Siêu âm qua thực quản hoặc hình ảnh nâng cao được chọn thận trọng. Phẫu thuật có thể cần khi suy tim, áp xe hoặc nhiễm trùng không kiểm soát. Dự phòng nha khoa chỉ cho nhóm tim bẩm sinh nguy cơ cao theo hướng dẫn, không cho mọi trẻ có tiếng thổi.
Người cao tuổi thường có bệnh van thoái hóa, van nhân tạo, TAVI, thiết bị tim, ung thư, thủ thuật và tiếp xúc chăm sóc y tế nên nguy cơ tăng. Sốt có thể nhẹ hoặc vắng; biểu hiện bằng lú lẫn, suy nhược, té ngã, suy tim, đau lưng hoặc suy thận.
Điều trị cần cân bằng phẫu thuật với frailty, chức năng thận, đa thuốc và mục tiêu chăm sóc, nhưng tuổi cao đơn thuần không phải lý do từ chối mổ. Enterococcus và nhiễm liên quan chăm sóc y tế cần được lưu ý. Theo dõi độc tính kháng sinh và phục hồi chức năng đặc biệt quan trọng.
Viêm nội tâm mạc trong thai kỳ hiếm nhưng nguy cơ cao cho mẹ và thai do suy tim, sepsis, tắc mạch và sinh non. Cần điều trị tại trung tâm có Pregnancy Heart Team, truyền nhiễm, vi sinh và phẫu thuật tim. Cấy máu và siêu âm không nên trì hoãn.
Kháng sinh được chọn theo tác nhân, tuổi thai và an toàn cho thai; một số nhóm thuốc phải tránh hoặc chỉ dùng khi lợi ích vượt nguy cơ. Phẫu thuật trong thai kỳ được cân nhắc khi có chỉ định cứu sống như suy tim không kiểm soát, áp xe hoặc nhiễm trùng dai dẳng. Thời điểm sinh và mổ tim phải cá thể hóa; không tự ngừng thuốc vì lo ảnh hưởng thai.
Khả năng cho con bú phụ thuộc từng kháng sinh, thuốc chống đông, giảm đau và tình trạng của mẹ. Nhiều kháng sinh có thể sử dụng khi cho bú với lựa chọn phù hợp, trong khi một số thuốc cần theo dõi trẻ hoặc tạm ngừng cho bú.
Không tự bỏ thuốc để duy trì sữa và không mặc định phải ngừng cho bú. Bác sĩ tim mạch, truyền nhiễm, sản khoa và nhi khoa cần rà soát từng hoạt chất, chức năng thận–gan của mẹ, tuổi trẻ và nguy cơ tiêu chảy, tưa miệng, phát ban hoặc độc tính. Sau phẫu thuật, kế hoạch cho bú còn phụ thuộc huyết động, thuốc an thần và khả năng chăm trẻ an toàn.
Người suy giảm miễn dịch có thể nhiễm nấm, vi khuẩn cơ hội, tác nhân khó nuôi và biểu hiện sốt không rõ. Ngưỡng lấy cấy máu, siêu âm và xét nghiệm phân tử nên thấp hơn khi có bacteremia kéo dài, tắc mạch hoặc van và thiết bị nhân tạo.
Điều trị thường cần truyền nhiễm, huyết học, ung thư hoặc ghép tạng phối hợp. Kháng nấm hoặc thuốc đặc hiệu có nhiều tương tác và độc tính; kiểm soát nguồn nhiễm và phẫu thuật có thể quan trọng. Không tự ngừng thuốc chống thải ghép, điều trị HIV hoặc hóa trị mà chưa hội chẩn.
Bệnh thận mạn, chạy thận, đái tháo đường, ung thư, bệnh gan, tim bẩm sinh, bệnh van, suy tim và rối loạn sử dụng chất làm tăng nguy cơ hoặc phức tạp hóa điều trị. Ung thư đại–trực tràng cần được xem xét khi có Streptococcus gallolyticus theo chỉ định chuyên khoa.
Chức năng thận và gan quyết định lựa chọn, khoảng cách và theo dõi kháng sinh; chống đông ở van cơ học cần điều chỉnh khi có đột quỵ hoặc phẫu thuật. Người chạy thận cần kiểm soát đường vào mạch. Điều trị bệnh nền và nhiễm trùng phải phối hợp, không tự bỏ thuốc mạn tính.
Sốt sau thay hoặc sửa van, đặt thiết bị tim hay phẫu thuật tim cần phân biệt phản ứng hậu phẫu với nhiễm trùng vết mổ, bacteremia và viêm nội tâm mạc van nhân tạo. Đỏ đau, chảy dịch, cấy máu dương tính, block mới hoặc suy tim cần đánh giá khẩn.
Siêu âm qua thực quản, CT hoặc PET/CT có thể cần vì siêu âm thường bị hạn chế bởi vật liệu nhân tạo. Điều trị có thể gồm kháng sinh dài ngày, lấy bỏ thiết bị, làm sạch ổ nhiễm và mổ lại. Không tự dùng kháng sinh dự phòng kéo dài sau xuất viện hoặc bỏ qua sốt vì cho rằng chỉ là phản ứng sau mổ.
Câu hỏi thường gặp về Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn
Có. Bệnh có thể phá hủy van, gây suy tim, áp xe quanh van, block tim, nhiễm khuẩn huyết và tắc mạch lên não, lách, thận hoặc chi. Nguy cơ cao hơn với tụ cầu vàng, nấm, van nhân tạo, suy tim, cấy máu kéo dài và biến chứng thần kinh. Tuy nhiên, nhiều người có thể kiểm soát bệnh khi được lấy cấy máu sớm, dùng kháng sinh đúng và phẫu thuật kịp thời. Dấu đột quỵ, khó thở dữ dội, ngất, lú lẫn hoặc lạnh đầu chi cần gọi cấp cứu 115.
Nhiều trường hợp có thể chữa khỏi nhiễm trùng, nhưng thường cần kháng sinh kéo dài và một số người phải phẫu thuật sửa hoặc thay van, dẫn lưu áp xe hay lấy bỏ thiết bị. Khả năng kiểm soát phụ thuộc tác nhân, thời điểm chẩn đoán, loại van, mức tổn thương và bệnh nền. Sau khi hết nhiễm trùng, người bệnh vẫn có thể còn hở van, suy tim hoặc di chứng tắc mạch và cần theo dõi lâu dài. Không tự ngừng kháng sinh khi hết sốt vì vi sinh vật trong khối sùi khó bị tiêu diệt hoàn toàn.
Bản thân viêm nội tâm mạc thường không lây trực tiếp từ người sang người. Bệnh xảy ra khi vi sinh vật vào máu và bám vào van hoặc vật liệu trong tim. Một số vi sinh vật nền có thể lây theo đường riêng, nhưng người tiếp xúc không tự động bị viêm nội tâm mạc. Không cần cách ly chỉ vì chẩn đoán này, trừ khi người bệnh đồng thời mắc bệnh truyền nhiễm cần cách ly. Vệ sinh tay, chăm sóc da, răng miệng và xử lý an toàn catheter giúp giảm nguy cơ.
Thời gian thường từ hai đến sáu tuần hoặc lâu hơn, tùy tác nhân, độ nhạy, van tự nhiên hay nhân tạo, áp xe, phẫu thuật và khả năng làm sạch cấy máu. Một số người ổn định có thể chuyển sang điều trị ngoại trú hoặc kháng sinh uống sau giai đoạn đầu, nhưng chỉ khi đáp ứng đủ tiêu chí an toàn và được theo dõi chặt. Hết sốt không có nghĩa đã đủ liệu trình. Không bỏ liều, truyền thuốc nhanh hơn hoặc tự rút đường truyền.
Không phải mọi người đều cần phẫu thuật. Mổ được cân nhắc sớm khi tổn thương van gây suy tim, nhiễm trùng không kiểm soát, áp xe hoặc đường rò, cấy máu kéo dài, tác nhân khó điều trị, khối sùi lớn hoặc đã gây tắc mạch. Nhiễm thiết bị tim thường cần lấy bỏ toàn bộ hệ thống. Quyết định dựa trên Endocarditis Team và có thể cần mổ trong khi vẫn đang dùng kháng sinh. Đột quỵ không luôn loại trừ mổ khẩn, nhưng xuất huyết não cần đánh giá thời điểm riêng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

